«Kartoşka ajiotaji». Narxlar qanday qimmatlaşdi?

Joriy yilning dastlabki töqqiz oyi davomida esa 2,5 mln tonna kartoşka yetiştirilgan. Bu raqamlarni ötgan yilning mos davri bilan soliştirganda (2020 yilning yanvar–sentabr oylarida 2,43 mln tonna) ham ösiş kuzatilganini köriş mumkin. Yildan yilga «ikkinçi non» sifatida tavsiflanadigan uşbu mahsulotni yetiştiriş va import qiliş körsatkiçlari doimiy ravişda oşib borişiga qaramay, narxlar mamlakatdagi inflatsiya darajasiga nisbatan karrasiga köproq qimmatlaşgan.

Nega narxlar birdaniga keskin oşdi?

Narxlar faqatgina Özbekiston bozorida oşgani yöq. Ayni paytda Belarusda kartoşkaning ulgurji narxi ötgan yilning xuddi şu davridagidan ikki baravar, Rossiyada esa 2,1 baravar qimmat. Bu holat Rossiyada yomon ob-havo ta'sirida yetarli darajada hosil olinmagani bilan izohlanmoqda.

Rossiyadan Markaziy Osiyo mamlakatlariga katta miqdorda kartoşka eksport qilinadi, bu esa öz navbatida uşbu mamlakatlardagi içki bozorda narxlar barqarorligiga ham ta'sir qiladi. Xususan, Özbekistonga kartoşka eksport qilişda yetakçi davlatlardan biri Qozoğiston ham keçpişar kartoşkani Rossiyadan import qilib, mamlakatda yetiştirilgan ertapişar kartoşkani Özbekiston va mintaqaning boşqa mamlakatlariga eksport qiladi. Ayni vaziyatda eksportyor mamlakatlarning özida ham narxlar oşişi Özbekiston bozoriga jiddiy ta'sir körsatmoqda.

Bundan taşqari, Özbekistonga eng köp miqdorda kartoşka eksport qiladigan Eron ham Yevropada uşbu mahsulotga nisbatan talab ortişi evaziga uşbu yönalişda eksport qiliş hajmini oşirgan.

Özbekistonda asosan ertapişar kartoşka yetiştiriladi. Ammo mamlakatda kartoşka saqlaş infratuzilmasi yaxşi rivojlanmagani bois qiş oylaridagi narxlar barqarorligi import mahsulotlar hisobidan ta'minlanadi.

Narxlar pasayişi mumkinmi?

Soliq kodeksiga kiritilgan özgarişlarga köra, 2021 yil 10 oktyabrdan 31 dekabrgaça bölgan davrda göşt, muzlatilgan baliq va kartoşkani Özbekistonga olib kiriş QQSdan ozod qilindi. Bu öz navbatida ma'lum vaqt narxlar oşişiga qisman tösqinlik qilişi mumkin. Ekspertlarning fikriça, bunga kartoşka yetiştiriş böyiça yetakçi davlatlardan biri Pokistondan yoki ayni paytda narxlar Özbekistondagidan 3 barobar arzon ekani aytilayotgan Polşadan kartoşka import qiliş hisobiga erişiş mumkin. Ammo joriy mavsumda mintaqa böylab kartoşka yetkazib beriş hajmi nisbatan kamligi sabab, narxlar nisbatan yuqoriligiça qolişi ta'kidlanmoqda.

Xulosa örnida şuni aytiş mumkinki, sönggi 20 yillikda Özbekistonda kartoşka yetiştiriş hajmi 4,3 barobar (731,1 ming tonnadan 3,14 million tonnaga) köpaygan bölsa-da, narxlar yildan yilga sezilarli ravişda oşişda davom etmoqda. Buni asosan ikki omil bilan izohlaş mumkin:

Birinçisi, aholining yuqori talabi. Agar aholi daromadlari miqdori oşsa, kartoşkaga bölgan talab örni nisbatan kaloriyasi yuqori bölgan boşqa mahsulotlar bilan qoplanişi mumkin. Aholi daromadlari pastligi sabab kartoşka özbek oilasi dasturxonida nondan keyingi eng köp iste'mol qilinadigan qişloq xöjaligi mahsulotiga aylangan.

Ikkinçi omil, mamlakat içida sifatli uruğlik kartoşka işlab çiqariş yetişmasligi. Iqlim şaroitini hisobga olgan holda Özbekistonga taşrif buyurgan xalqaro ekspertlarning aksariyati mamlakatda yuqori sifatli uruğlik kartoşkani yetiştiriş juda qiyinligi, hatto imkonsizligini ta'kidlaşgan.

Uşbu muammolar hal etilmasa, Özbekistonda kartoşka narxlari uzoq vaqt davomida nisbatan yuqori bölib qolişi ehtimoli mavjud.

Doston Ahrorov tayyorladi.