Germaniyani ikkiga ayirgan va millatni birlaştirgan Berlin devori

Vaziyatning keskinlaşişi

Germaniya va Berlin ikkiga bölingan ilk yillarda çegaralar oçiq edi. Berlin va Ğarbiy Berlinni şahar örtasidan tortilgan 44,8 kilometr uzunlikdagi çegara liniyasi ajratib turardi. Ğarbiy Berlinning GDR bilan umumiy çegarasi esa 164 kilometrni taşkil etardi. Çegaralar simtösiq bilan öralib, ma’lum joylarda ötkaziş maskanlari taşkil etiladi. Berlin va Ğarbiy Berlin örtasidagi çegara köçalar, kanallar, metro va tramvay liniyalari, hatto uylar böylab ötardi.

GDR va Berlin hamda Ğarbiy Berlin orasida 81 ta çegara ötkaziş maskanlari köçalar böylab, 13 tasi metro va temir yöllarda joylaşgan edi. Öşanda har ikki mamlakat bir-birini tan olmas, özaro diplomatik aloqalar yöq edi. Şunday bölsa ham odamlar çegaralardan erkin ötib qaytardi. Ana şu paytdan boşlab sotsialistik tuzumda yaşaşni xohlamagan odamlar GFRga köçib öta boşlaydi.

Bu ikki davlat tuzilganidan söng GDR boşqa sotsialistik mamlakatlar kabi qattiqqöllik bilan boşqariladi. Ma’muriy buyruqbozlikka asoslangan sanoat va qişloq xöjaligi oqsay boşlaydi. GFR esa bozor iqtisodiyotiga asoslangan erkin boşqaruv tizimi bilan 1950-yillarning oxiriga borib qöşnilardan yaqqol oldinga ötib ketadi. Natijada har ikki mamlakatda mehnatga haq tölaşda katta farq yuzaga keladi. GDRdan Ğarbiy Berlin orqali GFRga köçib ketuvçilar soni ortadi. Buning ustiga har ikki davlat örtasidagi munosabatlar eng yomon körinişga keladi.

1957 yilda GFR kansleri Konrad Adenauer yangi doktrina e’lon qiladi. «Xalşteyn doktrinasi» deb nomlangan mazkur hujjatga köra, GFR GDRni tan olgan davlatlar bilan barça aloqalarni uzişi belgilanadi. Bunga javoban SSSR rahbariyati (öşanda SSSR rahbari Nikita Xruşyov edi) Ğarb davlatlarini 1945 yilda qabul qilingan Podstam kelişuvini buzganlikda ayblaydi. Söng, SSSR Berlin böyiça qabul qilingan maxsus maqomga rioya qilişni töxtatganini e’lon qiladi.

Bundan taşqari, SSSR Ğarbiy Berlinni GDRga qaytarişni talab qilib AQŞ, Buyuk Britaniya va Fransiyaga olti oylik ultimatum qöyadi. (U tarixda «Berlin ultimatumi» nomi bilan maşhur) Ular bu ultimatumni e’tiborsiz qoldirişadi. SSSR rahbariyati Ğarb davlatlariga bosim ötkazişning boşqa yöllarini izlaydi va eng avval Ğarbiy Berlinni qamal qiladi.

1960 yil avgust oyining boşlarida GDR hukumati SSSR bosimi ostida öz fuqarolari GFRga ötişini taqiqlaydi. Öşa yili 11 avgust kuni Berlin va Ğarbiy Berlin örtasida beton devor quriş haqida qaror qabul qilinadi va 13 avgust kuni işlar boşlanadi.

Bunga javoban GFR hukumati GDR bilan tuzilgan ikki tomonlama savdo kelişuvlarini bekor qiladi.

Berlin devorining qurilişi

Çegaralar oçiqligida Berlindan Ğarbiy Berlinga har kuni yarim million odam ötardi va ularning ma’lum bir qismi ortga qaytmasdi. Jumladan, 1949–1961 yillarda GDRdan GFRga 2,7 million odam köçib ötadi. Ularning aksariyati yoşlar edi. Birgina 1960 yilda GDRdan GFRga 200 mingdan oşiq odam köçib ötadi. GDR hukumati öz fuqarolarining GFRga köçib ötişiga çek qöyiş maqsadida çegaralarni beton devor bilan örab olişni rejalaştiradi.

1961 yil 5 avgust kuni sotsialistik davlatlar rahbarlari yiğilişida, 7 avgustda Germaniya kommunistik partiyasi siyosiy byurosining yiğilişida GDRning GFR va Ğarbiy Berlin bilan çegaralarini yopiş taklifi ma’qullanadi. 12 avgustda GDR hukumati bu haqda qaror qabul qiladi. GDR aholisiga GFRga ötiş taqiqlab qöyiladi.

1963 yil 13 avgust kuni Ğarbiy Berlin çegarasini 25 ming nafar askardan iborat SSSR harbiylari örab oladi. Ğarbiy Berlinni beton devor bilan öraş işlari boşlanadi.

Devorning balandligi 6 metr bölib, u beton bloklaridan quriladi. Devor ön kunda qurib bitkaziladi va uning umumiy uzunligi 164 kilometrni taşkil etadi.

Devor bitgandan söng odamlar uning tepasidan oşib ötmasligi uçun harbiylar qöriqlay boşlaydi. Devor böylab unga yaqinlaşgan odam otib taşlanişi haqidagi ogohlantiriş yozuvlari ilinadi. Şunday bölsa ham odamlar qoçib ötişning uddasidan çiqişadi.

