2026-yilgi Nobel mukofoti kimlarga va nima uchun berildi?

Nobel mukofoti bu kashfiyotlarning boshida turgan amerikalik psixiatr va bioinjener Karl Deysserot (Stenford universiteti) hamda nemis olimlari Peter Xegemann va Georg Nagelga berildi.

Uzoq vaqt davomida olimlar alohida nerv hujayralari nima ish qilishini aniq tekshira olmasdi. Xegemann va Nagel bir hujayrali suvoʻtida koʻk nur tushganda «yoqiladigan» oqsilni topdi, Deysserot esa bu oqsil genini nerv hujayralariga kiritib, ularni nur bilan boshqarishga erishdi.

Optogenetika deb nomlangan bu usul olimlarga muayyan nerv zanjirlarini yoqib-oʻchirib, xotira, his-tuygʻu va xulq-atvor qaysi tarmoqlarga bogʻliqligini isbotlash imkonini berdi.

Bu nevrologik va ruhiy kasalliklarni oʻrganishda muhim, klinikada esa usul koʻrish qobiliyatini tiklash uchun sinab koʻrilmoqda. «Optogenetika miyani biz ilgari faqat orzu qilishimiz mumkin boʻlgan darajada xaritalash imkonini beradi», dedi Nobel tibbiyot qoʻmitasi raisi Per Svenningsson.

2. Fizika sohasi

6-oktabr kuni Shvetsiya Qirollik Fanlar akademiyasi fizika mukofotini Belgiyada tugʻilgan, AQShning Viskonsin–Medison universitetida ishlovchi 82 yoshli fizik Frensis Xalzenga berdi. Olim «IceCube neytrino observatoriyasiga qoʻshgan hal qiluvchi hissasi va astrofizik kelib chiqishga ega yuqori energiyali neytrinolarni kashf etgani uchun» eʼtirofga loyiq koʻrildi.

Neytrinolar Yer sharini ham, tanamizni ham sezdirmasdan teshib oʻtadi, shu bois ularni «arvoh zarralar» deyishadi. Ularni ushlash juda qiyin.

Xalzen Janubiy qutbdagi tiniq muzni ulkan «tutqich»ga aylantirishni taklif qildi: bir kub kilometr muz ichidagi minglab sezgichlar neytrino atom yadrosiga urilganda paydo boʻladigan zaif chaqnashni qayd etadi. IceCube deb nomlangan bu observatoriya Quyosh tizimidan ancha uzoqdan kelgan neytrinolarni ilk bor aniqlab, koinotdagi eng kuchli jarayonlarni oʻrganishning yangi yoʻlini ochdi.

3. Kimyo sohasi

Kimyo mukofoti esa 7-oktabr kuni fransuz kimyogari, 95 yoshli Anri Kagan va 76 yoshli yapon olimi Kenso Soaiga berildi. Ular «asimmetrik organik sintezda nochiziqli effektlar va avtokatalizni kashf etgani uchun» eʼtirof etildi.

Koʻplab molekulalar oʻng va chap qoʻl kabi bir-birining koʻzgudagi aksi boʻlgan ikki shaklda boʻladi, ammo tirik organizmlar faqat bittasini ishlatadi. Bu qanday yuzaga kelgani bir asrdan beri jumboq edi.

Kagan reaksiyada shakllardan birini kutilganidan ancha koʻp hosil qilish yoʻlini topdi, Soai esa faqat bitta shakl chiqadigan reaksiyani yaratdi. Bungacha bunday natijaga faqat tabiatning oʻzi erisha olgandi. Bu usul dori ishlab chiqarish uchun juda muhim, chunki koʻpincha dorining faqat bitta «qoʻli» davolaydi, ikkinchisi esa foydasiz yoki hatto zararli boʻlishi mumkin.

4. Adabiyot sohasi

Laboratoriyalardan soʻng navbat adabiyotga keldi. Shvetsiya akademiyasi 8-oktabr kuni mukofotni kanadalik shoira, yozuvchi va tarjimon Enn Karsonga berdi. U «klassik anʼana bilan oʻyinsimon muloqotda zamonaviy adabiyot uchun yangi shakllar yaratgan dadil va ixtirochi ijodi uchun» mukofotga loyiq koʻrildi.

Karson qadimgi yunon afsonalari va sheʼriyatini bugungi hayot bilan bogʻlab, ularni zamonaviy oʻquvchiga yangi koʻrinishda taqdim etgan.

