Qirollik oilasining «popugini pasaytirgan» Diana: u qanday ayol edi?

25 yil – vafot etgan maşhurlarni tobora kamroq eslaş va tobora tezroq unutiş uçun yetarli vaqt. Ammo Diana va uning ölimi haqida hamon gapirişadi. Uning hayoti boylik, maşhurlik, gözallik va intiliş jamlangan butun boşli afsonaga aylanib ulgurgan. Boşqalarga öxşamaydigan xarakter sohibi bölgan Diananing hayotini odamlarning özi afsonaga aylantirgan.

Ammo bu boradagi haqiqat ham unçalik zerikarli emas. Zero u bejirim suratlardagi hayotning boşqa jihatlariga qaraş, hayot faqat yaxşi va yomon tugaydigan ertakdan iborat emasligini eslatib turadi.

Malika Diana emas, Uels malikasi Diana

Köpçilik Dianani şunçaki malika Diana deb ataşga odatlangan, ammo bu boşqa ma’no anglatişi haqida öylab körmagan. Gap şundaki, ism oldidan «malika» sözi monarxning qizi yoki qiz nabiralariga nisbatan işlatiladi. Diana esa qirollik oilasining kelini bölgan. Yelizavet II'ning qizi Anna. Diana esa kelinlik vaqtida Uyels malikasi deb çaqirilgan.

Keyt Middlton şahzoda Uilyamga turmuşga çiqib gersoginyaga aylandi. Uning eri Uels şahzodasi unvonini olsa, Middlton ham marhum qaynonasi kabi Uels malikasi deb ataladi, malika Ketrin deb emas. Bu bir qaraşda bir xil narsadek, ammo aslida farqli.

Xalq malikasi, lekin xalqdan çiqqan malika emas

Şahzoda Çarlz oddiy qizga uylandi deb bölmaydi. Britaniya qirollik oilasi talabiga köra, şahzodalarning bölajak rafiqalari ikki talabga javob berişi kerak: oriylar avlodidan bölişi va bokira bölişi. Diana har ikki talabga ham javob bergan. Çunki uning tanasida qirollik qoni ham oqqan.

Spenserlarning birinçisi bölgan Jon graf darajasini 1765 yilda olgan. Uning qizi ledi Jorjiana Spenser Devonşirsk gersogiga turmuşga çiqadi. U haqda Kira Naytli ijrosidagi «Gersoginya» filmi ham suratga olingan. Diana Britaniyaning afsonaviy boş vaziri Uinston Çerçil bilan qarindoş bölgan. Oilaning qirol Karl II bilan ham qarindoşligi bor. Malikaning ajdodlari orasida qirolning ikki nafar noqonuniy öğillari Henri Fitsr va Çarlz Lennoks ham bölgan. Diana va qirol Karlning qarindoşligi uzoq ötmişda yaşagan Mariya Styuart ismli ayolga borib taqaladi.

Bundan taşqari, Diana va Çarlz uzoq qarindoş ham. Henri VII qizlari Margaret va Meri ularning ajdodidir. Diananing akasi hozirgi qiroliçaning tutingan ukasi bölgan. Uning buvisi esa Gerorg V'ning xotini qiroliça Merining xizmatkorlaridan biri bölgan.

Britaniyadagi oriylar hayotiga oid ma’lumotlarni töplab boruvçi Burke's Peerage naşrining yozişiça, qirollik oilasiga Spenserlardan yaqinroq boğlangan oila bölmagan. Şu sabab Diana qirollik oilasiga kelin bölib tuşganidan keyin hayratda qolgan, deyiş töğri emas. Boşqaça aytganda, u «qurbonlikka keltirilgan jonliq» bölmagan, qirollik oilasida özini nimalar kutayotganini juda yaxşi bilgan. Ya’ni Diana özini heç nimani bilmaydigandek qilib körsatişni yaxşi uddalagan va bu unga OAVdagi çiqişlarida qöl kelgan.

Diananing uyatçan emasligi uni qirollik oilasidagi boşqa a’zolardan ajratib turardi

Odamlar orasida keng tarqalgan fikrga köra, Diana diqqat markazida bölişni yoqtirmagan va buni öz vazifasining bir qismi ölaroq majburan amalga oşirgan. Yelizaveta II'ning sobiq matbuot kotibi Dikki Arbiter bu fikrni rad etadi. «U bilan töydan 3-4 kun avval tanişdim. Uni uyatçan Di deb ataşar, çunki u odamlar bilan gaplaşganda boşini egib olardi. Ammo bu uyatçanlikdan emas, u doim böyi balandligini (178 sm) eslab turgan. U gaplaşayotgan odamiga noqulay bölmasin uçun boşini egib olgan», degan sobiq kotib Vogue bilan suhbatda.

