Italiyadagi vatandoş: “Oilasining yillik daromadi 23 ming yevrodan kam bölsa, talaba kontrakt tölamaydi”
|20:36 / 17.07.202111 52812 min
UzbekLife’ning navbatdagi suhbatdoşi Italiyaning Turin şahridagi “Politecnico di Torino” universiteti magistranti Toirxöja Mahamatxöjayev böldi.
Qahramonimiz Toşkent viloyatining Qibray tumanida tuğilib ösgan.
Suhbatimiz Italiyadagi ta'lim tizimi, uning öziga xosliklari, imkoniyatlari va şu kabi boşqa mavzularda keçdi.
Öqiş va iş faoliyati
Universitetda öqiş bilan birga ikkinçi kursdan boşlab Turin politexnika universitetining Mexatronika laboratoriyasida kiçik muhandis sifatida öz mehnat faoliyatimni boşlaganman. Şundan söng Turin politexnika universiteti qoşida taşkil etilgan “Turin Invest Engineering” MÇJ xodimlar bölimida inspektor lavozimida faoliyat körsatganman. Şu bilan bir qatorda, bolalar uçun taşkil qilingan robototexnika kurslariga rahbarlik qilganman hamda bolalarga robototexnikadan dars berganman. Öqişni tamomlagaç, mehnat faoliyatimni “UzAvtoSanoat” AJda davom ettirdim. Uşbu kompaniyaga qaraşli “MAN Auto-Uzbekistan” Germaniya-Özbekiston qöşma korxonasida yetkazib beruvçilar uçun javobgar muhandis lavozimida işlaganman. Bu yerda bir yildan ortiq vaqt davomida mehnat faoliyatini olib borgaç, 2019 yilda Italiyaning Turin şahridagi “Politecnico di Torino” universiteti magistraturasi “Engineering and management” yönalişiga öqişga qabul qilindim. Joriy yilda magistratura bosqiçini muvaffaqiyatli tamomlab, magistr unvoniga sazovor böldim.
Italiyadagi Özbekiston yoşlar assotsiatsiyasi
Şuningdek, men joriy yil taşkil etilgan Italiyadagi Özbekiston yoşlar assotsiatsiyasi boş koordinatori hisoblanaman. Uşbu taşkilotning asosiy maqsadi Italiyada ta'lim olayotgan, faoliyat yuritayotgan va şuningdek, Italiyada ta'lim olişni rejalaştirayotgan yoşlarga yordam körsatiş hisoblanadi. Hozirgi kunga kelib Assotsiatsiya faoliyat doirasi ançayin kengaydi. Italiyaning beşta şahrida, xususan, Turin, Bolonya, Rim, Venetsiya hamda Sitsiliya şaharlarida öz koordinatorlarimizni tayinlaşga muvaffaq böldik. Aynan uşbu hududlarda faoliyatimizni kengaytirişni boşlaganimizning asosiy sababi uşbu şaharlarda özbek talabalari köpçilikni taşkil etadi.
13 yillik maktab ta'limi
Mavzuga oid
Italiyada maktab ta'limi uçta bosqiçdan iborat bölib, bular Scuola Primaria – boşlanğiç ta'lim, Scuola Media – maktab ta'limining örta bosqiçi hamda Scuola Superiore – maktab ta'limining yuqori bosqiçi hisoblanadi. Boşlanğiç ta'limda öquvçilar 5 yil öqişadi. Scuola Media’da 3 yil va nihoyat Scuola Superiore’da yana 5 yil, jami 13 yil ta'lim olişadi.
Maktabda yaxşi öqiş muhim hisoblanadi. Çunki oliy ta'lim oliş uçun aynan maktabdagi natijalar, yaxşi baholar talab qilinadi.