Bu yilgi mukofot oʻzbek oʻquvchisi uchun yana bir jihati bilan eʼtiborga molik. Ayrim manbalari oʻzbek adibi Hamid Ismoilov ham gʻolib boʻlishi mumkinligini yozgandi. 1992-yildan buyon Londonda yashayotgan Ismoilov 2019-yilda «The Devils' Dance» romani uchun EBRD adabiyot mukofotini olgan. Asl nomi «Jinlar bazmi» boʻlgan bu roman Abdulla Qodiriyning fojiali taqdiri haqida hikoya qiladi. U oʻzbek tilidan ingliz tiliga tarjima qilingan ilk roman hamdir.

Biroq uning Nobelga nomzodlar qatorida boʻlganini rasman tasdiqlash imkonsiz: Nobel qoʻmitasi nomzodlar kimligini 50 yil davomida oshkor qilmaydi.

5. Iqtisodiyot sohasi

Stokgolmdagi eʼlonlar har bir oilaning hamyoniga taalluqli mavzu - iqtisodiy silkinishlarni yumshatish bilan yakunlandi. Nobel vasiyatida boʻlmagan iqtisodiyot mukofotini 1968-yilda Shvetsiya Markaziy banki taʼsis etgan. 12-oktabr kuni u amerikalik iqtisodchilar Robert Holl va Maykl Vudfordga «makroiqtisodiy barqarorlashtirishning mikroiqtisodiy asoslari uchun» berildi.

Inqiroz paytida hukumat va markaziy banklar foiz stavkasini tushirib, xarajatni oshirib, iqtisodiyotni jonlantirishga urinadi. Biroq 1970-yillarda bu usul ish bermay, narxlar ham, ishsizlik ham birdaniga oʻsib ketgan edi. Holl va Vudford iqtisodiy modellarni oddiy oilalar va kompaniyalar qarorlariga asoslab qurdi: odamlar pul jamgʻarish yoki narx belgilashda kelajakka qaraydi, degan gʻoyani markazga qoʻydi. Shu tufayli markaziy bank rejalarini oldindan ochiq eʼlon qilib, odamlarning kutilmalari orqali inflyatsiya va inqirozlarni yumshata oladi - bugun shu turdagi modellardan koʻplab markaziy banklar, jumladan Oʻzbekiston Markaziy banki ham foydalanadi.

6. Tinchlik sohasi

Osloda esa 9-oktabr kuni haftaning eng koʻp kutilgan va eng siyosiy eʼloni yangradi. Norvegiya Nobel qoʻmitasi tinchlik mukofotini janubiy afrikalik huquqshunos, 85 yoshli Navi Pilleyga «tinchlik va xalqaro huquqni ilgari surish yoʻlidagi saʼy-harakatlari uchun» berdi.

Pilley yosh advokatligida boʻlajak JAR Prezidenti Nelson Mandela va boshqa aparteid muxoliflarini himoya qilgan. U uzoq yillar xalqaro sudlarda va BMTda sudya hamda komissar lavozimlarida ishlagan.

Pilley boshchiligidagi BMTning bosib olingan Falastin hududlari boʻyicha mustaqil tergov komissiyasi 2025-yilda «Isroil Gʻazoda genotsid sodir etgan», degan xulosani chiqargandi. Shuningdek, komissiya 2024-yilda ham Isroilni, ham Hamasni harbiy jinoyatlarda ayblagan edi.

Gʻolibni eʼlon qilgan Nobel qoʻmitasi oʻz bayonotida xalqaro huquq «ulkan bosim ostida» ekanini va sudyalar sanksiyalarga uchrayotganini taʼkidladi. BMT Bosh kotibi Antoniu Guterrish mukofotni «xalqaro huquqni qoʻllab-quvvatlash va himoya qilish uchun mehnat qilayotgan barchaga ehtirom» deb atadi.

Genotsid ayblovini rad etadigan Isroil bosh vaziri devoni Nobel qoʻmitasi «axloqiy kompasini yoʻqotdi», deya tanqid qildi. Mukofot eʼlon qilingach, AQSH Davlat kotibi Marko Rubio Xalqaro jinoyat sudining oʻziga qarshi sanksiyalar eʼlon qildi.

Tramp omili va eng «siyosiy» Nobel

Ikkinchi yil ketma-ket tinchlik mukofoti arafasidagi asosiy savol «kim oladi?» emas, balki «Tramp oladimi?» boʻldi. Chunki AQSH prezidenti Donald Tramp mukofotga daʼvogarligini yashirmaydi va «urushlarni toʻxtatgani»ni asosiy dalil qiladi.

