2026-yilgi Nobel mukofoti kimlarga va nima uçun berildi?

Nobel mukofoti bu kaşfiyotlarning boşida turgan amerikalik psixiatr va bioinjener Karl Deysserot (Stenford universiteti) hamda nemis olimlari Peter Xegemann va Georg Nagelga berildi.

Uzoq vaqt davomida olimlar alohida nerv hujayralari nima iş qilişini aniq tekşira olmasdi. Xegemann va Nagel bir hujayrali suvötida kök nur tuşganda «yoqiladigan» oqsilni topdi, Deysserot esa bu oqsil genini nerv hujayralariga kiritib, ularni nur bilan boşqarişga erişdi.

Optogenetika deb nomlangan bu usul olimlarga muayyan nerv zanjirlarini yoqib-öçirib, xotira, his-tuyğu va xulq-atvor qaysi tarmoqlarga boğliqligini isbotlaş imkonini berdi.

Bu nevrologik va ruhiy kasalliklarni örganişda muhim, klinikada esa usul köriş qobiliyatini tiklaş uçun sinab körilmoqda. «Optogenetika miyani biz ilgari faqat orzu qilişimiz mumkin bölgan darajada xaritalaş imkonini beradi», dedi Nobel tibbiyot qömitasi raisi Per Svenningsson.

2. Fizika sohasi

6-oktabr kuni Şvetsiya Qirollik Fanlar akademiyasi fizika mukofotini Belgiyada tuğilgan, AQŞning Viskonsin–Medison universitetida işlovçi 82 yoşli fizik Frensis Xalzenga berdi. Olim «IceCube neytrino observatoriyasiga qöşgan hal qiluvçi hissasi va astrofizik kelib çiqişga ega yuqori energiyali neytrinolarni kaşf etgani uçun» eʼtirofga loyiq körildi.

Neytrinolar Yer şarini ham, tanamizni ham sezdirmasdan teşib ötadi, şu bois ularni «arvoh zarralar» deyişadi. Ularni uşlaş juda qiyin.

Xalzen Janubiy qutbdagi tiniq muzni ulkan «tutqiç»ga aylantirişni taklif qildi: bir kub kilometr muz içidagi minglab sezgiçlar neytrino atom yadrosiga urilganda paydo böladigan zaif çaqnaşni qayd etadi. IceCube deb nomlangan bu observatoriya Quyoş tizimidan ança uzoqdan kelgan neytrinolarni ilk bor aniqlab, koinotdagi eng kuçli jarayonlarni örganişning yangi yölini oçdi.

3. Kimyo sohasi

Kimyo mukofoti esa 7-oktabr kuni fransuz kimyogari, 95 yoşli Anri Kagan va 76 yoşli yapon olimi Kenso Soaiga berildi. Ular «asimmetrik organik sintezda noçiziqli effektlar va avtokatalizni kaşf etgani uçun» eʼtirof etildi.

Köplab molekulalar öng va çap qöl kabi bir-birining közgudagi aksi bölgan ikki şaklda böladi, ammo tirik organizmlar faqat bittasini işlatadi. Bu qanday yuzaga kelgani bir asrdan beri jumboq edi.

Kagan reaksiyada şakllardan birini kutilganidan ança köp hosil qiliş yölini topdi, Soai esa faqat bitta şakl çiqadigan reaksiyani yaratdi. Bungaça bunday natijaga faqat tabiatning özi erişa olgandi. Bu usul dori işlab çiqariş uçun juda muhim, çunki köpinça dorining faqat bitta «qöli» davolaydi, ikkinçisi esa foydasiz yoki hatto zararli bölişi mumkin.

4. Adabiyot sohasi

Laboratoriyalardan söng navbat adabiyotga keldi. Şvetsiya akademiyasi 8-oktabr kuni mukofotni kanadalik şoira, yozuvçi va tarjimon Enn Karsonga berdi. U «klassik anʼana bilan öyinsimon muloqotda zamonaviy adabiyot uçun yangi şakllar yaratgan dadil va ixtiroçi ijodi uçun» mukofotga loyiq körildi.

Karson qadimgi yunon afsonalari va şeʼriyatini bugungi hayot bilan boğlab, ularni zamonaviy öquvçiga yangi körinişda taqdim etgan.

