Ular haqida batafsil o‘rganadigan va xalqqa ham o‘rgatadiganlar, ularning g‘oyalarini targ‘ib qiladiganlar, asl maqsadi nima bo‘lganligini ommaga ochiqlashga urinadiganlar hozir ham topiladi. So‘zimiz isboti sifatida “Qo‘rqma” asarini ko‘rsatishimiz mumkin.
Javlon Jovliyevning “Qo‘rqma” romani o‘tgan asrning yigirmanchi yillarida Germaniyada tahsil olgan va sobiq sovet ittifoqi tomonidan shafqatsizlarcha qatl etilgan millat yigit-qizlarining xotirasiga bag‘ishlanadi. Asarning o‘ziga xosligi shundaki, avvalo yozilish uslubi e’tiborni tortadi. Kitobxon romanni o‘qirkan, bir vaqtning o‘zida ikki davr kechmishlari, voqealari, qahramonlari bilan to‘qnashadi. U davrdan bu davrga sakrab yuradi. Ammo bu sakrash o‘quvchiga hech qanday noqulaylik tug‘dirmaydi. Aksincha oralig‘ida 100 yillik farq bo‘lgan ikki zamonni taqqoslash, farqlash imkoniyatiga ega bo‘ladi. Xo‘sh, o‘quvchi bu taqqoslov orqali nimalarni bilib oladi?
Yigirmanchi asrning yigirmanchi yillarida o‘zbek millati sovetlarga qaram bo‘lgan. O‘z yurtida mavjud oliy ta’lim dargohlarida o‘qiy olmagan. O‘qiy olganlari esa butkul sovetcha prinsiplar asosida tarbiyalanadi. “Qizilbog‘ich”larga aylanishadi. Qizillashadi. O‘qishga ishtiyoq bilan emas, qo‘rquv, qullik, hadik hislari bilan yo‘l oladi. Ammo shunday tahlikali davrda ham 70 nafar mard, 70 otash, 70 millatparvar topilgan xalqda Cho‘lpon, Fitrat kabi fidoyi ustozlar mavjud bo‘lgan. O‘qish uchun, bo‘lajak avlodning yuksalishi uchun, millatga “toza havo” uchun tilanchilik qiladiganlar, rizqining bir uchidan uzib bera oladiganlar chiqqan.
70 umidvor berlinliklardan-da ko‘proq mehnat qilgan. Ular faqat shonli tariximiz, daho ajdodlarimizla faxrlanib yurish bilan cheklanishni istashmagan. Ular endi daho avlodlarga poydevor bo‘lishni ko‘zlashgan. Haq so‘zni ayta olishgan, tahdid-u yolg‘onlarga xato ketsa-da, bir o‘q uza olishgan. O‘z yurtida ajalni ko‘rib turishsa ham, olg‘a borishni eplashgan.
Xo‘sh hozir-chi? Hozir ham topiladimi shundaylar? 70 nafar bo‘lmasin mayli. 7 nafar bo‘lsa-da, chiqadimi mana, menman, deb? Asar qahramoni ham xuddi shu savollarga javob izlaydi.
Bundan 100 yil ilgari sovetlarga qaram bo‘lgan xalq hozirda o‘z nafsiga kuchi yetmay, chuvalashib yotganini ko‘rgan qahramon bo‘zlaydi. Ilgari qullik to‘shagida qo‘rquv va xoinlik ishqidan tug‘ilgan avlod bo‘lgan bo‘lsa, hozir nafsning nahs ko‘rpasida xudbinlik va shaytoniy kelajak yuzaga kelyapti. Hozir Cho‘lpon va Fitratlar emas, “Ulug‘ kursdosh”lar talabalar qoshida “parvona”. Hozir Xayriniso Majidxonovalar o‘rnini qaysidir mansabdor bilan o‘tkazgan kechalaridan birida bo‘lib qolgan bolasini qanday yo‘qotishni o‘ylab yurgan, joy topolmay, hojatxona-yu, axlat idishlarda qoldirib ketayotgan talaba qizlar egallagan.
