Köp millionli aholiga ega Olmaota qanday qilib qulay şahar böla olişi mumkin?
|03:10 / 22.08.202133 6819 min
Foto: pixabay.comFoto: pixabay.com
Forbes.kz naşri Qozoğistonning eng yirik şahri Olmaotaning demografik ösişi va uning oqibatlari haqida material tayyorladi. Unda kötarilgan masalalar bizdagi yirik şaharlarga ham oid bölişi mumkin – ikki davlat şaharlari orasida öxşaşlik bor.
Mutaxassislar Qozoğistonning eng yirik şahri muammolari va ularning yeçimlarini sanadi.
2021 yilning iyulida Olmaota şahri aholisi rasman 2 milliondan oşdi (soliştiriş uçun Toşkentning doimiy aholisi 2019 yilda 2 million 510 ming kişini taşkil etgan. Ma'lumot ikki yildan beri yangilanmagan. Izoh tahririyatniki). Bu rasmiy raqam xolos. Zero, 2019 yilning oktyabrida Olmaota şahar hokimi Bokaitjon Sagintayev atroflarni qöşib hisoblaganda şahar aholisi 3 millionga yaqinlaşgani, 2030 yilga borib 5 millionga yetişini aytgandi.
“Dunyoning boşqa megapolislari kabi, bizning oldimizda ham yuqori yaşaş standartlari uçun resurs tanqisligi, ekologiyani yaxşilaş va xavfsizlikni oşiriş bilan boğliq dolzarb muammolarni hal qiliş, ijtimoiy, muhandislik va transport infratuzilmani rivojlantiriş kabi masalalar paydo böladi”, degandi u.
Jadallik bilan rivojlanayotgan megapolisning aynan qaysi muammolarini birinçi navbatda hal qiliş darkor? Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot taşkiloti (IHTT) mutaxassislarining fikriça, bular jamoat transporti va turar joy bozori. Jamoat transporti muammosi tufayli şahar taşqarisida yaşaydigan aholi şaxsiy avtomobillarga boğlanib qolişga majbur hamda tiqinlarga sabab böladi va “şahar markazining samaradorligiga putur yetkazadi”. Turar joy masalasiga esa, garçi turar joy fondi yaxşi körsatkiçlarga ega bölsa-da, son va sifat yetişmaydi. IHTT tadqiqotlariga köra, Qozoğistondagi turar joylarning 97 foizi ijaraga berilmaydi, vaholanki, Yevroittifoqda turar joylarning uçdan biri ijaraga beriladi.
“Uy-joy mavzusi”ning naqadar dolzarbligini olmaotalik Ayala Jambil voqeasi ham körsatib beradi. U politsiya patruli oilasida oltinçi qiz. “Oilamiz öğil va şaxsiy kvartira orzusida. Hozirda uşbu katta oila navbatning 2050-örnida va ota-onamiz bilan istiqomat qilamiz”, deb hikoya qilişadi Ayalaning ota-onasi.
Mavzuga oid
IHTT mutaxassislari aholining şaharlarga köçib ötişiga amin va bu hatto olqişlanadi: Qozoğiston 2050 yilga borib jahonning eng rivojlangan 30 mamlakati qatoriga kirişi uçun urbanizatsiya darajasini 70 foizga oşirişi kerak. Hozirda mamlakatda qişloq aholisi 60 foizni taşkil qiladi. Biroq prezident Qosim-Jömart Töqayev migratsiya nazorat ostida bölişi şartligini aytgan: “Şaharlardagi aholining köpayişi yetarliça nazorat yöqligi fonida sodir bölişi ijtimoiy infratuzilmaga yuklama oşişiga olib keladi – avvalo tibbiyot va ta'limga. Bu muhim masala. Biz içki migratsiya jarayonlarini qattiq nazorat qilmoğimiz darkor. Buyoğiga bunday davom etişi mumkinmas. Öz nutqimda aytganim kabi, şaharlarimizdagi aholining köp bölişi faxrlanişga arziydigan emas, hal qilinişi kerak bölgan masala”.
Iqtidorlar uçun kuraşiş
Siyosiy fanlar nomzodi, Urban Forum Kazakhstan jamoatçilik jamğarmasi hammuassisi Adil Nurmakov ham öz yeçimlarini bergan.
- Öz-özidan demografik ösiş ustunlik bermaydi (darvoqe, 2 million bu pasaytirib körsatilgan raqam). Asosiysi, aholining soni emas, balki insoniy va ijtimoiy kapital. Ilmiy, ijodiy potensial, kreativ sanoatlar va informatsion texnologiyalar hali yaxşi rivojlanmagan. Iqtisodiyot tuzilmasi migratsiya sifatiga ham mutanosib tarzda ta'sir körsatadi: kim kelyapti? Şahar kimlarni jalb qilmoqda? Postindustrial şahar böla oliş uçun, iqtidorlar uçun kuraşa biliş juda muhim. Bu biryoqlama harakat emas: şahar öz iqtisodini yölga qöygan va inson kapitalini jalb qilişni boşladi. Bu esa, teskari tarafga ham işlaydi: odamlar şaharda nimalar qilişyapti va şahar odamlarga öz muhitlarida nimalar qilişga imkon beryapti. Mana şu joyda şaharliklarning öz yaşaş joylari borasida qaror qabul qilişlari yaxşi rivojlanmagan va bu şaharning barqaror taraqqiy etişiga xalal beradi, deydi u.
