Sizni ana shunday ilojsiz holatga tushirayotganlar – davlatning qo‘llovi bilan biror tovar yoki xizmatlar bozorida boshqalardan ko‘ra ustun mavqeni qo‘lga kiritgan korxonalar, ya’ni monopolistlardir.
Rivojlanayotgan davlatlarda monopolistlarning monopolistligi, odatda, davlat ularga bergan alohida imtiyozlar bilan bog‘liq. Demakki, zararli monopoliyalar haqida gap ketganda, faqat monopolist emas, unga shu sharoitni yaratib berayotganlarni ham unutmaslik kerak.
Davlatning qo‘lloviga ega monopolistlar o‘zining barcha raqobatchilarini turli usullar bilan birin-ketin bartaraf etadi va ma’lum sohani ma’lum hududda o‘ziniki qilib oladi. Keyin esa o‘zi ishlab chiqarayotgan yoki sotayotgan mahsulotga istagan narxini qo‘ya oladi. Chunki... raqobatchisi yo‘q-da.
Ammo bu hammasi emas – monopolist o‘zi ishlab chiqarayotgan mahsulotini sifatli qilib chiqarishga urinmaydi, axir, baribir uning mahsulotini sotib olishadi-da. Mahsulotga kam xarajat qilib qimmatroq sotish – har bir tadbirkorning istagi. Bu – tabiiy. Ammo bu istak xalqning zarariga xizmat qilmasligi, aksincha, mamlakat gullab-yashnashining omiliga aylanishi uchun RAQOBAT kerak.
Sog‘lom raqobat muhiti tadbirkorlarni imkon qadar yaxshiroq mahsulot ishlab chiqarib, uni bozor narxida sotishga undaydi, aniqroq aytsak, shunga majbur qiladi.
Erkin raqobatga asoslangan, barcha uchun o‘yin qoidalari teng, yangi o‘yinchilarning kirib kelishiga cheklovlar qo‘yilmagan haqiqiy bozor muhitida sotuvchilar doimiy izlanishda, harakatda bo‘lishga majbur. Natijada bu bozorda mahsulotlar va xizmatlar sifati doim yaxshilanib boraveradi. Bu degani – rivojlanish degani.
Monopol holat esa har qanday harakatning kushandasi – axir nega kerak harakat qilib, izlanib, xaridorning ko‘nglini ovlab? Axir, mahsulot shundoq ham sotilyapti-ku!
Raqobat sharoitida ishlayotgan korxona ishlab topgan har bir so‘mini qadrlaydi va o‘zining keyingi rejalariga kiritadi. Chunki bu so‘m – urinishlar, tadbirlar, rejalar mahsuli. Monopolist esa qo‘shimcha daromadini urinishlarsiz, tadbirlarsiz, rejalarsiz, monopol holatidan foydalanib qo‘lga kiritgani bois uni keyingi rejalariga kiritishga shoshilmaydi, axir, bularsiz ham mo‘may foyda kelib turibdi-da! Shuning uchun u topgan qo‘shimcha daromadini... nima desak ekan, havoga uchiradi.