Scuola Primaria: ballarsiz baholaş tizimi
Italiyada bolalar boşlanğiç maktabga – Scuola Primaria’ga 6 yoşdan boşlab qabul qilinadi. Barça bosqiçlarni öqigaç, bolalar örtaça 18-19 yoşlarida maktabni tamomlaşadi. Yuqorida aytib ötilganidek, bu maktablarda öqiş muddati 5 yilni taşkil etadi. Dars maşğulotlari sinf xonalarida, 15-20 öquvçidan oşmagan miqdorda olib boriladi. Öquvçilar uçun maxsus forma joriy qilingan bölib, uşbu formada böliş majburiy hisoblanadi.
Primariada baholaş tizimi umuman farq qiladi. Bu yerda öquvçilar ballik şkala asosida emas, balki söz bilan baholanadi. Masalan, har bir öquvçi a'lo (Ottimo), yaxşi (Buono), qoniqarli (Sufficiente) va qoniqarsiz (Insufficiente) deya baholanadi. Öqiş yarim yilliklarga bölingan holda olib boriladi. Ya'ni öquvçilar har yarim yillik yakunida har bitta fandan test körinişida imtihon topşirişadi. Bundan taşqari, boşlanğiç ta'lim muddati yakunlangaç, öquvçilardan Scuola Media’ga ötiş uçun ham imtihon olinadi.
Scuola Media: formasiz ta'lim
Örta maktabga ötgaç öquvçilardan forma kiyiş talab qilinmaydi. Bu yerda tahsil oliş 3 yil davom etadi. Scuola Primaria’da ötiladigan fanlar soni 6-9 tani taşkil etgan bölsa, Scuola Media’da uşbu miqdor 14 tagaça yetadi. Bu şuni anglatadiki, uşbu bosqiçda boladan öz ustida köproq işlab, fanlarni çuqurroq özlaştiriş talab etiladi.
Bu yerda ham öquvçilar Scuola Primaria’dagi kabi baholanadi: Insufficiente, Sufficiente, Buono, Ottimo. Öquvçilar faqatgina Scuola Superiore’ga ötgaçgina baholaş tizimiga amal qilinadi.
Scuola Superiore: 10 ballik baholaş tizimi
Italiyada maktab ta'limining sönggi bosqiçi – yuqori maktab bölib, bu yerda ta'lim oliş 5 yil davom etadi. Aynan uşbu bosqiçda öquvçilar söz bilan emas, balki 2 dan 10 gaça bölgan baholaş tizimida baholana boşlaydilar.
Aynan uşbu nuqtada öziga xos, qiziq bir holatga duç kelişingiz mumkin. Öquvçilar oladigan eng yuqori baho 10 ballik şkalada 8 hisoblanadi. Ya'ni heç qaysi öquvçi, odatda, naqadar a'lo öqimasin 10 ball olmaydi. Bu italiyaliklar mentaliteti bilan boğliq. Unga köra faqatgina vunderkindlar, öziga xos ğayrioddiy qobiliyat egalarigina 10 ball olişi mumkin deb hisoblaşadi.
Majburiy ta'limning sönggi bosqiçi
Italiya ta'lim tizimida oliy maktablar mavjud bölib, bu bizdagi akademik litsey, kollej va texnikumlarga teng öquv maskanlaridir. Öquvçilar Scuola Media’ni bitirişgaç, odatda, 13-14 yoşda bitirişadi, özining kelajakdagi yönalişini tanlaşiga töğri keladi. Albatta, bu uning yakuniy qarori sifatida emas, balki oliy ta'limda qaysi yönalişda öqişini belgilab olişi uçun kerak böladi.
Bu kabi oliy maktablarda ham öqiş 5 yil davom etadi. Litseyni tugatgaç, talabalar sertifikat olişadi. Texnikum va kasb kollejlarini bitirişgaç esa talabalarga maxsus diplom beriladi. Bu diplomni olgan talaba oliy ta'limda öqişni davom ettirişni xohlamasa, mazkur diplom bilan öz sohasi böyiça mehnat qilişi mumkin.
