Bu atama Özbekistonda ham ança maşhur. Köçalardagi suhbatda köpçilik tuşunib-tuşunmay buzgan holda “Vorzakon” sözini qöllaydi va bu bilan jinoyat olamining korçalonlarini anglatmoqçi böladi. Aslida sobiq ittifoq hududida uzoq yillardan beri qöllanib kelinayotgan bu tuşunça ma’nosi ança keng.
Avvalo atamaning kelib çiqişiga töxtalamiz: “Qonundagi öğrilar” (“Vory v zakone” yoki “zakonniki”) bu jinoyat olamining eng nufuzli qatlami bölib, ular öz qonunlariga, ya’ni öğrilar qonuniga har qanday holatda ham oğişmay amal qiladigan odamlarni anglatadi. Ya’ni bu yerda jamiyat tomonidan qöllanadigan qonunlar bilan adaştirmaslik lozim. Bunday toifa davlatning har qanday strukturalari, ayniqsa, huquqni muhofaza qiliş organlari bilan aloqalarni tan olmaydi, odatda oila qurmaydi, boylik töplamaydi va öz faoliyatini maxfiy olib boradi.
Umuman, bu toifa öğrilarning taxminan bir asrlik qonunlari yillar davomida özgarib, takomillaşib borgan. Ularning ayrimlari, an’anaviylari quyidagilardir:
Öğrilik ğoyalariga sadoqat va qöllab-quvvatlaş;
Organ xodimlarining har qanday buyruğini bajarmaslik, tergovlarda heç qaçon körsatma bermaslik, aybni tan olmaslik;
Siyosiy faoliyat bilan şuğullanmaslik, harbiy tuzilmalarga qöşilmaslik;
Panjara ortida öğrilar qonuni va mustahkam nazoratni örnata biliş, ziddiyatlar, uruşlarning oldini oliş;
Öğrilar “obşçag”i, ya’ni öziga xos umumiy ğaznani muntazam töldirib boriş va yiğimlarni ham, xarajatlarni ham oqilona bajariş;
Ota-onaga, ayniqsa, onaga hurmat;
Yoşlarni “töğri hayot”ga örgatiş;
Ayollarni zörlamaslik, zörlaganlarga şafqat qilmaslik, şu bilan birga biror ayol bilan davomli munosabat örnatmaslik;
Zarurat bölmasa, kelgusida bu zaruratni isbotlay olmasa odam öldirmaslik;
Isbotsiz ayblov e’lon qilmaslik, har qanday haqoratlardan çeklaniş;
Nafaqat ozodlikda, balki qamoqda ham jamiyatga foyda keltiruvçi işlar bilan şuğullanmaslik. Ya’ni şunçaki işlamaslik;
Özinikilar, ya’ni öğrilarnikini öğirlamaslik.
Qonundagi öğrilarning eng nufuzli va sanoqlilari toj kiyişdek öziga xos şarafga munosib körilgan va ularning sözlari hamda hukmlari bu doirada öziga xos qonun darajasida qabul qilingan.
Qonundagi öğrilarning şakllaniş tarixi 1930 yillarga, Rossiya böylab soçilib ketgan katorgalar/qamoqxonalarga borib taqaladi. Öşa yillarda davlat tomonidan olib borilgan keng qamrovli jamoalaştiriş hamda majburiy mehnatga jalb qiliş jinoyat olami vakillarini birlaşişga, özaro hamjihatlikka majbur qiladi. Bunday tödalarning şakllanişi samaradorlikni oşiriş, himoya kabi afzalliklarga ega bölgan. Şu bilan birga har qanday jamoa ma’lum qonun-qoidalar asosida yaşaşga majbur edi. Aynan mana şu vaziyatda qonundagi öğrilar yoki öğrilar qonuni işlay boşladi.
Mavzuga oid
Qonundagi öğrilar ikkinçi jahon uruşi davrida öziga xos sinovdan ötişgan. Öşa yillari ularning köpçiligi davlatning çorlovi bilan vatan himoyasi deya uruşga otlanişadi. Öğrilar kodeksiga köra davlatning har qanday tuzilmalariga qöşilmaslik, ayniqsa, uning qurollaridan foydalanib, harbiy harakatlarda iştirok etmaslik talab qilinardi. Uruş paytida esa mana şu örinda ziddiyat paydo böladi va jinoyat olami ikki guruhga bölinib ketadi.
