«Pulimizni yöqotişni istamasak, özimiz tuşunmagan narsalardan uzoqroq bölganimiz ma'qul». Kriptovaluta va «maymun biznesi»ning öxşaş jihatlari haqida
|18:51 / 14.11.202121 0727 min
Xalqaro moliyaçi mutaxassisning fikriça, kriptovaluta köpgina insonlarni xonavayron qiladi. Barmoq bilan sanoqli insonlargina undan foyda olişlari mumkin.
Foto: ReutersFoto: Reuters
Texnologik taraqqiyot kriptovalutalar, xususan ular orasida eng taniqlisi bölgan Bitcoinʼga talabning tez sur'atlarda ösib borişiga katta turtki berdi.
Kriptovaluta nima?
Kriptovaluta — maxsus kodlar orqali himoyalangan raqamli aktiv bölib, jönatma operatsiyalarida pul örnida işlatiladi. Uning jismoniy nusxasi yöq, faqat elektron axborot şaklida tayyorlanadi.
Xöş, kriptovaluta xarid qilib, foyda oliş mumkinmi?
Islom moliyasi böyiça xalqaro mutaxassis Xondamir Nusratxöjayev öz telegram kanalida kriptobiznesning tub mohiyatini anglaşga yordam beradigan bir hikoyani (ingliz tilidan tarjima qilingan) keltirib ötdi.
«Qadim zamonda bir savdogar bölgan ekan. Bir kuni u bir qişloq yaqinida maymunlar tödasi yaşaşini bilib qolibdi. Keyin savdogar qişloqqa borib, u yerdagi aholiga maymun sotib oliş niyati borligi va tutib kelingan har bir maymun uçun 100 tanga miqdorida pul bermoqçi ekanini aytibdi.
Qişloq aholisi, dastavval, uşbu holatdan rosa taajjubga tuşişibdi – qanday qilib bu inson bitta daydi maymun uçun 100 tanga berişi mumkin?!
Biroq qişloqdagi ayrim odamlar maymunlarni tutib kelib, savdogarga topşira boşlabdi va har bir maymun uçun va'da qilinganidek 100 tanga miqdorida pul olibdilar. Bu xabar butun qişloq böylab yaşin tezligida tarqalibdi va boşqa odamlar ham birin-ketin maymunlarni tutib kelib, savdogarga sota boşlaşibdi.
Bir neça kun ötgaç, savdogar endilikda har bir maymun uçun 200 tangadan bermoqçi ekanini e'lon qilibdi. Qişloq aholisi bu xabardan sarosimaga tuşib, qolgan maymunlarni ham tutib kela boşlabdi.
Savdogar va'da berganidek, har bir maymun uçun 200 tangadan tölovni amalga oşiribdi.
Oradan biroz vaqt ötgaç savdogar endi har bir maymun uçun 500 tangadan tölaşini atrofga ovoza qilibdi. Qişloq aholisi navbatdagi xabardan esankirab, közlariga uyqu ham kelmay qolibdi.
Odamlar oxirgi qolgan olti yoki yetti çamasidagi maymunlarni ham uşlab kelib, har birini 500 tanga evaziga savdogarga topşirişibdi. Şundan söng qişloq aholisi endi nima bölarkin, deb kuta boşlabdi. Bu orada savdogar bir haftalik ta'tilga ketayotgani va ta'tildan qaytgaç, har bitta maymun uçun 1000 tanga pul berişini ma'lum qilibdi.
Mavzuga oid
Şuningdek, ta'tildan qaytguniga qadar yordamçisi şu paytgaça xarid qilingan maymunlarni parvariş qilişga mas'ul ekanini aytib ketibdi. Savdogar ta'tilga ketibdi. Qişloq aholisi esa 1000 tanga mömay daromadga ega böliş uçun tutib kelsa böladigan maymun qolmaganidan noumid bölib, mahzun holga tuşib qolibdi.
Lekin savdogarning yordamçisi qişloq aholisi bilan xufiyona aloqaga çiqib, agar ular xohlaşsa, har bir maymunni 700 tangadan sotişi mumkinligini ma'lum qilibdi. Bu xabar ham yaşin tezligida hamma yoqqa tarqalibdi. Odamlar “Savdogar qaytib kelgaç, har bir maymun uçun 1000 tangadan beradigan bölsa, 300 tanga foyda qilarkanman”, deb katta daromad olişni orzu qila boşlabdilar.
