Uruş dunyoni qanday qaşşoqlaştiradi: 10 ta fakt va prognoz

“COVID-19 rivojlanayotgan mamlakatlarda daromadlar ösişi va qaşşoqlikning qisqarişiga jiddiy putur yetkazdi. Ukrainadagi uruş oqibatlari esa bu muammolarni yanada kuçaytiradi. Natijada, uşbu mamlakatlarning taxminan 40 foizida aholi jon boşiga töğri keladigan real daromadlar pandemiyadan avvalgi darajaga qaytmaydi va retsessiyadan qoçiş juda qiyin böladi”, – deya ogohlantiradi Jahon banki.

“Rossiya va Ukrainadan buğdoy eksportining töxtatilişi rivojlanayotgan mamlakatlarda oziq-ovqat tanqisligiga olib kelişi mumkin. Ularga nafaqat iqtisodiy inqiroz, balki gumanitar falokat, qaşşoqlik va oçlik ham tahdid solmoqda”, – deb yozadi OECD iqtisodçilari.

Joriy yil boşida Yevropa va Markaziy Osiyo mintaqasi iqtisodiy ösiş trayektoriyasiga qaytişi kutilgandi, ammo Rossiya armiyasi Ukraina çegarasini kesib ötdi.

“Rossiya bosqini sabab 2022 yilda mintaqa iqtisodiyoti taxminan 3 foizga qisqaradi”, deb yozadi JB. Uruşdan oldin esa retsessiya emas, balki 3 foizlik ösiş prognoz qilingandi.

Rossiya, Ukraina va sobiq SSSRning yana 4 ta davlati: Belarus, Moldova, Qirğiziston va Tojikistonda iqtisodiy turğunlik kuzatilişi mumkin, deb hisoblaydi Jahon banki.

Hisob-kitoblarga köra, 2022 yilda Ukraina yalpi içki mahsuloti 45 foizga qisqaradi va yaqin yillarda tiklanmaydi.

“Uruşning oqibatlari uzoq yillar davomida seziladi. Bu Ukraina iqtisodiyotida vayron qilingan sanoat, kuyib ketgan dalalar, yöqotilgan inson resurslari körinişida çuqur iz qoldiradi”, – deb yozadi iqtisodçilar.

Rossiya YaIM esa joriy yilda 9 foizga qisqarişi mumkin va keyingi yilda ham ösiş kuzatilmaydi. Hatto neft embargosi, investitsiyalar va daromadlarning qisqarişi fonida 2023 yilda ham 2 foizlik pasayiş bölişi mumkin.

4. Ukrain qoçqinlari Yevropa davlatlariga qimmatga tuşadi

OECD hisob-kitoblariga köra, faqatgina 2022 yilning özida Yevropa Ittifoqi Ukrainadan kelgan qoçqinlar uçun 26 milliard yevro sarflaydi. Bu miqdorning uçdan ikki qismi töğridan töğri qabul qiliş va joylaştiriş xarajatlaridir. Ta’lim va soğliqni saqlaş xizmatlarini moliyalaştiriş uçun yana taxminan 9 milliard yevro talab qilinadi.

Hozirda Yevropa Ittifoqida 5 milliondan ortiq ukrainalik qoçqin bor.

“Ukrainadagi uruş Ikkinçi jahon uruşidan keyingi davrda eng köp miqdorda aholi migratsiyasiga olib keldi. Ikki yillik mojarodan söng Suriyadan kelgan qoçqinlar soni uç millionni taşkil etgan bölsa, Ukrainadagi uruşning dastlabki uç haftasida xuddi şunça miqdordagi odamlar qoçib ötdi”, – deb yozadi OECD.

5. Ukrainadan va Rossiyadan kelgan qoçqinlar Yevropa uçun faqatgina ortiqça xarajat emas

Ular YeI va boşqa rivojlangan Ğarb mamlakatlarida pandemiyadan keyin iqtisodiyotni tiklaşdagi asosiy tösiqlardan biri bölgan işçi kuçi yetişmasligini qisman qoplaş imkonini beradi.

“Ukrainalik qoçqinlar va rossiyalik muhojirlar, ayniqsa, öqimişli va malakali işçilar oqimi örta muddatli istiqbolda mehnatga layoqatli aholi sonining oşişi hisobiga iqtisodiy ösişga ijobiy ta’sir körsatişi mumkin”, – deya yozadi JB.