Şaharni rivojlantiriş böyiça muhim qarorlar mustaqil ekspertlar, aholi, faol şaharliklar jalb qilinmasdan yopiq tarzda qabul qilinmasligi kerak, aks holda, bu bir neça muammolarlarni keltirib çiqaradi, şu jumladan, şaharsozlik muammolarini ham.
- Hozirda Olmaota ekstensiv va eniga kengayib boryapti. Şahar çekkalari ham özlaştirilyapti, lekin u yerlarda “tortişiş nuqtalari” yöq. Bu yerlarga örnaşayotgan odamlar şaharning qolgan qismidan amalda uzilib qolişgan. Ular “tortişiş nuqtalariga” yetib olişlari uçun ança yöl bosib ötişlari kerak – xoh davlat xizmatlari bölsin, xoh dam oliş maskalari bölsin. Bu esa ularning ijtimoiy kapitaliga ta'sir körsatmay qolmaydi, zero odamlar yölga sarflaydigan vaqtlarini öz ustida işlaşga, oilalariga va hokazolarga sarflaşi mumkin.
Transport har narsaning qon tomiri
Urbanist tilga olgan ikkinçi faktor – transport infratuzilmasi. Şu yerda u IHHT mutaxassislari bilan hamfikr.
Bizda şaxsiy avtomobilga urğu berilib, u uçun qulay muhit yaratildi – çorrahalar qurildi, yöllar kengaytirildi. Biroq körib turganimizdek, tiqinlar kamayib qolgani yöq. Şaharda asosiy karkas va jon-tomir transport – jamoat transporti bölişi kerak. Bu karkasning asosiy komponenti jamoat transporti bölişi darkor – u aholi ziç yaşaydigan hududlar va “tortişiş nuqtalari”ni boğlaydi hamda yölovçilarni tez va samarali taşib beradi. Bu tezyurar avtobus, tezyurar tramvay va metrodir. Tezyurar avtobusning birinçi navbati işga tuşirildi, lekin loyiha davom ettirilmadi. Tezyurar tramvay loyihasi esa, davlat ekspertizalaridan ötgan va sarmoyadorlar orasida ilk raundlar bölib ötgan bölsa-da muzlatib qöyildi. Metro uzoq vaqt quriladi va kam yuradigan aholi uçun qulay emas – tuşiş va çiqiş uçun köp vaqt oladi va eng asosiysi metro stansiyalari boğlanişi kerak bölgan joylarda kam böladi.
Şu tariqa, hozirda “mamlakatning eng yirik şahri, işbilarmonlik markazi, savdo çorrahasi birorta ham tugallangan magistral jamoat transporti loyihasiga ega emas. Bu nonsens va aholi soni ösişi bilan aloqador katta riskdir. Risklar, albatta, köp. Bular iqtisodiy ham, ekologik ham, energetik ham. Men qaror qabul qilişning inklyuzivroq mexanizmlarini rivojlantirişga alohida e'tibor qaratgan bölardim. Barça bosqiçlarda oçiqlikni ta'minlaş kerak – loyihalaş, qabul qiliş, amalga oşiriş va amalga oşirişni baholaş; mutaxassislar, faol şaharliklar, ilmiy tekşiriş institutlari, mahalliy hamjamiyatlarni – qabul qilingan bevosita daxl qiladiganlarni jalb etiş kerak”.
Şaharga nima yetişmaydi
- Odam qança köp bölsa, qoida böyiça, iqtisodiy jihatdan şunça foydali – iqtisod iste'mol ustiga barpo qilinadi va iste'mol qança köp bölsa, şunça yaxşi, deydi mustaqil ekspert Aida Aljonova şahar aholisi ikki millionga yetişi haqidagi savolga javob berar ekan. – Biroq biz nafaqat son haqida, balki Olmaotaning jins böyiça yoşini ham hisobga olişimiz lozim: aholining qança qismi iqtisodiy faol, kim qança iste'mol qiladi, kim soliq körinişida budjetga hissa qöşyapti va soliqlar ijtimoiy sohani qançalar qoplayapti.
Aholi sonining keskin ösişi hududlar kengayişi hisobiga, mutlaqo rejasiz bölgan, deya eslatadi u. Hozir yangi tumanlarga maktab, tibbiyot muassasalari, içimlik suvi, yaxşi yöllar va hokazolar yetişmayapti.
- Bu hududlarni şahar tarkibiga qöşişdan oldin tegişli infratuzilmani quriş kerak edi. Masalan, Naurizbay va Alatau tumanlarida maktab yetişmayapti, mayli, maktab qurdik ham deylik, şunça öqituvçini qayerdan olamiz? Moddiy infratuzilmani yaratiş inson kapitalini yaratişdan ança yengil yumuş. Bizda demografik vaziyatni baholay oladiganlar barmoq bilan sanarli, lekin ularga mablağ ajratilayotgani yöq. Ha, biz hamma yirik şaharlarga ketayotganini bilamiz, çunki u yerda iş joylari bor. Lekin u qanaqa iş joylari? Iş haqi past. Şuning uçun ham yangi aholi şahar budjetiga naf keltirmaydi. Ularga qilinayotgan xarajat esa, katta. Zero, ular asosan davlatdan yordam olib yaşaşadi. Agar demografik vaziyatni prognoz qiliş sxemasi bölganda edi, mutasaddilar, aytaylik, qança maktab qurişni bilgan bölişardi va şuning atrofida axborot işlarini yurgizgan bölişardi: bu yil köçib kelmoqçi bölsangiz, farzandingizga maktabda joy yöq, yaxşisi, yetarliça maktab qurilganda keling, deb. Buning uçun esa, butun tizimni özgartirib çiqiş kerak.