Farovon hayot sari qoçiş

Berlin devoridan ilk bor uni qöriqlayotgan harbiylar va devorni qurayotgan işçilar qoçib ötişadi. Jumladan, 1961 yil 15 avgustda 19 yoşli çegaraçi Konrad Şumann beton bloklar ustidan Ğarbiy Berlin tomonga sakraydi va Berlin devoridan oşib ötgan birinçi qoçoq sifatida tarixda qoladi. 17 avgust kuni 18 yoşli quruvçi Peter Fexter devordan oşib ötayotganda otib taşlanadi. U halok bölgan ilk qoçoq edi.

Devorning bir qismi ğişt va toşlardan quriladi. Odamlar toş va ğiştlarni buzavergaç, 1975 yilda devorning qolgan qismi ham 3,6 x 1,5 ölçamdagi beton bloklardan qayta tiklanadi. Öşanda Ğarbiy Berlin örab çiqilgan 164 kilometrli uzunlikdagi devorga 45 mingta beton blok işlatiladi.

Berlin devorining balandligi va uning qöriqlanişi ham şarqdagi nemislarni hayot birmunça farovon bölgan GFRga qoçib ötişdan töxtata olmaydi. Odamlar GDRdan qoçib ketiş uçun turli usullardan foydalanişadi. Ular GFRga ötiş uçun baland devordan ham oşadi, metall panjaralarni kesadi, devor ostidan lahm kavlaydi, kanalizatsiya quvurlaridan foydalanadi. Hatto havo şari va deltaplandan foydalanib qoçişga uringanlar ham bölgan. Şu tariqa odamlar 30 yil davomida töxtovsiz GFRga qoçib ötadi.

Turli ma’lumotlarda Berlin devoridan qoçib ötişda halok bölganlar soni turliça körsatiladi. Bir manbada ularning soni ming nafardan oşiq deyilsa, yana bir manbada 645 nafar ekani aytiladi. 2006 yilda ularning soni 125 nafar bölgani ma’lum qilinadi. SSSR ma’lumotlarida esa GFRga qoçib ötişga uringanlardan 192 nafari öldirilgani, 200 dan oşiq odam yarador bölgani va 3 ming nafardan oşiqroq odam qölga olingani aytiladi.

Sovuq uruş davrida GDR hukumati GFRga köçib ketmoqçi bölganlarni pul evaziga qöyib yuborişni joriy qiladi. Bu işda GDRlik taniqli advokat Volfang Fogel vositaçilik qiladi. Uning yordami bilan 1964 yildan 1989 yilgaça 215 ming GDR fuqarosi, şuningdek 34 ming siyosiy mahbuslar pul evaziga GFRga ötadi. Bu GDR ğaznasini 2,7 milliard dollarga boyitadi.

Devorning qulatilişi

1985 yilda SSSR rahbarligiga Mixail Gorbaçyov kelgaç mamlakatda turli islohotlar ötkaza boşlaydi. Afğonistondan sovet qöşinlarini olib çiqiş, diniy va milliy masalalarda erkinlik beriş şular jumlasidan. SSSRdagi bu özgarişlar sotsialistik lagerga kiruvçi mamlakatlarda, jumladan GDRda ham boşlanadi. Ma’muriy buyruqbozlikka asoslangan boşqaruv tizimi, söz erkinligining böğib qöyilişi, GFR bilan aloqalarning yomonligi, turmuş darajasining pastligi şarqdagi nemislarning tinkasini quritgan edi. Ular 30 yillik taqiq bekor qilinib Berlin devori yiqitilişini xohlardi.

1989 yil 4 noyabr kuni Berlin aholisi ommaviy namoyişga çiqadi. Ular hukumatdan söz erkinligi, şuningdek, GFR bilan çegaralarni oçiş, turli yiğinlar ötkaziş uçun ruxsat beriş kabi talablarni ilgari surişadi.

1989 yil 9 noyabr kuni GDR hukumati vakili Gyunter Şabovski bu mamlakatdan GFRga va Berlindan Ğarbiy Berlinga odamlar erkin borib kelişiga ruxsat beruvçi yangi qarorni öqib eşittiradi. Uning çiqişi mamlakat televideniyesi orqali töğridan töğri efirga uzatiladi. Odamlar köçalarga çiqadi va Berlin devorini yiqitib Ğarbiy Berlinga öta boşlaydi. Öşanda 9-11 noyabr kunlari, uç kunda 2 million odam Ğarbiy Berlinga ötib qaytadi.

GDR fuqarolariga GFRga ötişga ruxsat berilgandan söng Berlin devori ham öz ahamiyatini yöqotadi. 1990 yil yanvar oyida GDR hukumati Berlin devorini ommaviy ravişda yiqitişga kirişadi va u qisqa muddatda yiqitiladi. Devorning ozroq qismi Germaniya va nemis millatini ikkiga ajratgan kunlardan yodgorlik sifatida asrab qolinadi.

1990 yil 3 oktabr kuni GDR va GFR yagona Germaniyaga birlaşadi. Oradan köp ötmay poytaxt Bonn şahridan Berlinga köçiriladi. Berlin devorining saqlanib qolgan qismi tarixiy obekt sifatida davlat muhofazasiga olinadi. Endilikda har yili uni tomoşa qiliş uçun Germaniyaga millionlab xorijiy sayyohlar keladi.

Ğayrat Yöldoş tayyorladi