Bu yilgi mukofot özbek öquvçisi uçun yana bir jihati bilan eʼtiborga molik. Ayrim manbalari özbek adibi Hamid Ismoilov ham ğolib bölişi mumkinligini yozgandi. 1992-yildan buyon Londonda yaşayotgan Ismoilov 2019-yilda «The Devils' Dance» romani uçun EBRD adabiyot mukofotini olgan. Asl nomi «Jinlar bazmi» bölgan bu roman Abdulla Qodiriyning fojiali taqdiri haqida hikoya qiladi. U özbek tilidan ingliz tiliga tarjima qilingan ilk roman hamdir.

Biroq uning Nobelga nomzodlar qatorida bölganini rasman tasdiqlaş imkonsiz: Nobel qömitasi nomzodlar kimligini 50 yil davomida oşkor qilmaydi.

5. Iqtisodiyot sohasi

Stokgolmdagi eʼlonlar har bir oilaning hamyoniga taalluqli mavzu - iqtisodiy silkinişlarni yumşatiş bilan yakunlandi. Nobel vasiyatida bölmagan iqtisodiyot mukofotini 1968-yilda Şvetsiya Markaziy banki taʼsis etgan. 12-oktabr kuni u amerikalik iqtisodçilar Robert Holl va Maykl Vudfordga «makroiqtisodiy barqarorlaştirişning mikroiqtisodiy asoslari uçun» berildi.

Inqiroz paytida hukumat va markaziy banklar foiz stavkasini tuşirib, xarajatni oşirib, iqtisodiyotni jonlantirişga urinadi. Biroq 1970-yillarda bu usul iş bermay, narxlar ham, işsizlik ham birdaniga ösib ketgan edi. Holl va Vudford iqtisodiy modellarni oddiy oilalar va kompaniyalar qarorlariga asoslab qurdi: odamlar pul jamğariş yoki narx belgilaşda kelajakka qaraydi, degan ğoyani markazga qöydi. Şu tufayli markaziy bank rejalarini oldindan oçiq eʼlon qilib, odamlarning kutilmalari orqali inflyatsiya va inqirozlarni yumşata oladi - bugun şu turdagi modellardan köplab markaziy banklar, jumladan Özbekiston Markaziy banki ham foydalanadi.

6. Tinçlik sohasi

Osloda esa 9-oktabr kuni haftaning eng köp kutilgan va eng siyosiy eʼloni yangradi. Norvegiya Nobel qömitasi tinçlik mukofotini janubiy afrikalik huquqşunos, 85 yoşli Navi Pilleyga «tinçlik va xalqaro huquqni ilgari suriş yölidagi saʼy-harakatlari uçun» berdi.

Pilley yoş advokatligida bölajak JAR Prezidenti Nelson Mandela va boşqa aparteid muxoliflarini himoya qilgan. U uzoq yillar xalqaro sudlarda va BMTda sudya hamda komissar lavozimlarida işlagan.

Pilley boşçiligidagi BMTning bosib olingan Falastin hududlari böyiça mustaqil tergov komissiyasi 2025-yilda «Isroil Ğazoda genotsid sodir etgan», degan xulosani çiqargandi. Şuningdek, komissiya 2024-yilda ham Isroilni, ham Hamasni harbiy jinoyatlarda ayblagan edi.

Ğolibni eʼlon qilgan Nobel qömitasi öz bayonotida xalqaro huquq «ulkan bosim ostida» ekanini va sudyalar sanksiyalarga uçrayotganini taʼkidladi. BMT Boş kotibi Antoniu Guterriş mukofotni «xalqaro huquqni qöllab-quvvatlaş va himoya qiliş uçun mehnat qilayotgan barçaga ehtirom» deb atadi.

Genotsid ayblovini rad etadigan Isroil boş vaziri devoni Nobel qömitasi «axloqiy kompasini yöqotdi», deya tanqid qildi. Mukofot eʼlon qilingaç, AQŞ Davlat kotibi Marko Rubio Xalqaro jinoyat sudining öziga qarşi sanksiyalar eʼlon qildi.

Tramp omili va eng «siyosiy» Nobel

Ikkinçi yil ketma-ket tinçlik mukofoti arafasidagi asosiy savol «kim oladi?» emas, balki «Tramp oladimi?» böldi. Çunki AQŞ prezidenti Donald Tramp mukofotga daʼvogarligini yaşirmaydi va «uruşlarni töxtatgani»ni asosiy dalil qiladi.