Uruşdan omon qaytganlar öz odatlariga köra darhol jinoyatga qöl uradilar va panjara ortiga ravona böladilar. U yerda esa frontga bormagan va öziça öğrilar qonunlariga oğişmay amal qilganlar bor edi. Bir-birini xoin sifatida qabul qiladigan ikki tomon örtasida ayovsiz janglar ketadi va juda köp öğrilar bir-birini qirib yuborişadi.
Ötgan asrning oltmişinçi yillariga kelibgina bu uruşlar bosilib, tojdor öğrilarning haqiqiy boşqaruvi davri keladi va ular ulkan tödalar tuzib, barça serdaromad sohalarni nazorat qila boşladilar.
Qonundagi öğrilar keyinçalik “Mafiya” nomi bilan ham atala boşlandi va saksoninçi yillarga kelib, uyuşgan jinoyatçilik sobiq ittifoqning har bir nuqtasida quloç yozdi. Bu davrda davlat mutlaq falaj holatga kelib qolgan, daromad keltiruvçi har qanday yönaliş mafiya nazoratiga ötib ketgandi. Ittifoqning tarqalişi bu jarayonlarni yanada tezlaştirdi va har bir respublika, har bir şaharning öz “ega”lari paydo böla boşladi. Yirik şaharlarda esa önlab jinoiy tödalar böridek izğib yurişardi.
Öşa yillarda öğrilar qonuni ham qator özgarişlarga uçray boşladi yoki uni özgartirişni, öz nazdida takomillaştirişni istaydiganlar soni köpayib ketdi. Yana jinoyat olamining korçalonlari, an’analarga sodiq eski öğrilar va zamona ne’matlaridan foydalanişni, haşamat içra yaşaşni istaydigan yangilar orasida ayovsiz kuraşlar boşlandi. Çunki bu paytga kelib tojdor öğrilar soni keskin köpayib ketgan, ma’lum mablağ evaziga jinoyat olamida nom qozonmagan, hatto biror marta qamalmaganlarga ham toj kiydiriş urfga kirgandi. Eski öğrilar ularni tan olmas, “apelsin”lar deb ataşardi.
Şu tarzda Rossiyaning özida statistika böyiça öğrilar soni şiddat bilan oşa boşlaydi: 1993 yilda – 1200 nafar, 1995 yilda – 1420, 1998 yilda – 1560 nafar qonundagi öğri, turli usullarda toj kiygan jinoyatçi borligi hisoblab çiqilgan. Ammo 2000-yillardan boşlab ular soni kamaya boşladi va umuman, davlatlar vaziyatni nazoratga ola bilişdi.
Ma’lumki Özbekiston sobiq ittifoqning uyuşgan jinoyatni birinçilardan bölib jilovlay olgan davlatlaridan biri hisoblanadi. Özbekistonda bundan 30 yil muqaddam, 1992-1993-yillardayoq yirik jinoyatçilar yöqotildi. Faqat öziga xos tilda “özini bosib olganlar”gagina şafqat qilindi.
Ammo Rossiya, Gruziya, Ozarboyjon, Armaniston kabi davlatlar qonundagi öğrilarni “yetiştirib berişda” uzoq yillar faol bölib turişdi. Ularning aksariyati bora-bora Rossiyada qönim topişdi, ayrimlari xorijga, Yevropa va Turkiyaga köçib ötgan holda öz faoliyatlarini davom ettirişdi. Hozirgi kunga kelib barça tomonidan tan olinadigan va jinoyat olamining har qanday jabhasiga sözini ötkaza oladigan qonundagi öğrilar 10-15 kişi ekani aytiladi.
Qonundagi öğrilarning juda sanoqlilarigina keksa yoşgaça yaşab qolişadi va öz ajallari bilan ölişadi.