Ertasi kuni maymunlar saqlanayotgan qafas oldida oxiri körinmas navbat vujudga kelibdi. Savdogarning yordamçisi barça maymunlarni 700 tangadan sotib tugatibdi. Qişloqdagi boylar juda katta miqdordagi maymunlarni xarid qilgan bölsalar, kambağallar esa sudxörlardan qarz olib bölsa-da, qolgan maymunlarni sotib olibdilar. Qişloq aholisi maymunlarni boqa boşlabdilar va savdogarning qaytişini közlari tört bölib kutibdilar.
Ular kutaveribdilar, kutaveribdilar...
Afsuski, heç kim kelmabdi. Şundan söng odamlar savdogarning yordamçisini qidirişga tuşibdilar, taassuflar bölsinki, u ham allaqaçon ğoyib bölgan edi!
Oxir-oqibat qişloq aholisi heç kimga kerak bölmagan va birov sotib olmaydigan daydi maymunlarni 700 tangadan olişganini va katta qalloblik öyini qurboniga aylanganliklarini tuşunib yetibdilar».
Mutaxassisning ta'kidlaşiça, bugungi kunda yuqoridagi maymunlar savdosi barçaga ma'lum bölgan Bitcoin timsolida öz aksini topmoqda. Bu köpgina insonlarni xonavayron qilib, tanazzulga duçor qilsa, barmoq bilan sanoqli ayrim insonlargina bu holatdan unumli foydalanib, mömay daromad qilib olişga muvaffaq böladi.
«Investorlar har qanday investitsiyaning narx özgaruvçanligiga qaraşadi (masalan, aksiya, dollar, köçmas mulk va hokazolar). Istalgan kriptovalutani olmang, uning narx özgaruvçanligi (narx öynaşi) juda yuqori ekanini (ya'ni uning narxi qay darajada yuqoriga va pastga siljişini) körişingiz mumkin. Bu yaxşi paytlarda ajoyib tuyulişi mumkin, ammo yomon paytlarda investorlar uçun halokatli böladi.
Şunday qilib, barçamiz uçun investitsiya qilişning eng asosiy qoidalaridan biri: investitsion qarorlar qabul qilişdan oldin har doim nafaqat foyda darajasini, balki narx özgaruvçanligini ham tekşiriş. Agar bu körsatkiç yuqori bölsa, pulingizni xavf ostiga qöyişni xohlaysizmi yoki yöqmi, 10 marta öylab köring. Ayniqsa, bu investitsiya boyligingizning katta qismini taşkil qiladigan bölsa.
Umuman olganda, narxi juda özgaruvçan investitsiyalar biz oddiy odamlar uçun emas. Agar heç qanday ma'lumotga ega bölmagan narsalarga pulimizni sarflab, yöqotişni istamasak, ulardan uzoqroq bölganimiz ma'qul, çunki aksar hollarda, piramidalar qulab tuşadi, oson pul topişga işonganlar esa oxir-oqibat pulsiz qolişadi», deya qöşimça qildi u.
Avvalroq, moliya vaziri Temur Işmetov ham kriptovalutaga tanqidiy munosabatda ekanini ma'lum qilgandi:
«Biror narsa sotib olişda xaridor ekanini yaşirmoqçi bölgan odam uçun bu aktiv juda qulay. Masalan, savdosi noqonuniy bölgan narkotik uçun bu qöl keladi. Har qanday aktiv atrofida professional çayqovçilar paydo böladi, ya'ni aktivlarni olib sotiş boşlanadi.
Şunga qaramay, unutmaslik kerakki, barça aktivlar çeklangan. Soddaroq aytganda, zalda ötirgan odamlarning boyligi çeklangan. Kimningdir çöntagida pul paydo bölişi uçun, öşa pul boşqaning çöntagidan çiqişi kerak. Bitcoin oldi-sotdisi orqali daromadni közlagan odam doim foydani öylab, yutqazişni öylamaydi. Kimdir million dollar topişi uçun, 100 kişi ming dollardan yöqotişi kerak. Şuni yodda tuting. Bu ahmoqlikda bir tiyin ham yöqotişni istamasdim», degandi u.
Ma'lumot uçun, Özbekistonda kripto-aktivlardan foydalaniş qonunan taqiqlangan. Kriptovaluta savdosi bilan noqonuniy şuğullangan fuqarolarga Jinoyat kodeksining 177-moddasi (valuta qimmatliklarini qonunga xilof ravişda oliş yoki ötkaziş) va 190-moddasi (faoliyat bilan litsenziyasiz şuğullaniş) bilan jinoyat işi qözğatiladi.
