U yillarning o‘ziga xosligi hali internet, ijtimoiy tarmoqlar rivojlanmagan, rasmiy OAV bunday muammolarni ko‘p ham yoritavermasdi. Aniq sabablari noma’lum tarzda Farg‘ona vodiysida, xususan Andijon viloyatining qator tumanlarida kalamushlar nihoyatda ko‘payib ketdi. Kalamush kabi zararkunanda har doim ham bo‘lgan va katta ehtimol bilan hamisha bo‘ladi. Ammo o‘sha yillarda vodiyda tom ma’noda kalamushlar bosqini kuzatildi. Kalamushlar har doimgilarga nisbatan ancha katta, uzun mo‘ylovdor va juda tajovuzkor edilar. Suvda bemalol suza olar, odamdan qo‘rqmas, eng ehtiyot qilingan oziq-ovqatni ham topa bilishardi.
O‘sha jarayonlarga bevosita guvoh bo‘lgan ayrim yurtdoshlarimiz bilan suhbatda bo‘ldik.
Ahliddin Mamadaliyev: “Omborlarda ham don-dun saqlashning iloji bo‘lmay qoldi”
– O‘sha yillar yaxshi esimda. Kalamushlarning kechalari tomda qiy-chuv qilib yugurishlaridan uxlolmay chiqardik. Bu shunchalik uzoq vaqt davom etdiki, oxiri ko‘nikib ham qoldik. Oldin qoldiq ovqatlarni, chiqindilarni titib yeyishni o‘rganishdi. Keyin zaxiralarimizga o‘tishdi, oxir oqibat, qayerga nima yashirmaylik, topib ola boshlashdi.
Shunchalikka borishdiki, umuman uyda biror narsa saqlay olmay qoldik. Bozorlarda ham narx-navo sezilarli osha bordi. Chunki omborlarda ham don-dun saqlashning iloji bo‘lmay qoldi.
Ko‘chalarda kalamushlar to‘da-to‘da bo‘lib yurishni o‘rganishdi, ariqlarda suza boshlashdi. Avvaliga odamni ko‘rsa qochib ketishardi, keyin-keyin yoniga borib haydasa ham ketmaydigan bo‘lib ketishdi.
Madamin Homidov: “Jonzotga ham aql kirarkan”
– Butun bir makkapoya (makkajo‘xorizor) shamol bo‘lmasa-da, shamoldek shovillab qimirlab turishini tasavvur qila olasizmi? Kalamush shu darajada ko‘paygandiki, butun dalalarni qoplab olardi, makkapoyalarga chiqib ketib, yerga yiqitib yeyishardi.
Mollarning yemini ham saqlab bo‘lmay qoldi. Tovuqning tuxumiga qiron keldi. Bir holatni aytsam hayron bo‘lasiz – odamlar tuxumni savatga solib, simga osib qo‘yadigan bo‘lishdi. Kalamushlar simga osilib savatga tushganda ham tuxumni olib tushib keta olmaydi, deb o‘ylashganda. Kalamushlar esa shuning ham yo‘lini topishdi: bittasi simga osilib savatga tushadi. Keyin tuxumni dumalatib, bittalab pastga tashlaydi. Pastda qolgan sheriklari g‘uj bo‘lib turishadi, tuxum ularning ustiga tushib, pachaqlanib ketmaydi. Olib ketishni qarang – bittasi tuxumni quchoqlaydi, qolganlari dumidan, oyoqlaridan sudrab ketishadi. Bir jonzotga aql ham bitarkan-da bunaqa paytlarda...
Muborak Yo‘lchiyeva: “Kalamush tishlagan odamlar shifoxonalarda davolanib chiqqandi”
