Özbekistonga “omikron”ning kirib kelişi kimlar uçundir bayram bölgan körinadi: aeroportlarda 5 dollarga ekspress-test sotib oliş majburiy qilib qöyildi. Kun.uz bu qarorni ğayriilmiy va mantiqqa zid deb hisoblaş uçun 4ta asosni keltirib ötadi.
Koronavirusning “omikron” ştammi Özbekistonda aniqlanganidan keyin Respublika maxsus komissiyasi 15 yanvardan mamlakatga kiriş çeklovlarini kuçaytirdi.
Yölovçilar Özbekistonga kirişidan kamida 48 soat oldin (avval 72 soat edi) topşirilgan PZR testining manfiy natijasidan taşqari, virusni aniqlaş uçun ekspress-test ham topşirişlari majburiy böldi. Test narxi qonunga zid ravişda xorij valutasida – 5 dollar deb belgilandi.
Natijada mamlakatdagi xalqaro aeroportlarda tiqilinçlar va noroziliklar yuzaga keldi, ijtimoiy tarmoqlarda jiddiy tanqidlarga sabab böldi. 5 dollar narxni kim, qaysi asos bilan belgilagani haqida lom-mim deyilgani yöq.
Dunyoda koronavirusni aniqlaşning oltin usuli deb e’tirof etilayotgan PZR testdan ötgan yölovçi takror test topşirişiga ehtiyoj bormi?
PZR va ekspress-testning farqi
Takroran test topşirtirişni xavfsizlik yuzasidan deb atayotgan Maxsus komissiya, PZR testi natijasiga işonmaydimi yoki virus PZR test topşirilgandan keyin yuqişi mumkin deb taxmin qilyaptimi?
Xalqaro tadqiqot va naşrlarda PZRga yuqori samaradorlikda koronavirusni aniqlaydi deya ta’rif berilgan. PZR testi teskari transkripsiyali polimeraz zanjir reaksiyasi yöli orqali burun va burun-halqum böşliğidan olingan namunadan koronavirusni aniqlaydi. Jahon soğliqni saqlaş taşkiloti bu testni laboratoriya şaroitida koronavirus tekşiriladigan eng aniq va işonçli yöl deb e’lon qilgan.
Ekspress-testlar koronavirus yuzasida maxsus oqsillarni aniqlaydi. Bu testlar natijasi 15–45 daqiqada aniq böladi, biroq tibbiy hamjamiyatda umum tan olingan fakt şuki, ekspress-testlar aniqligi böyiça PZR-testga tenglaşa olmaydi.
“Tezkor testlar PZR-ekspress ham deb yuritiladi. Ularning natijasi 15 minutda çiqadi. Testlarning içida eng aniq natija körsatadigani PZR hisoblanadi. PZR-ekspress tez aniqlab bergani uçun ham, natijasi PZR kabi aniq bölmasligi mumkin”, – dedi Kun.uz bilan suhbatda vraç-laborant Lola Törayeva.
Mavzuga oid
PZR eng işonçlisi bölsa, nega Özbekistonga kirişda ekspress-test topşiriş kerak?
SSVning izohlaşiça, barça çegara punktlari orqali Özbekistonga 15 yanvar kuni 15041 nafar fuqaro ötgan. Ulardan 151 nafarida koronavirusda musbat natija aniqlangan.
“Qölida kasallikdan foriğligi haqida ma’lumoti bölgan fuqarolar “nega yana qayta ekspress-test topşirişim kerak?” deb öylaşlari tabiiy. Lekin körib turganingizdek, PZR test topşirgan insonlarda ham virus aniqlanmoqda. Bu esa kasallik yanada “ayyorlaşib”, yaşirin körinişga kirib borayotganidan dalolat.
Bunday holatda yurtimizga kirib keluvçi har bir fuqaroni koronavirusga ekspress-antigen test topşirtirib qabul qiliş eng töğri yöldir”, – deyilgan vazirlik xabarida.
Ammo biz örgangan xorijiy tadqiqotlarda ekspress-testlarning aynan “omikron”ni aniqlaş xususiyati şubhali ekani qayd etilgan.
