Populistlikmi yoki qonun ijodkorligi: deputatning vazifasi nimadan iborat?
|01:32 / 08.08.202113 43815 min
Oxirgi paytlarda ayrim deputatlar bir-birlarini populistlikda ayblab, siyosiy jarayonlarda nokonstruktiv holatlar vujudga kelişiga sababçi bölmoqda. Köpçilik bu boradagi tortişuvlarga professional baho berişi qiyin, çunki siyosat olamidagi manipulyatsiyalar rivojlangan sari oddiy inson aslida nima yuz berayotganini anglamay, populistlarning qopqoniga ilinganini sezmay qoladi.
Yuqorida qayd etilgan salbiy holat böyiça kengroq fikr beriş maqsadida avvalo «populizm» tuşunçasi va deputatning öz elektorati oldidagi asosiy vazifalari haqida gaplaşsak.
1. «Populizm» nima özi?
Populizmga turli xil ta'riflar berişga urinişlar bor, ularni jamlagan holda populizmning quyidagi asosiy jihatlarini bayon etiş maqsadga muvofiqdir:
aholining tahlil qiliş salohiyati kamligidan öz maqsadlarida foydalaniş;
aholining mamlakatdagi ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanişining real holatidan bexabarligini bilgan holda şaxsiy manfaatlarini röyobga çiqarişga intiliş;
ğoya va fikrlarni umumiy tarzda bayon etiş, aniq va konkretlikdan özini olib qoçiş, noreal va amalga oşişi imkoni yöq, lekin şu bilan birga aholiga yoqadigan takliflarni ilgari suriş;
xalqning hissiyotlari bilan öynaşiş orqali özining siyosat olamida maşhurligini ta'minlaş.
Xorijiy tajriba va amaliyotga nazar taşlasak, siyosiy populizm salbiy oqibatlarga olib kelişi ta'kidlanadi. Xususan, rossiyalik maşhur iqtisodçi olim va Yevropa populizm tadqiqotlari tarmoğining koordinatori S. Guriyev fikriga köra: «Populistlar mamlakatdagi iqtisodiy muammolardan, şu jumladan işsizlik, aholining real daromadlari pastligi va jamiyatning ijtimoiy tabaqalanişi holatlaridan foydalangan holda jamoatçilik quloğiga yoqadigan fikrlarni va va'dalarni beradilar va amaldagi boşqaruv tizimini tizimli ravişda tanqid qiladilar».
AQŞning Stenford universiteti olimlari olib borgan tadqiqotlarga köra populizm – demokratiyani xavf ostiga qöyadigan siyosiy muammo hisoblanadi. Uşbu universitet siyosatşunosi A. Gjimala-Busse ta'kidlaşiça, populistlar rasmiy institutlar va funksiyalarni obrösizlantirsa, demokratiyaning asoslari buzilişiga olib keladi.
Agar uşbu nazariya orqali bugungi voqeligimizga qarasak, qiziq faktlarga duç kelamiz.
Misol uçun, bitta deputat mamlakatdagi real ijtimoiy-iqtisodiy va demografik holatni har tomonlama tahlil qilmasdan, bola 2 yoşga tölguniga qadar uni parvariş qiliş nafaqasini oilaning moddiy holatidan qat'i nazar barçaga, ya'ni boy oilalarga ham berilişini ilgari surdi.
Albatta, uşbu taklif aholiga ma'qul keladi va yoqadi, menga ham yoqadi. Qani endi har bir voqea uçun davlat aholiga pul tarqataversa, bu zör-ku, buni qöllab-quvvatlamaydigan odamning özi yöq Yer şarida.
Mavzuga oid
Biroq deputat bugungi kunda 2 yoşgaça bölgan bolalari bor oilalar sonini, şuningdek, budjetdan uşbu yönalişga yillar kesimida qança mablağ ajratilayotganini, bu taklifni amalga oşiriş davlat budjetiga qançaga tuşişini tahlil qilganmikin, degan tabiiy savol tuğiladi.
Öz navbatida, moliya organlari hisobotiga nazar taşlaydigan bölsak,
uşbu nafaqa turiga budjetdan ajratiladigan mablağlar yildan yilga proporsional ravişda ortib borgan. Xususan, 2019 yilda – 245,5 ming oilaga 1,16 trln söm, 2020 yilda – 414,3 ming oilaga 1,77 trln söm pul mablağlari ajratilgan.
E'tiborlisi şuki, pandemiya munosabati bilan qabul qilingan qarorlar asosida qamrov kengaytirilib, birgina 2021 yilning 6 oyida 568,8 ming oilaga 1,3 trln söm ajratilgan. 2019 yilga nisbatan oilalar soni 2,3 barobar oşgan (3 yil içida).