“Birinçi va sönggi qönğiroqlar”siz maktab ta'limi
Italiyada maktab ta'limi köplab öziga xos xususiyatlarga ega. Masalan, bitta sinf bir yil davomida bitta öquv xonasida tahsil olişadi, sinf xonalarini özgartirişmaydi. Ya'ni, masalan, Özbekiston maktablarida matematika fani uçun alohida sinf xonasi, fizika, kimyo uçun alohida sinf xonalari taşkil etilsa, Italiyada öquvçilar bir öquv yili davomida bitta xonada, bitta partada öqişadi, faqatgina öqituvçilar almaşişadi.
Yana bir alohida jihati Italiya maktablarida fanlar orasida 5-10 daqiqalik tanaffuslar mavjud emas. Buning örniga, aytaylik 8.30 da dars boşlansa, 11.30 da 20-25 daqiqalik tanaffus beriladi. Har bitta dars maşğuloti 1 soat davom etadi.
Italiya maktablarida “lineyka”lar bölmaydi, “Birinçi qönğiroq”, “Sönggi qönğiroq” kabi bayram tadbirlari ham ötkazilmaydi. Maktabda öqiş boşlangandan söng öquvçilar heç qanday tadbirlarsiz öqişni boşlaşadi.
Maktabda öqiş boşlanişining aniq belgilangan sanasi yöq. Masalan, bizda birinçi sentyabrdan öquvçilar maktabda öqişni boşlaşsa, Italiyada maktabda öqiş boşlanişi sentyabr oyining uçinçi haftasi ilk duşanbasi sifatida qabul qilingan.
Italiyada oliy ta'lim
Maktabni bitirgaç öquvçilar oliy ta'lim oliş uçun universitetlarda öqişni davom ettirişi mumkin. Universitetda ta'lim oliş 3 ta asosiy bosqiçlardan iborat böladi. Bular:
1. Primo Ciclo
2. Secondo Ciclo
3. Terzo Ciclo
Bizda bakalavrga töğri keladigan Primo Ciclo (şuningdek Corso di Laurea deb ham ataladi) öqiş muddati 3 yilni taşkil etadi. Bunda yönalişga qarab 5-6 yildan iborat bölgan bakalavr bosqiçi (Corso di Laurea Magistrale a Ciclo Unico) ham bor. Bunga asosan tibbiyot, farmatsevtika kabi tahsil oliş odatdagi muddatlardan uzoqroq davom etadigan yönalişlar kiradi.
Primo Ciclo’ni tamomlaganingizdan söng magistraturaga (Secondo Ciclo, şuningdek, Corso di Laurea Magistrale) hujjat topşirişingiz mumkin. Magistraturada öqiş muddati 2 yilni taşkil etadi. Magistratura bilan bir qatorda darajasi unga teng bölgan Mutaxassislik dasturlari ham mavjud. Ular Master Universitario di Primo Livello deb nomlanadi. Magistraturada asosan iqtisodiyot, huquqşunoslik, biznes, IT kabi sohalarda ta'lim oliş mumkin bölsa, mutaxassislik dasturlarida öz sohasi böyiça kasbiy-ixtisoslaşgan bilimlarni olişadi.
Ta'limning keyingi bosqiçi Terzo Ciclo deb nomlanadi. Bunda magistraturani tamomlagan talabalar PhD yoqlaş uçun mustaqil tadqiqotlar ötkazişadi. Bunda öqiş davomiyligi tanlangan mavzu böyiça olib boriladigan mustaqil tadqiqot muddatiga qarab 2,3 yilni taşkil etadi.
Bolonya kreditlaş tizimi
Italiya köplab dunyoning eng qadimiy universitetlariga ega. Ulardan biri Bolonya universiteti bölib, uşbu universitetda joriy etilgan baholaşning kredit tizimi nafaqat Italiyaning, balki dunyoning boşqa köplab oliy öquv yurtlari tomonidan ham foydalaniladi. Ya'ni baholaşda kredit tizimining vatani Italiya hisoblanadi.