The New York Times'da e’lon qilingan tadqiqotda aytilişiça, AQŞ Oziq-ovqat va dori-darmon agentligi tekşiruviga köra, tezkor testlar omikronni aniqlay oladi, ammo uni sezmay qoliş ehtimoli ham bor. Ekspress antigen testlari koronavirus yuzasida oqsillarni aniqlaş uçun möljallangan. Agar virusdagi mutatsiyalar bu oqsillarning tuzilişini özgartirsa, antigen testlari mutatsiya variantni aniqlay olmasligi mumkin.
Omikronning hozirgaça qariyb 50ta mutatsiyaga uçragan varianti aniqlangan. Tezkor testlar kamroq mutatsiyaga uçragan variantlarni aniqlay olişi mumkin. Bu ma’lumot Harvard tibbiyot maktabi saytida ham tasdiqlangan.
Maxsus komissiya yölovçilar yölda virus yuqtirişidan xavfsirayaptimi?
Yölovçilar yölda virus yuqtiriş ehtimolini öylab qayta ekspress-test topşirişni majburiy qilişganmi, degan savol har qanday ehtiyotkor odamda paydo bölişi mumkin. Aynan şuning uçun yana xalqaro tadqiqotlarga murojaat qilib, virus yuqqanidan neça kun ötib musbat natija körsatişini örgandik.
Harvard Medical Sçool'ga köra, agar bemor virus yuqtirgan kuni hatto PZR topşirganida ham, natija deyarli manfiy çiqadi. Çunki burun va tupukda hali yetarli virus zarralari töplanmagan böladi. Kovidga musbat natija çiqişi uçun odam virus yuqtirganiga bir neça kun bölişi kerak.
Qolaversa, dastlabki örganişlarga köra, antigen testlar “omikron”ni ötkazib yuboriş ehtimoli köpligini körsatmoqda. Jumladan, Tennessi ştatidagi Vanderbilt universiteti tibbiyot fakulteti yuqumli kasalliklar bölimining tibbiyot professori Şaffner “omikron” tanaga kirgandan keyin 3 kun ötmagunça, test topşirib uni bilişning iloji yöq degan fikrni ilgari surgan.
“Omikron” yuqtirgan odam bilan aloqada bölgan kişi kamida 3 kundan keyin test topşirişi kerak. Çunki virus testda özini oşkor qilişi uçun oradan 72 soat vaqt ötişi kerak. Omikronda inkubatsion davr virusning oldingi turlaridan biroz qisqa davom etadi”, – degan olim.
PZR manfiy natijasi bilan Özbekistonga kirgan bemorlarning 151 nafarida nega virus aniqlandi?
Nega ba’zan ekspress-testda tanada virus bölmasa ham musbat natija çiqişi haqida yaqinda Kanadada kiçik tadqiqot ötkazildi. Torontodagi Rotmant boşqaruv universiteti olimlari Kanadadagi 537 ta iş joyida işlaydigan 900 ming odamdan yanvar–oktyabr oylarida olingan ekspress-test natijalarini örganişgan. Şundan musbat natija çiqargan ekspress-testning 462tasi yoki 0,05 foizi xato-ijobiy natija körsatgan. Bunga qisman ekspress-testning notöğri şaroitda olingani va işlab çiqarişdagi xatolik sabab bölgan.
Yoki virusdan tuzalgan ayrim odamlarda tahlillar musbat natija berişi mumkin. Koronavirusga qarşi kuraşiş ştabi a’zosi, tibbiyot fanlari doktori Ra’no Qosimovaga köra, bunga sabab insonda virusning qoldiqlari juda kam miqdorda qolgan böladi. Ya’ni bu paytda bemorning burni va halqumida koronavirus kam miqdorda bölib, odamlarga yuqmaydi.
Ya’ni SSV aytayotgan 151 kişining hammasida ham kovidga pozitiv natija töğri va xavfli bölmasligi mumkin.