Barçaga şu pulni tölasak nima böladi? Statistik ma'lumotlarga köra, 2021 yil 1 yanvar holatiga mamlakat böyiça 2 yoşgaça bölgan bolalar soni 2.4 mln nafarni taşkil qilgan. Vaholanki, bugungi kunda 2 yoşgaça bola parvarişi böyiça nafaqa puli 434 000 söm deb belgilanganini inobatga oladigan bölsak, har bir bolaga heç bölmasa mehnatga haq tölaşning eng kam miqdorining uçdan bir qismi, ya'ni 249 100 sömdan ajratilgan taqdirda ham yiliga budjetdan 7 trln söm, ya'ni hozirgidan 4 baravar köp pul mablağlari ajratilişini talab etadi.
Raqamlardan körinib turibdiki, birdan 4 barobarga budjet xarajatlarining oşişi va bunday hajmdagi mablağlarni ajratiş, boşqa ijtimoiy sohadagi davlat majburiyatlariga ta'sir qilmay qolmaydi.
Şuningdek, uşbu nafaqani ijtimoiy holati yaxşi bölgan boy oilalarga ajratiş masalasi ham alohida örganilişi zarur.
Xullas, yuqoridagi taklif zör, uni qöllab-quvvatlayman, lekin köp yillik reallikdan xabari bölgan inson sifatida, buning imkoni juda çeklanganligini ham tuşunaman. Populist ham aslida şuni tuşunadi, biladi, lekin aholi oldida muhim masala kötarib, «yaxşi» yeçim taklif qilgani uçun masalaning boşqa tomonlariga e'tibor bermaydi.
Aslida xalqqa yoqadigan va uning hissiyotlari bilan öynaydigan yuzdan köp takliflar beriş mumkin. Misol uçun, maktablarda bolalarga bepul ovqat beriş amaliyotini joriy qiliş, barça pensionerlarni kommunal tölovlardan ozod qiliş, maktabgaça ta'lim muassasalarini bepul qiliş va hokazo. Biroq ming marta gapirgan bilan, bu noreal ekanligini, ayniqsa siyosat içida yurganlar juda yaxşi biladi.
Ta'kidlaş joizki, “Özbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunçilik palatasi deputatlarining deputatlik odobi” qoidalarida deputat örganilayotgan masalaning tub ildiziga yetib borişi lozimligi belgilangan. Şu asnoda, deputat öz takliflarini mamlakatning iqtisodiy ahvolini hisobga olgan va har tomonlama tahlil qilgan holda ilgari surişi mantiqan töğri bölardi.
2. Deputatning asosiy vazifalari nima, jamiyat deputatdan nima kutişi kerak?
Davlat hokimiyati tizimida parlamentning rolini oşiriş, uning mamlakat içki va taşqi siyosatiga oid muhim vazifalarni hal etiş uçun birinçi navbatda deputatlarning professional korpusi samarali faoliyat yuritişi zarur.
Özbekistonning konstitutsiyaviy qonunçiligi va boşqa qonun hujjatlari hamda çet el tajribasi şuni körsatadiki, deputatlarning aholi oldidagi birinçi darajadagi vazifalari quyidagilardan iborat:
qonunçilik taşabbuskori huquqidan foydalangan holda qonun ijodkorligi böyiça faoliyatini kuçaytiriş;
parlament nazorati talablaridan oğişmagan holda ijro hokimiyati faoliyati ustidan samarali nazoratni amalga oşiriş;
öz saylovçilari bilan tizimli ravişda işlaş, ularning kundalik hayotidagi muammolarining yeçimini topiş, ularining oldida hisobot beriş;
fraksiya va qömita a'zolari sifatida mamlakatning içki va taşqi siyosatiga oid bölgan masalalar muhokamasidagi iştirokini kuçaytiriş.
Xususan:
a) “Qonunçilik taşabbuskorligi” masalasi:
Professional parlament şakllantiriş uçun Oliy Majlisning har bir deputatining asosiy vazifasi qonunçilik taşabbusi huquqidan keng foydalangan holda qonun ijodkorligi bilan şuğullaniş hisoblanadi. Bu huquqqa ega bölganlar sanoqli, şulardan bittasi – Qonunçilik palatasi deputati. Bunda har bir deputatning asosiy maqsadi öz elektoratiga saylovoldi kampaniyasida bergan va'dalarini qonun ijodkorligi orqali bajariş hisoblanadi. Aynan qonunçilik taşabbusi asosida deputat faoliyatiga baho beriladi va uning reytingi şakllanadi. Albatta, qonunçilik taşabbusi masalasi mahalliy kengaşlar faoliyatiga oid emas, u faqat Oliy Majlis deputatlari faoliyati bilan boğliq.