Har bitta fan uçun ajratilgan dars soatlariga qarab uşbu fanga kredit ajratiladi. Dars soatlari qança uzun bölsa, kredit ham şunça köp böladi. Bakalavriatni bitirgan talaba eng kamida 180 kredit yiğişi kerak. Bu şuni anglatadiki, har bir talaba öquv yili davomida minimal 60 kredit töplaşi zarur. 180 kredit töplagan talabalargina bakalavr diplomini olişlari mumkin.
Magistraturada ham uşbu tizim amal qiladi
Magistraturada tahsil olişda ham kreditlaş tizimi amal qiladi. Bu yerda öqiş muddati 2 yil bölgani sababli kreditning örtaça miqdori ham 120 ni taşkil qiladi.
Bunda diplom işi uçun alohida ajratilgan kredit ham 120 kredit tarkibida böladi. Yönalişga qarab har bitta diplom işi uçun ma'lum kreditlar ajratilgan.
Ham bepul, ham pulli oliy ta'lim
Italiyada oliy ta'lim olişni pulli deyiş ham, bepul deyiş ham mumkin. Talaba uçun tölov kontrakt miqdori “ISEYe” körsatkiçga asosan belgilanadi. Uşbu körsatkiç qançalik past bölsa, talabaning bepul ta'lim oliş imkoniyati ham şunçalik baland böladi.
ISEYe – bu Italiyadagi bir oilaning yillik daromadini örtaça baholaş indeksi hisoblanadi. Masalan, talabaning oilasi örtaça yillik daromadi 23 ming yevrodan kam bölsa, uşbu talaba uçun öqiş bepul hisoblanadi. ISEYe körsatkiçi qançalik oşib borsa, talaba tölaydigan kontrakt tölovi miqdori ham şunçalik oşib boraveradi.
Italiya universitetlarida ta'lim olişda örtaça kontrakt tölovi 5 ming yevro etib belgilangan. Sizning ISEYe körsatkiçingizga qarab uşbu miqdor özgaradi.
Xorijiy talabalar uçun ham ISEYe körsatkiç amalda
ISEYe körsatkiç faqatgina italiyalik talabalar uçun emas, balki xorijiy talabalar uçun kontrakt tölovi tölaşda asos bölib xizmat qiladi. Aynan şuning uçun ham Italiyada öqişni istovçi xorijlik talabalar köpçilikni taşkil etadi.
Italiyada öqişni istagan xorijlik talaba öz oilasining yillik daromadi töğrisidagi ma'lumotlarni yiğişi hamda CAF taşkilotiga taqdim etişi kerak. Uşbu taşkilot sizga ISEYe parificato nomli hujjat tayyorlaşda yordam beradi. Uşbu hujjatda sizning ISEYe körsatkiçingiz körsatib ötiladi va aynan uşbu hujjat orqali xorijiy talabalar ham kontrakt tölaşdan ozod etilişi yoki tölaydigan miqdorini aniqlab olişi mumkin.
Hududiy moliyaviy yordam dasturlari mavjud
Xorijiy talabalar Italiyada hududlar böyiça moliyaviy yordam dasturlariga ariza topşirişi mumkin. Ya'ni ularning ISEYe körsatkiçlari belgilangan minimal miqdordan past böladigan bölsa (hududlar böyiça 18 mingdan 23 ming yevrogaça eng kam miqdor hisoblanadi), ular kontrakt tölovidan ozod böliş bilan birga, yiliga 5.2 ming yevro stipendiya körinişida moliyaviy yordam oliş imkoniyatiga ham ega böladi. Uşbu moliyaviy yordamni olişning yagona şarti – talaba öz fanlarini vaqtida yopişi kerak böladi.