Diananing ukasi bölmiş graf Spenser ham opasi uyatçan bölmaganini aytadi. «Lekin u özini qanday tutişni bilardi. Birinçi marta gaplaşayotgan odamiga javob berişdan avval suhbatdoşi qanday odam ekanini tahlil qilardi. Bu uyatçanlik emas, topqirlik», deydi u.

Diana samimiy bölmaganmi?

Diananing xiyonat qilgani, bilimiya (ovqatlaniş ratsioni buzilişi orqali sodir böladigan ruhiy kasallik) bilan kuraşişi, öz joniga qasd qilişga urinişlari haqida gapiradigan darajada oçiqligi atrofida köp muammolarni paydo qilgan. Şu sabab Diana dangal va haqiqatgöy bölgan deyiş mumkin. Uning ukasi dafn marosimida dunyo opasining rostgöyligiga qoyil qolişi kerakligini aytgan edi. Ammo u bir neça yil avval opasi öz hikoyalariga «bezak berib gapirişi»ni ham ta’kidlagan.

Şov-şuvli intervyu

1995 yil Diana BBC jurnalisti Martin Başirga intervyu beradi. Suhbatda xususan şunday joy bor:

Başir: Qiroliça 1992 yilni «dahşatli» deb atagandi. Aynan öşa yili Endryu Martinning siz haqingizdagi kitobi çiqqandi. Töğrisini ayting, Martin bilan körişganmisiz yoki uning kitobi yozilişida yordam berganmisiz?

Diana: U bilan körişmaganman.

Başir: Kitobni yozişiga yordam berganmisiz?

Diana: Köplar hayotim qayğuga tölganini körgan va ular menga yordam beriş orqali qöllab-quvvatlayman deb öylagan.

Malikaning ölimidan keyin ma’lum böldiki, u çindan Morton bilan körişmagan bölsa-da, unga juda köp oçiq gaplari yozilgan qaydlarni yuborgan. Bu esa kitob çinakam bessellerga aylanişiga sabab bölgan.

Keyinçalik Mortonning özi ham kitobining asosiy ma’lumotlarini Diananing özi berganini aytgan. Bu ma’lumot töğri ekaniga Diananing boşqa döstlari ham işora qilgan.

Çarlz birinçi xotinini sevmaganmi?

Çarlz xotini bölgan vaqtda Dianani sevmagani, u doim Kamillani sevgani haqida köp gapirişadi. Diana va Çarlz bir-birini sevganmi, yöqmi? Bu amerikaliklarning ta’biri bilan aytganda «million dollarlik savollar». Ammo bu savollarga heç qaçon aniq javob olişning imkoni yöq, çunki tomonlardan biri allaqaçon ölib ketgan, ikkinçi tomon esa oilaviy maqomidan kelib çiqqan holda bu borada haqiqatni ayta olmaydi.

Diananing hayotini juda çuqur örgangan Martin Başir suratga olgan hujjatli filmga işonadigan bölsak, juftlik orasida heç qanday muhabbat bölmagan. Filmda Diananing kelib çiqişini örgangan astrolog Penni Tornton ham gapirgan va Diana unga töyi arafasida Çarlz uni sevmasligini aytganini hikoya qilib bergan. «Aftidan u bölajak rafiqasini aldaşni istamagan va hammasi haqqoniy boşlanişini istagan. Bu esa Dianani tiriklayin öldirgan», deydi Tornton.

Ammo Diananing bu gaplari diktofonga yozilmagan ekan, u fakt böla olmaydi. Bundan taşqari, Diana şunday degan bölsa ham, buni haqiqat deb bölmaydi. Çunki u aldamaganiga kafolat yöq.

Yuqorida nomi tilga olingan qiroliçaning matbuot kotibi Dikki Arbiter intervyularidan birida yoşlar turmuş qurgan vaqtlarida bir-biriga bölgan munosabati yomon bölmaganini aytadi: «Men 1981 yil ularning birinçi rasmiy safariga hamrohlik qilganman. Diana 80 yil içidagi ilk Uels malikasi bölgani uçun unga qiziqiş juda katta edi. Çarlz har doim uni erkalaşga intilar, ba’zan quçoqlab olardi», deydi jurnalist.

Diananing yuqoridagi intervyusida eng şov-şuvli joyi eri özidan keyingi xotini Kamillani sevganiga işora qilgani bölgandi: «Turmuşimiz uç kişilik edi, şu sabab odam köpayib ketgandi deb öylayman» degandi malika. Diana Kamilla ularning oilasi buzilişida qançalik rol öynagani haqidagi savolga şunday javob bergan.

