Qullar asos solgan pedagogika: u asrlar davomida qanday ravnaq topdi?

Maktablarda tahsil yetti yoşdan bölib, u yerda yoziş, Homerning şe’rlari asosida öqiş örgatilgan. Palestralarda ön ikki yoşdan boşlab yigitlar sport bilan şuğullanişgan: kuraş, yuguriş, nayza va disklarni uloqtiriş, kamondan otiş.

Gimnaziyalarda katta yoşli afinaliklar ilm-fanni örganişgan, kitob öqişgan va ijodiy salohiyatini rivojlantiriş uçun barça imkoniyatlarga ega bölişgan. Şu bilan birga, siyosatning barça fuqarolari qanday sinfga mansubligidan qat’i nazar, ta’lim olişlari mumkin edi. Çunki mamlakatda ta’limning asosiy vazifasi raqobatbardoş şaxsni, jamiyatga foyda keltirişi mumkin bölgan har tomonlama rivojlangan fuqaroni tarbiyalaşdan iborat edi.

Qadimgi Yunonistonda öqituvçilarga katta hurmat bilan munosabatda bölişgan, ular mehnatlari uçun davlat mablağlari hisobidan haq olişgan. Olimpiya öyinlari ğoliblari köpinça palestralarda dars bergan.

Uyğoniş davridan boşlab barkamol şaxsni tarbiyalaş masalasi muhim öringa çiqadi. Şvetsiyalik ijtimoiy faol Ellen Kay (1849–1926) ta’lim jarayoni bolaga maksimal erkinlik berişi kerak, deb hisoblardi. Şundagina öz ğoyalari va maqsadlari uçun kuraşa oladigan inson voyaga yetadi.

Amerikalik psixolog, faylasuf, sotsiolog, pragmatizm asosçisi Jon Dyui (1859–1952) bola pedagogik dunyoning markazi bölişi kerak, degan ğoyani ilgari suradi. Bola ta’limning barça vositalari atrofida aylanişi kerak bölgan yulduzdir. Fuqarolar uruşi tugagandan söng darhol taşkil etilgan sovet ittifoqining mehnat maktablari Dyui ğoyalarini asos qilib oladi.

Biroq Stalin avtoritar ta’lim uslubini qabul qildi va öquvçi emas, balki öqituvçi maktabning markaziga aylandi. Dyui ta’lim muassasalarida ta’lim modeli demokratik bölişi kerakligini ta’kidladi. U, boşqa buyuk öqituvçilardan farqli ölaroq, maktabni kattalar hayotiga tayyorgarlik tizimi emas, balki hayotning özi, deb hisoblardi.

U ta’lim dasturini öquvçining rivojlaniş darajasi, uning qobiliyatlari, sevimli maşğulotlari va ehtiyojlaridan kelib çiqqan holda tuziş kerak deb hisoblagan. U maktabda öqiyotgan öquvçilar qiyin vaziyatlardan çiqib ketişni va qaror qabul qilişni örganişlari kerak, deb hisoblardi.

Avstriyalik faylasuf Rudolf Ştayner (1861–1925) fikriça, ta’lim muassasalari davlat organlari tomonidan nazorat qilinmasligi, balki mustaqil rivojlanişi kerak. Asosiy ta’lim usuli — bolaga unga yaqinroq bölgan va içki qarşilikka olib kelmaydigan narsani tuşuniş imkoniyatini berişdir.

Fransiyalik taniqli öqituvçi Rojye Kuzine (1881–1973) an’anaviy ta’lim bolaning ijodiy rivojlanişiga hissa qöşmaydi, deb hisoblardi. Uning fikriça, öqituvçi öquvçiga heç qanday ta’sir körsatmasligi, bola qobiliyatini mustaqil ravişda rivojlantirişi kerak.

Kuzine guruh işlaridan foydalanişni taklif qildi. Bu usul kuçlilar kuçsizlarga yordam beradigan öyinga öxşaydi, lekin şu bilan birga, bolalar birgalikda işlaydi, mavzuni mustaqil örganadi va faqat ba’zi hollarda yordam va yöl-yöriq uçun öqituvçiga murojaat qiladi. Öqituvçi koordinator vazifasini bajaradi.

Kuzine davlatlar tarixini emas, balki kundalik hayotda bizni örab turgan obektlar tarixini örganişni taklif qiladi. Bolalar kitobdanmas, balki haqiqiy hayotda foydali bölişi mumkin bölgan narsalarni örganişlari kerak. Misol uçun, matematika öqituvçisi qizlarga kiyim tikiş uçun matoga töğri ölçovlarni çizişga yordam berişi kabi.

Ingliz öqituvçisi Aleksandr Neill (1883–1973) bepul ta’lim tarafdori bölgan. Neilning ta’kidlaşiça, farzandingizning boşini bilim bilan töldirişingiz şart emas, lekin uni fikrlaşga örgatiş kerak. Bunday yondaşuv yordamida öquvçilar tadqiqotçi bölib, özlariga hurmat va işonçni his etadilar, baholaş va nazoratdan özib ketmaydilar.

Har yili 5 oktyabrda butun dunyo böylab Butunjahon öqituvçilar kuni nişonlanadi. U 1966 yilda YuNeSKOning «Öqituvçilarning maqomi töğrisida»gi tavsiyanomasi qabul qilinganligining bir yilligi munosabati bilan öqituvçilarning huquq va majburiyatlari, şuningdek, ularni dastlabki tayyorlaş va keyingi ta’lim, işga yollaş, işga joylaştiriş, öqitiş va öqitiş şartlariga oid mezonlarni belgilab beradi.

Oliy ta’limdagi pedagog kadrlarning maqomi töğrisidagi tavsiya 1997 yilda 1966 yilgi tavsiyani oliy ta’limdagi öqituvçilarni qamrab oliş orqali töldiriş maqsadida qabul qilingan. Butunjahon öqituvçilar kuni 1994 yildan beri nişonlanib kelinmoqda.

Bu öqituvçilar ta’limni qanday özgartirayotganini nişonlaş kuni, şuningdek, öz iste’dodi va kasbini töliq işga soliş va butun dunyo böylab kasb yölini qayta körib çiqiş uçun ularga kerak bölgan yordam haqida fikr yuritiş kunidir.

Çaros Mannonova tayyorladi.