Xorijiy tajriba va amaliyot ham şuni körsatmoqdaki, deputatning reytingini şakllantirişda qonunçilik taşabbusi asosiy körsatkiç hisoblanadi. Misol uçun, Rossiya Davlat dumasida deputatlar reytingi joriy qilingan bölib, uşbu reytingning asosiy indekslaridan biri deputatning faolligi hisoblanadi. Uşbu faollik deputatning qonun hujjatlari loyihalarini işlab çiqişdagi iştiroki orqali aniqlanadi.
Buyuk Britaniyada qonun hujjatlariga binoan deputatlarga qonunlar işlab çiqiş, ijro hokimiyati ustidan nazoratni amalga oşiriş,
özi saylangan hududdagi saylovçilarning barça muammolarini örganiş, özi saylangan partiya manfaatlarini himoya qiliş hamda faoliyati yuzasidan keng jamoatçilikka ma'lumot beriş kabi aniq majburiyatlar yuklatilgan.
Agar biron muammo bölsa, uni örganib, tahlil qilib, yeçimni qonunçilik taşabbusi tarzida taklif kiritiş deputatlarning asosiy vazifasiga aylanişi kerak.
Oliy Majlis deputatlarining qonunçilik taşabbusi yillar kesimida tahlil qilinganda, afsuski ularning uşbu yönalişdagi faoliyati boşqa hokimiyat organlariga nisbatan qoniqarsizligini köriş mumkin. Vaholanki, Qonunçilik palatasining 150 nafar deputati qonunçilik taşabbusi huquqiga ega.
Jumladan, 2020 yilda Qonunçilik palatasiga kiritilgan jami 121 ta qonun loyihalarining 92 tasi – prezident va Vazirlar Mahkamasi, 12 tasi – deputatlar, 10 tasi Oliy sud, 6 tasi – Boş prokuratura va bittasi – Konstitutsiyaviy sudning taşabbusi asosida kiritilgan. Öz navbatida, 2021 yilning 6 oyi davomida Qonunçilik palatasiga kiritilgan jami 78 ta qonun loyihalarining 59 tasi – prezident va Vazirlar Mahkamasi, 8 tasi – Boş prokuratura, 6 tasi – deputatlar va 5 tasi – Oliy sud taşabbusi asosida kiritilgan.
Şunga köra, 2020 yil va 2021 yilning 6 oyi davomida Qonunçilik palatasiga kiritilgan jami 199 ta qonun loyihalarining atigi 18 tasi (9 %) deputatlar taşabbusiga töğri kelmoqda. Eng ajablanarlisi şuki,
150 nafar deputatga 18 ta qonun loyihasi taqsimlanganda har bir deputatga hattoki bitta taşabbus ham töğri kelmaydi. Uşbu holat deputatlarimiz öz professional faoliyatini juda sust darajada olib borişidan dalolat bermoqda.
Ta'kidlaş joizki, deputatlarning uşbu 18 ta taşabbusi ham yaxlit qonunlarni işlab çiqiş böyiça emas, balki qonun hujjatlariga özgartiriş va qöşimçalar kiritiş yuzasidan kiritilgan. Şu örinda, yuqorida qayd etilgan hozirgi paytda bir-birini populistik harakatlarda ayblayotgan 2 ta turli partiyalarga a'zo bölgan deputatlar mazkur 18 ta qonun loyihalarining birortasida taşabbuskor sifatida iştirok etganmikin degan yana bir savol tuğilişi tabiiydir.
Uşbu raqamlardan körinib turibdiki, deputatlar qonunçilik taşabbuskorligi yönalişidagi faoliyatini yanada jadallaştirişi lozim, bunda ular ijro va sud hokimiyati organlariga örnak va namuna bölişlari şart.
b) Parlament nazorati masalasi:
Xabaringiz bor, demokratik davlat qurilişining asosiy prinsiplaridan biri bu hokimiyatning qonun çiqaruvçi, ijro va sud hokimiyatiga bölinişidir. Mazkur 3 ta hokimiyat mustaqil ravişda öz faoliyatini olib borişi natijasida samarali davlat boşqaruvi tizimi şakllanişi barçaga ma'lum.
Öz navbatida, Oliy Majlisning ayrim deputatlari tomonidan özlarining professional faoliyati prinsiplariga rioya qilmagan holda ijro va sud hokimiyati organlarining qonuniy faoliyatiga aralaşiş holatlari uçramoqda. Bunda, ular siyosat olamida maşhurlikka erişiş maqsadida «populizm» instrumentlaridan keng foydalanmoqda.
«Özbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunçilik palatasi deputatlarining deputatlik odobi» qoidalarida deputat ommaviy axborot vositalarida, matbuot konferensiyalarida, boşqa jamoat tadbirlaridagi çiqişlarida, omma oldidagi bayonotlarida davlat organlari va boşqa organlarning, taşkilotlarning, mansabdor şaxslar hamda fuqarolarning faoliyatiga munosabat bildirganda öz nutqida, şuningdek ijtimoiy tarmoqlardagi şaxsiy sahifalarida fuqarolar bilan muloqot qilişda ularning şa'ni va qadr-qimmatiga putur yetkazadigan qöpol, haqoratomuz ibora va sözlarni qöllaşga, asossiz ayblovlarga yöl qöyişga haqli emasligi belgilangan.
Albatta, deputatlar ijro hokimiyati faoliyatini nazorat qiliş vakolatiga egadir, biroq uşbu vakolat faqatgina “Parlament nazorati töğrisida”gi qonun talablariga qat'iy rioya qilgan holda amalga oşirilişi şart. Lekin Parlament nazorati sud hokimiyati faoliyatiga tegişli emas, hatto parlament yoki deputat sörovi aniq bir sud işi yuzasidan bölişi mumkin emas.
Şu sababli, hurmatli deputatlar öz vaqtini boşqa hokimiyat organlari va vakillarini asossiz tanqid qilişga emas, balki parlament nazorati talablariga qat'iy rioya qilgan holda sifatli va samarali tahliliy örganişlar ötkazişga sarflasa, öz ijobiy natijasini beradi.
v) Saylovçilar bilan işlaş masalasi:
Deputatlar – ularni saylagan xalqning qonuniy vakillari hisoblanadi. Şu bois, deputatlarning kundalik professional faoliyati bevosita ular elektoratining dardi va muammolarini hal qiliş bilan boğliq bölişi darkor. Har bir deputat öz saylovçilari bilan tizimli ravişda uçraşuvlar ötkazişi, ularning muammolarini tinglaşi va hal qilişi uçun barça resurslarni safarbar qilişi şart. Modomiki, har bir saylovçi tomonidan deputatga berilgan baho, oliy vakillik organi hisoblangan Oliy Majlisga berilgan baho deb qaraş lozim. Şu bilan birga, saylovçilarga deputat özi amalga oşirgan işlari böyiça hisobot taqdim qilib borişi zarur.
g) Fraksiya va qömitalar masalasi:
Sönggi vaqtlarda deputatlarning Oliy Majlis qömitalari
va fraksiyalarida faolligi past darajada ekanligini kuzatiş mumkin. Şunga köra, har bir deputat tegişli qömita va fraksiya a'zosi sifatida quyidagi yönalişlarda öz faoliyatini yanada jonlantirsa, şubhasiz, deputatlarning professional korpusini yaratiş imkoni paydo böladi:
Qonunçilik palatasida muhokama qilinayotgan qonun loyihalari va boşqa qarorlarning loyihalari yuzasidan öz takliflarini kiritiş;
qonun loyihalarini tayyorlaş işini olib boriş;
Qonunçilik palatasi muhokamasiga kiritiladigan masalalarni dastlabki tarzda körib çiqiş va tayyorlaş.
Xulosa örnida aytiş lozimki, deputatlar populizm instrumentlaridan voz keçib, hokimiyatlar bölinişi prinsipiga qat'iy rioya qilgan holda öz elektorati oldida bergan va'dalarini bajarişlari uçun parlament nazorati va deputatlik odobi qoidalari doirasida
öz faoliyatini amalga oşirişlari, şuningdek, qonunçilik taşabbuslarini kuçaytirişga alohida e'tibor qaratişlari maqsadga muvofiq.
Qonun loyihalarini muhokama qilişda hurmatli deputatlarimiz diqqat-eʼtiborlarini puxta öylangan, ilmiy asoslangan va uzoq muddatga xizmat qiladigan qonunlarni qabul qilişga qaratsalar yaxşi bölar edi. Afsuski, ayrim hollarda yangi qabul qilingan qonunlarga juda köplab özgartiriş va qöşimçalar kiritilişi oqibatida qonunning obröyi tuşib, qonunosti hujjatlariga köproq amal qilinayotganga öxşaydi.
Şu bilan birga, ommaviy axborot vositalarida 2 ta turli partiyalarga a'zo bölgan deputatlar tomonidan bir-birini populistik harakatlarda ayblaş, şaxsiy yoqtirmaslik fikrlarini va yuriş-turişlarini bayon etişlari ham bir vaqtning özida kulgili va açinarli holatdir. Bu harakatlar parlament obröyiga putur yetkazmasdan qolmaydi va aholini uşbu eng muhim konstitutsion institutga işonçini söndiradi.
Umid qilamanki, uşbu maqolada körsatilgan belgilar, mezonlar va tahlillarga asosan, aholimizning populistni uzoqdan köra oliş imkoniyati oşadi va deputatlardan nimani talab qilişni yanada töğri anglab olişadi.