6. Uruş sabab neft va gaz narxi oşdi

Sanksiyalar va Rossiyaning energetikadagi harakatlari tufayli neft narxi pandemiya davridagiga qaraganda nominal qiymatda deyarli 4,5 baravar kötarildi. 1970 yillardagi eng yirik neft inqirozidan keyingi davrda global bozorda bu kabi keskin sakraş kuzatilmagandi.

Yevropada gaz narxi tarixiy rekordlarni yangiladi, kömir narxi 2008 yilgi özining eng yuqori çöqqisiga yaqinlaşmoqda. Narxlar oşişiga Rossiyadan import qilişning kamayişi ham öz ta’sirini körsatgan. Ilgari Yevropadagi gazga bölgan talabning 40 foizi Rossiya tomonidan ta’minlangan bölsa, 2021 yilda bu körsatkiç 35 foizga, hozirda esa 25 foizgaça pasaygan.

7. Jahon savdosining taxminan 3 foizi xavf ostida

Sanksiyalar va embargolar nafaqat neft va gaz, balki boşqa barça tovarlar savdosiga ham ta’sir qilgan. OECD iqtisodçilari hisob-kitoblariga köra, joriy qilingan çeklovlar jahon savdosining qariyb 3 foiziga jiddiy ta’sir körsatadi.

Dunyo böylab sotiladigan 4500 ta asosiy turdagi tovarlardan Rossiya va Ukrainaning uluşi 15 foizdan oşadigan mahsulotlar ajratilib, uruş şaroitida uzilişlar kuzatilişi mumkin bölgan eng zaif yuzta pozitsiya ajratib olingan. Bular asosan metallar, neft-kimyo va oziq-ovqat mahsulotlaridan iborat.

8. Dollar kursi mustahkamlanmoqda. Bu qaşşoq mamlakatlarga tahdid soladi

Dollarning mustahkamlanişi AQŞda kredit stavkalarining oşişi va uruş fonida yevroning zaiflaşişi bilan boğliq tarzda keçmoqda.

“Valutadagi kreditlarning ösişi köplab rivojlanayotgan mamlakatlarning moliyaviy barqarorligiga tahdid soladi, çunki dollar kursining ösişi ularning taşqi qarzlarini qayta moliyalaştiriş xarajatlarini oşiradi va investorlarning sarmoya kiritiş istagini kamaytiradi”, deydi Jahon banki.

OECD potensial qurbonlarning nomlarini ham sanab ötadi.

“Xorijiy valutadagi davlat qarzlarining uluşi Turkiya, Bolgariya, Ruminiya va Argentinada yuqori – 50-70 foiz darajasida saqlanib qolmoqda. Rivojlanayotgan mamlakatlardan kapitalning çiqib ketişi kuçaysa, keyingi devalvatsiya ularning qarz yukini keskin oşiradi”, – deb yozadi mutaxassislar.

9. Iqlim özgarişiga qarşi kuraş vaqtinçalik unutildi

Yevropa Rossiyaga neft va gaz qaramligidan qutulişga şoşildi va iqtisodiyotini “yaşil qayta quriş” rejalari barbod böldi. Ular “iflos” kömir va yadro yoqilğisini “toza” tabiiy gazga almaştirişga harakat qilayotgan edi.

“Energetika inqirozining oldini olişga urinişlar muqobil uglevodorod yetkazib beruvçilarni izlaş va kömir iste’molini köpaytiriş vahimasini vujudga keltirdi . Bu ayni vaziyatda vaqtinçalik yeçim, çunki dunyo toza energiya manbalariga muhtoj”, – deydi OECD boş iqtisodçisi Lorans Bun.

10. Uruş qança vaqt davom etadi va sanksiyalar qaçon bekor qilinadi?

Jahon banki ham, OECD ham u yoki bu körinişda uruş kamida bir yil davom etadi, Rossiya va Belarusga qarşi sanksiyalar esa öz kuçida qoladi, degan ehtimoliy taxminlarni ilgari surişgan.

Şuningdek, Rossiya kömir va neftiga Yevropa embargosining ​​kuçga kirişi, tovar va metallar bahosining ösişi töxtaşi, lekin narxlar yuqoriligiça qolişi, jahon savdosi logistika muammolariga duç kelişda davom etişi va dunyo böylab kredit stavkalarining yanada kötarilişi ta’kidlangan.