Monarxlar muhabbati haqida yozişi bilan tanilgan Elinor Xerman bu «sevgi uçburçagi»ni şunday ta’riflagan: «Diana juda gözal, ammo tutqiç bermaydigan darajada hissiyotga boy bölgan. Diana Çarlzga baqirgan, haqorat qilgan, u esa jimgina Kamillaning oldiga borgan. U şahzodani vino yoki pişloq bilan mehmon qilgan, qiziqarli biror voqea aytib bergan. Ularning farqi şunda», deydi Xerman.

Şu örinda Diananing özida ham işqiy maşmaşalar köp bölgani bor gap. U aynan kim bilan ilk marta xiyonat qila boşlaganini esa endi bilib bölmaydi.

Diana OAV va tabloidlar qurboni bölgan deyiş töğrimi?

Diananing qirollik oilasi kelini bölgan 1980-yillardan ölimiga qadar (1997) OAV bilan munosabati unçalik yaxşi bölmagan. U ham köpçilik oriylar kabi özini faqat maqtaşlarini istagan, tanqidlarni xuşlamagan, özini har yerda kuzatib yuradigan jurnalistlarni keskin tanqid qilgan. Öz navbatida odamlarning özi haqidagi fikrlarini manipulyatsiya qiliş uçun OAVdan foydalanişni ham kanda qilmagan.

1992 yilda oilaning darz ketişi tobora aniq bölib borayotgan bir vaqtda Diananing Toj-Mahalda yolğiz, xuddi taşlab ketilgan köyi tuşgan surati butun dunyoda şov-şuvlarga sabab böladi. Axir Toj-Mahal rafiqaga muhabbatning ajoyib ramzi sifatida e’tirof etiladi, şu sabab bu suratning turgan bitgani ramz edi. Dunyodagi tabloidlar bu suratni özlarining silliq muqovalarida bosib xohlaganlariça sarlavha qöyişdi. Ammo köpçilik e’tibor bermagandiki, Hindiston safarida Diana va Çarlz birga edi.

Diana fojiali tarzda ölganining ertasigayoq dunyo matbuotida uni alqab yoza boşlaşdi, ammo tirikligida u OAVdan doim öz manfaatlari yölida foydalangani ğiybat qilinardi. Tor doiralarda Diana xiyonatkor eriga qarşi kuraşda OAVdan asosiy qurol sifatida foydalangani gapirilardi. Masalan, öşa Toj-Mahaldagi suratni ham uning özi aynan öşanday körinişda oldirgan.

Hindistondagi surat Diana odamlar fikrini OAV orqali manipulyatsiya qilişga uringan juda köp holatlardan biri xolos. Masalan, juftlik ajraşib ketişidan biroz avval 1992 yil Diananing otasi ölib qoladi. Çarlz tabiiyki qaynotasining dafn marosimiga borişga otlanadi. Diana esa uni marosimda körişni istamasligini aytadi.

Şu sabab şahzodaning şotirlari u qaynotasining dafn marosimiga oilaviy tuşunmovçilik sabab bormagandek körinmasin uçun tezda göyoki oldindan taşkillaştirib qöyilgan uçraşuv uyuştirişadi. Qolganini esa jurnalistlarning özi ilib ketişadi: OAVda Çarlz Dianani hatto otasining dafn marosimida yolğiz qoldirdi degan mazmunda sarlavhalar bilan hatto malikaning özini ham yiğlaşga majbur qilişadi.

Ismini oşkor qilişni istamagan gazeta muharrirlaridan biri Diana OAVdan qanday ustalik bilan foydalanganini gapirib bergandi. Uning aytişiça, Diana bu borada yaxşigina siyosatçi bölgan. Diananing OAV bilan munosabati bugungi kunda qanday bölardi, degan savolga javobni esa öylab körişning özi qiyin. Çunki maşhurlarning harakati ijtimoiy tarmoqlarda kiçik detallargaça muhokama qilinayotgan zamonda buni tasavvur qiliş qiyin.

Diananing ölimi baxtsiz hodisa bölgan

Ha, atay bölmagan deb yozmadim. Uning ölimi haqida ming xil suriştiruvlarni köriş mumkin, ammo bu qotillik bölgan deydiganlar heç qanday isbot keltira olmaydi. Agar bu qotillik bölgani haqida iddaolarga qiziqsangiz, BBC'ning bu boradagi «Fitna nazariyasi» filmini tomoşa qilişingiz mumkin.

Bu boradagi fikrlar qarama-qarşiligini quyidagi körinişda keltiriş mumkin:

Iddao: Diana işqiy munosabatda bölgan oxirgi erkak Dodi al Fayyed unga nikoh uzugi sotib oladi. Ular turmuş qurişni maqsad qilişadi.