2026-yilgi mukofotga uning nomzodini Pokiston, Isroil va Kambodja hukumatlari hamda bir qator amerikalik qonunçilar körsatgan. Biroq PolitiFact faktçeking naşri Trampning uruşlarni tugatgani haqidagi daʼvosini «asosan yolğon» deb baholagan. Naşr fikriça, Tramp bir qator kelişuvlarda rol öynagan, ammo ularning köpi mört, ayrim tomonlar uning rolini inkor etadi, baʼzi nizolarda esa uruş bölmagan.

2025-yilda ham Tramp Nobel mukofotini ololmagandi. Keyinroq 2025-yilgi laureat, Venesuela muxolifati yetakçisi Mariya Maçado öz medalini Trampga sovğa qilgan.

Tramp 2026-yilda ham bu mukofotni ololmagaç, Pilley haqida «Men bu ayol haqida heç narsa bilmayman, boşqa heç kim ham bilmaydi!» deb yozdi. Qarorni esa «Norvegiya uçun öçmas doğ» deb atadi.

Manbalarga köra, Oslodagilar Eronga qarşi boşlangan uruş, hududiy daʼvolar, muhojirlarga nisbatan qatʼiy siyosat, şuningdek, xalqaro hamkorlik va ommaviy axborot vositalariga hujumlari tufayli Amerika prezidentini munosib nomzod deb hisoblamaydi.

Agar Tramp ğolib bölganida, Nobel mukofotini olgan siyosatçilarning uzun röyxatiga qöşilgan bölardi. Zero, tinçlik mukofoti doim eng «siyosiy» Nobel bölib kelgan. AQŞning tört prezidenti - Teodor Ruzvelt, Vudro Vilson, Jimmi Karter va Barak Obama bu mukofotni olgan.

Turli yillardagi laureatlar orasida Misr prezidenti Anvar Sadat va Isroil boş vaziri Menaxem Begin, SSSR prezidenti Mixail Gorbaçyov, Nelson Mandela va JAR prezidenti Frederik de Klerk, Falastin yetakçisi Yosir Arafat hamda isroillik Şimon Peres va Itşak Rabin ham bor. 1973-yilda mukofot AQŞ Davlat kotibi Genri Kissinjer va vetnamlik muzokaraçi Le Duk Txoga ham berilgan. Buyuk Britaniya boş vaziri Uinston Çerçill esa tinçlik uçun emas, 1953-yilda adabiyot böyiça Nobel olgan.

Alfred Nobel: dinamitdan tinçlikkaça

Bu mukofot şved kimyogari va ixtiroçisi Alfred Nobel vasiyati asosida joriy qilingan. 1833-yilda Stokgolmda tuğilgan Nobel 1866-yilda beqaror nitroglitserinni ğovak tuproq bilan aralaştirib, dinamitni ixtiro qildi. Hayoti davomida 355 ta patent oldi, 90 ga yaqin joyda zavod qurdi.

Uni boyitgan dinamit konçilik va qurilişni yengillaştirgan bölsa-da, uruşlarda ham işlatilgan. 1895-yil 27-noyabrda Nobel Parijda vasiyatnoma imzolab, boyligining 94 foizini - 31 million kronani jamğarmaga qoldirdi. Jamğarma daromadi har yili «insoniyatga eng katta foyda keltirgan» kişilarga, millatidan qatʼi nazar, berilişi kerak edi. Ilk mukofotlar 1901-yilda topşirildi.

Nobel mukofotining rasmiy saytiga köra, 1901–2026-yillarda mukofotlar 639 marta - 1036 nafar şaxs va taşkilotlarga berilgan.

Mamlakatlar orasida AQŞ 400 dan ortiq laureat bilan mutlaq yetakçi, undan keyin Buyuk Britaniya va Germaniya turadi. Universitetlar reytingi hisoblaş usuliga qarab farq qiladi, lekin deyarli barçasida Harvard birinçi örinda; Kolumbiya, Stenford, MIT, Çikago va Kembrij ham yetakçilar qatorida.

Eng yoş laureat - 2014-yilda 17 yoşida tinçlik mukofotini olgan pokistonlik taʼlim faoli Malala Yusufzay. Eng keksasi - 2019-yilda 97 yoşida kimyo mukofotiga sazovor bölgan amerikalik olim Jon Gudenaf. Mukofotdan turli sabablarga köra voz keçganlar ham bölgan. Masalan, fransuz faylasufi Jan-Pol Sartr 1964-yilda adabiyot mukofotini rad etgan.