Özaro uruşlar, hukumat bilan ziddiyatlar natijasida yaqin tarixda u dunyoga ravona bölgan quyidagi tojdor öğrilar köpçilikning yodida qolgan:
Otari Kvantrişvili – Otarik
Rossiyada sportçilar partiyasiga asos soliş orqali siyosatga ham aralaşgan jinoyatçi. Yunon-rum kuraşi böyiça sport ustasi. 1994 yilda Moskvada otib öldirib ketilgan;
Sergey Timofeyev – Silvestr
Novgorodda tuğilgan bolakay juda aqlli yigit bölib yetişadi. Ammo Moskvani zabt etiş orzusi uni jinoyat olamiga yetaklaydi. Ma’lum muddat sport murabbiyi bölib işlagan Mixaylov sportçilarni jinoyat olamiga jalb qilib, Orexovo mafiyasini tuzadi. Kelişgan qaddi-qomati uçun uni Stallonega qiyoslab, Silvestr laqabini berişadi. 1994 yilda, 39 yoşida otib ketiladi;
Andranik Arutyunyan – Ando Xromoy
Armaniston mafiyasining yirik vakillaridan biri. U şafqatsizligi va boşqa öğrilar bilan köp ziddiyatga borişi bilan tilga tuşgandi. Uzoq vaqt Rossiyada faoliyat olib borgan, şu yerda qamalgan va ozod bölişi bilan badarğa qilingan. 2019 yilda döstlari bilan narda öynab ötirgan paytida killer tomonidan otib taşlangan. Boşqa ölimlardan farqli jihati, bu qotillik videoga tuşib qolgan.
Aslan Usoyan – Ded Hasan
Kavkaz jinoiy guruhlarining öziga xos lideri, tojdor öğrilar orasida eng keksalaridan biri. Şunday bölsa-da, u ham duşman öqidan ölgan. 19 yoşida ilk bor sudlangan Aslan keyinçalik ham bir neça marta qamaladi. 1980 yillarga kelib bir neça tödani nazorat qilgan. Uning hatto alohida killerlar guruhi ham bölgan. 2013 yilda, 76 yoşida otib taşlangan;
Vyaçeslav Ivankov – Yaponçik
U sirk artisti sifatida şuhrat qozonişi mumkin edi. Ma’lum muddat sirkda işlaydi ham. Ammo tryuklardan birini bajarişda yiqilib tuşadi va jarohati tufayli san’at bilan xayrlaşadi. 25 yoşida öğrilik tufayli qamaladi va şundan keyin butunlay jinoyat olamiga şönğib ketadi. Közlari qisiqligi tufayli unga Yaponçik laqabi beriladi va possovet jinoyat olamining eng obröli odamiga aylanadi.
1992 yilda AQŞga köçib ötgan Yaponçik darhol FQB nazariga tuşadi va köp ötmay tovlamaçilik uçun qamaladi. Oradan 10 yil ötib u Rossiyaga qaytadi va yana öz faoliyatini davom ettiradi. 2009 yilda, 69 yoşida otib taşlangan.
Central Asia International Hardware Expo - Markaziy Osiyo quriliş asboblari, uskunalari va mahkamlaş buyumlari bozoriga töğridan-töğri çiqiş imkoniyati
Özbekiston volframi xalqaro eʼtirofga sazovor böldi
Puçon va KT&G Yaşil taşabbusni boşlamoqda
Laboratoriya sokinligining ham harorati bor: Özbekiston uçun Smolensk uskunalari
Uztelecom tarmoği modernizatsiyasi: yölning 90 foizi ortda qoldi. Oldinda yana qanday işlar bor?
Yiliga 25 mingdan ortiq yangi uskuna: Özbekistonda $50 mln investitsiya hisobidan “NURA Electric” elektrotexnika majmuasi işga tuşirildi
Central Asia International Hardware Expo - Markaziy Osiyo quriliş asboblari, uskunalari va mahkamlaş buyumlari bozoriga töğridan-töğri çiqiş imkoniyati
Özbekiston volframi xalqaro eʼtirofga sazovor böldi
Puçon va KT&G Yaşil taşabbusni boşlamoqda
Laboratoriya sokinligining ham harorati bor: Özbekiston uçun Smolensk uskunalari
Uztelecom tarmoği modernizatsiyasi: yölning 90 foizi ortda qoldi. Oldinda yana qanday işlar bor?
Yiliga 25 mingdan ortiq yangi uskuna: Özbekistonda $50 mln investitsiya hisobidan “NURA Electric” elektrotexnika majmuasi işga tuşirildi