Qarşi fakt: Diana döstlariga bu şunçaki sovğa bölgani, «birinçisidan qutulib, tezda ikkinçisiga tutilişni istamayotganini» aytadi.

Iddao: Dodi al Fayyedning otasi Muhammad al Fayyedning fikriça, Diana homilador bölgan, Britaniya isteblişmenti esa bölajak qirolning musulmon ukasi bölişini hazm qila olmagan.

Qarşi fakt: Diananing yaqin döstlari esa dugonasi Dodi bilan Parijga dam olişga ketişidan 10 kun avval u bilan bir hafta vaqt ötkazgani, u homilador bölmaganini aytgan.

Iddao: Halokat kuni Diana ötirgan maşina haydovçisi mast bölmagan, u maxsus xizmatlarning özini ham öldiriş orqali qotilliklarni sodir etiş guruhi vakili bölgan. Uning qoni bölgan probirkalar almaştirib qöyilgan.

Qarşi fakt: Ötkazilgan qon analizlaridan ma’lumki, haydovçi mast bölgan. Uning qonini almaştirib qöyişgani ham bölmagan gap, çunki haydovçining qoni uning ota-onasiniki bilan ham soliştirib DNK testi ötkazilgan va probirkada uning qoni bölgani tasdiqlangan.

Iddao: MI-6 haydovçining közini maxsus nur bilan qamaştirgan.

Qarşi fakt: Qiziq, nega unda maşinani kuzatgan va rasmga olgan paparatssidagi haydovçining közi qamaşmagan?

Iddao: Tez yordam Dianani atay keçroq kasalxonaga yetkaziş uçun juda sekin harakat qilgan. Atay juda uzoqdagi kasalxonaga olib borişgan.

Qarşi fakt: Tez yordam voqea joyiga 6 daqiqada yetib borgan. Bu vaqtda Diananing yuragi töxtab bölgan va şifokorlar tez yordam maşinasida jonlantiriş amaliyotini ötkazgan. Maşina çindan sekin yurgan, çunki bunday holatda tezlik bemorga hayotga qaytarib bölmaydigan darajada salbiy ta’sir qilişi mumkin. Olib borilgan kasalxona ham uzoq bölgani uçun emas, oğir jarohatlarga moslaşgan bölgani uçun tanlangan.

Yana bir fakt: Diana xavfsizlik kamarini taqqanida tirik qolgan bölişi mumkin edi.

Diananing eng yaqin dugonalaridan biri Roza Monkton malika öldirilgani borasidagi nazariyalarni safsata deb hisoblaydi. «U juda noodatiy ayol edi, şu sabab uning ölimini oddiy qabul qilişlari qiyin bölgan deb öylayman», degandi Monkton.

Söngsöz örnida

Diana Spenser va uning ölimi haqidagi miflar bu ayol munosib tarzda maşhurlikka erişganini rad eta olmaydi. U köplab xayriya tadbirlarida iştirok etgan, ijtimoiy loyihalarni qöllagan, jamoatçilik e’tiboridan çetda qolgan odamlar – bemorlar, mina portlaşidan nogiron bölib qolgan bolalar, qoçoqlar, uysizlar, OIV infeksiyasi bilan oğriganlarga yordam bergan.

U har qanday insonni öziga teng olib gaplaşgan, Britaniya qirollik oilasini özgartirgan, öz navbatida odamlarning oilaga bölgan munosabatini ham özgartira olgan.

Diananing hayotini u haqdagi uşbu uç iqtibos yaxşigina oçib beradi:

«Bu dahşatli davrda ham Yaratgan bizdan marhamatini dariğ tutmagani uçun undan minnatdor bölişimiz kerak. Ha, u bizdan Dianani yoş va gözal vaqtida oldi, ammo avvalo faxr bilan opam deb atay oladigan şunday ajoyib ayolni bizga bergani uçun Unga minnatdorçilik bildirişimiz kerak. Yuzi kabi qalbi ham gözal Diana doim yuragimizda qoladi». Graf Spenser. Diananing ukasi.

«Diana ölmagandek, şunçaki Almadagi köprik ostida sirpanib 1997 yil kuzida yana köriniş beriş uçun körinmay qolgandek. Çeklaş, ölçaş, vaqt bilan çegaralaş kabi narsalar Dianaga mos kelmasdi». Hilari Mantel. yozuvçi.

«Savolga örin qoldirmaydigan sevgigina sinovdan öta oladi,

U eng qadrli narsalarni şu yölda qurbon qila oladi,

Nima taklif qilinsa ham özgarmaydi, qörqmaydi,

Kerak bölsa hayotini ham qurbon qiladi».

Diana Çarlz bilan töyi uçun tanlagan qöşiq.