2026-yilgi mukofotga uning nomzodini Pokiston, Isroil va Kambodja hukumatlari hamda bir qator amerikalik qonunchilar koʻrsatgan. Biroq PolitiFact faktcheking nashri Trampning urushlarni tugatgani haqidagi daʼvosini «asosan yolgʻon» deb baholagan. Nashr fikricha, Tramp bir qator kelishuvlarda rol oʻynagan, ammo ularning koʻpi moʻrt, ayrim tomonlar uning rolini inkor etadi, baʼzi nizolarda esa urush boʻlmagan.

2025-yilda ham Tramp Nobel mukofotini ololmagandi. Keyinroq 2025-yilgi laureat, Venesuela muxolifati yetakchisi Mariya Machado oʻz medalini Trampga sovgʻa qilgan.

Tramp 2026-yilda ham bu mukofotni ololmagach, Pilley haqida «Men bu ayol haqida hech narsa bilmayman, boshqa hech kim ham bilmaydi!» deb yozdi. Qarorni esa «Norvegiya uchun oʻchmas dogʻ» deb atadi.

Manbalarga koʻra, Oslodagilar Eronga qarshi boshlangan urush, hududiy daʼvolar, muhojirlarga nisbatan qatʼiy siyosat, shuningdek, xalqaro hamkorlik va ommaviy axborot vositalariga hujumlari tufayli Amerika prezidentini munosib nomzod deb hisoblamaydi.

Agar Tramp gʻolib boʻlganida, Nobel mukofotini olgan siyosatchilarning uzun roʻyxatiga qoʻshilgan boʻlardi. Zero, tinchlik mukofoti doim eng «siyosiy» Nobel boʻlib kelgan. AQShning toʻrt prezidenti - Teodor Ruzvelt, Vudro Vilson, Jimmi Karter va Barak Obama bu mukofotni olgan.

Turli yillardagi laureatlar orasida Misr prezidenti Anvar Sadat va Isroil bosh vaziri Menaxem Begin, SSSR prezidenti Mixail Gorbachyov, Nelson Mandela va JAR prezidenti Frederik de Klerk, Falastin yetakchisi Yosir Arafat hamda isroillik Shimon Peres va Itshak Rabin ham bor. 1973-yilda mukofot AQSH Davlat kotibi Genri Kissinjer va vetnamlik muzokarachi Le Duk Txoga ham berilgan. Buyuk Britaniya bosh vaziri Uinston Cherchill esa tinchlik uchun emas, 1953-yilda adabiyot boʻyicha Nobel olgan.

Alfred Nobel: dinamitdan tinchlikkacha

Bu mukofot shved kimyogari va ixtirochisi Alfred Nobel vasiyati asosida joriy qilingan. 1833-yilda Stokgolmda tugʻilgan Nobel 1866-yilda beqaror nitroglitserinni gʻovak tuproq bilan aralashtirib, dinamitni ixtiro qildi. Hayoti davomida 355 ta patent oldi, 90 ga yaqin joyda zavod qurdi.

Uni boyitgan dinamit konchilik va qurilishni yengillashtirgan boʻlsa-da, urushlarda ham ishlatilgan. 1895-yil 27-noyabrda Nobel Parijda vasiyatnoma imzolab, boyligining 94 foizini - 31 million kronani jamgʻarmaga qoldirdi. Jamgʻarma daromadi har yili «insoniyatga eng katta foyda keltirgan» kishilarga, millatidan qatʼi nazar, berilishi kerak edi. Ilk mukofotlar 1901-yilda topshirildi.

Nobel mukofotining rasmiy saytiga koʻra, 1901–2026-yillarda mukofotlar 639 marta - 1036 nafar shaxs va tashkilotlarga berilgan.

Mamlakatlar orasida AQSH 400 dan ortiq laureat bilan mutlaq yetakchi, undan keyin Buyuk Britaniya va Germaniya turadi. Universitetlar reytingi hisoblash usuliga qarab farq qiladi, lekin deyarli barchasida Harvard birinchi oʻrinda; Kolumbiya, Stenford, MIT, Chikago va Kembrij ham yetakchilar qatorida.

Eng yosh laureat - 2014-yilda 17 yoshida tinchlik mukofotini olgan pokistonlik taʼlim faoli Malala Yusufzay. Eng keksasi - 2019-yilda 97 yoshida kimyo mukofotiga sazovor boʻlgan amerikalik olim Jon Gudenaf. Mukofotdan turli sabablarga koʻra voz kechganlar ham boʻlgan. Masalan, fransuz faylasufi Jan-Pol Sartr 1964-yilda adabiyot mukofotini rad etgan.