AQŞga kirişda töliq emlaniş va testning manfiy natijasi bölişi kifoya
Pandemiya davrida xorij fuqarolarni mamlakatga kiritiş tartibi böyiça AQŞ tajribasini ham közdan keçirişni lozim topdik. Bayden ma’muriyati e’lon qilgan xalqaro parvoz siyosatiga köra, 2021 yilning 8 noyabridan AQŞga uçib keladigan sayohatçilar töliq emlangan bölişi va samolyotga çiqişdan oldin vaksina olgani haqidagi hujjatni körsatişi şart qilib qöyilgan. 6 dekabrdan boşlab, AQŞ reysiga çiqişdan oldin, fuqaroligi yoki emlaş holatidan qat’i nazar, ikki yoşdan oşgan samolyot yölovçilari 1 kalendar kunida kovidga testning salbiy natijasini tasdiqlovçi hujjatlarni aviakompaniyaga körsatişlari kerak.
Agar sayohatçi AQŞga jönaşidan oldin 90 kundan köp bölmagan muddatda koviddan tuzalib çiqqan bölsa, kovidga davolangani haqidagi hujjatning özi yetadi.
AQŞ Sayohat departamenti mamlakatga kiriş böyiça AQŞ Kasalliklar nazorati va profilaktikasi markazi (CDC) körsatmalaridan foydalanadi. Taşkilot sahifasida AQŞga kelgandan keyin 3-5 kun içida virusga test topşiriş tavsiya qilingan. AQŞ Sayohat departamenti sahifasida esa AQŞga qöngandan keyin, aeroportda test topşiriş böyiça bandni uçratmaysiz.
Yevropa hududiga kirişda qanday talablar qöyilyapti?
Buyuk Britaniyaga kirişda töliq emlanganlar va 18 yoşgaça bölganlarning 2 kun oldin test topşirişlari bekor qilingan. Ammo mamlakatga kirgandan keyin 48 soat içida 5 va undan katta yoşlilar virusga test topşirişi şart. Agar ularda tezkor test musbat natija çiqqan bölsa, özini izolyatsiya qilib, PZR ham topşirişi kerak.
Vaksina olmaganlar Buyuk Britaniyaga kelişidan oldin 48 soat içida manfiy natijali test natijasi bilan kirişi kerak. Töliq vaksinalanmaganlar Britaniyaga kelgandan keyin 10 kun karantinda ötirişi va karantinning 2- va 8-kunlarida PZR topşirişi talab qilinadi.
Germaniyaga kirişda ham vaksina guvohnomasi va kovidga manfiy test talab qilinadi. Faqat 10 kun içida xavfli hududlardan Germaniyaga kiruvçi sayohatçilardan ham PZR-testning manfiy natijasi, ham Germaniya aeroportiga kelganidan keyin qöşimça PZR-test topşiriş kerak.
Törtta xulosa
Birinçidan, PZR – heç qanday bahssiz mutlaq tan olingan usul, ilmiy tadqiqotlar ekspress-test “omikron” ştammini sezmay qolişi ehtimoli köproqligini körsatmoqda.
Ikkinçidan, qölida 48 soatlik PZR manfiy natijasi bor yölovçi, şu 48 soat oraliğida virus yuqtirgan bölsa ham, undan hatto PZR topşirganda ham kovidga musbat natija çiqişi qiyin. Çunki virus bunçalik qisqa vaqtda özini oşkor qilmaydi.
Uçinçidan, SSV aytganidek yölovçilarning 1 foizida koronavirus aniqlangani bu ularni kasal deb hisoblaşga asos böla olmaydi, çunki heç qaysi test 100 foiz aniq natija bermaydi. Testlarda bir neça foizgaça xato natija çiqişi norma hisoblanadi.
Törtinçidan, hattokuniga millionlab odamda koronavirus aniqlanayotgan AQŞda ham va boşqa köplab rivojlangan davlatlarda bunaqa talab yöq, ya’ni bu tartibni “jahon tajribasi şunaqa” deb izohlaş – bahsli masala.
Qolaversa, Kun.uz'dagi ma’lumotlarga köra, ötgan yili prezident rahbarligidagi yiğilişlardan birida mutaxassislar ekspress-test koronavirusni aniqlaşda samarasiz degan töxtamga kelgani aytilgan, şu bois boş vazir – Maxsus komissiya raisi Abdulla Aripov ekspress-test olişga barham beriş böyiça körsatma bergan.
Şunday ekan, nega çegarada pul va vaqtni isrof qilib, yölovçilar takror test topşirişga majburlanyapti? Afsuski, yuqoridagi asoslar köpçilikdagi xunuk gumonlarni tasdiqlab turgandek.
