Amerikaning The Wall Street Journal naşri jurnalisti Evan Gershkovich Yekaterinburgda qölga olindi, FXX bayonotiga köra, u josuslikda gumon qilinmoqda.
FXX Gershkovich AQŞ topşiriği bilan «Rossiya harbiy-sanoat kompleksi korxonalaridan birining faoliyatiga oid davlat sirini taşkil etuvçi ma’lumotlarni töplagani»ni da’vo qilmoqda.
FXX tergov bölimi RF JK 276-moddasi («Josuslik») böyiça jinoiy iş qözğagan. Bu modda böyiça ayblov 20 yilgaça ozodlikdan mahrum etiş jazosini közda tutadi.
The Wall Street Journal FXX bayonotiga asoslangan holda öz jurnalisti qölga olingani haqida xabar bergan, unda naşr «janob Gerşkoviçning xavfsizligidan juda xavotirdaligi» ta’kidlanadi. Aniqlik kiritilişiça, Gershkovich WSJ naşrining Moskva byurosi tarkibida Rossiya haqida yozib kelgan. Köp ötmay naşr xabariga töldiriş kiritib, «FXX ayblovlarini qat’iyan rad etişi va öz muxbiri zudlik bilan ozod etilişini talab qilişi»ni ma’lum qildi.
Evan Gershkovich The Wall Street Journal naşriga qadar Agence France-Presse, The Moscow Times va The New York Times naşrlarida faoliyat yuritgan. U olti yilga yaqin vaqt Rossiyada işlagan. Gerşkoviçning tanişlari aytişiça, u sönggi oylarda Londonda yaşayotgandi, ammo muntazam ravişda Rossiyaga xizmat safarlari amalga oşirgan.
Bu haqda qanday ma’lum böldi?
Amerikalik jurnalist ğoyib bölib qolgani haqida payşanba kuni tongda yekaterinburglik piarçi Yaroslav Şirşikov öz telegram-kanalida xabar bergan. Uning sözlariga köra, Gershkovich «bir neça hafta oldin» undan intervyu olgan, keyin «bir neça kun bemalol işlagan va Moskvaga uçib ketgan».
Şirşikovning hikoya qilişiça, payşanbaga ötar keçasi unga Londondan jurnalistning hamkasbi qönğiroq qilib, Evan Gershkovich 29 mart kuni Yekaterinburgga qaytgani va «9 soatdan buyon» tahririyat bilan aloqaga çiqmayotganini aytgan. Piarçining BBC bilan suhbatda aytişiça, Gershkovich seşanba kuni uçib kelayotganini yozgan va 30 mart kuni uçraşişni taklif etgan.
Şu vaqtda Yekaterinburgdagi «Veçerniye vedomosti» naşri kuçişlatar tuzilmalar xodimlari Karl Libknextdagi Bukowski Grill restoranida bir kişini qölga olgani haqida xabar bergan. Guvohlarning sözlariga köra, «qölga olingan şaxsni olib ketişda uning boşiga sviterni yopişgan - ötkinçilar uning yuzini körmasligi uçun».
Mavzuga oid
Şirşikov bu yerda aynan Gershkovich qölga olinganini taxmin qilgan, çunki u Evan bilan nafaqat öz ofisiga, balki materialning yana bir qahramoni ofisiga yaqin joylaşgan bu restoranda tuşlik qilgan. «Taxmin qiliş qiyin emaski, şaharni yaxşi bilmaydigan odam köproq öziga taniş joylarga boradi», deya yozadi piarçi.
Versiyalar
Bir vaqtning özida bir neça kişi Gershkovich «Vagner» XHKga yollaniş va Ukrainadagi uruşga munosabat mavzulariga qiziqqanini aytişgan.
Şirşikovning sözlariga köra, jurnalist Yekaterinburgga «Prigojin bilan boğliq ikki mojaro motivlari böyiça» kelgan - bu janjallarning biri «Vagner» asosçisi va Yekaterinburg tarix muzeyi direktori Igor Puşkarev (Prigojin uni XHK haqida «notöğri» ma’lumot tarqatişda ayblagan) örtasida, boşqasi - gubernator Yevgeniy Kuyvaşev bilan bölib ötgandi. «Evan kim maşhurroq ekani haqida yoziş uçun kelgandi: Prigojin yoki gubernator», deydi Şirşikov.
Piarçining sözlariga köra, Gershkovich undan özini nafaqat liberallar bilan, balki «vatanparvarlar» bilan ham taniştirişni söragan. «U ofitserlar uyi boşliği bilan suhbatlaşmoqçi bölib, markaziy harbiy okrug matbuot xizmatiga murojaat qilgan, ular avvaliga intervyuga rozilik berişgandi, keyin esa birdan rad etişdi. Bu unga aksilrazvedka xizmati qiziqib qolgani bilan boğliq bölişi mumkin», deya taxmin qiladi Şirşikov.
Gershkovich Sverdlovsk oblasti qonunçilik kengaşi deputati Vyaçeslav Vegnerdan «Vagner» XHK haqida söragan: gap şundaki, Vegner «Vagner» XHK asosçisi Yevgeniy Prigojinga Nijniy Tagildagi IK-6 koloniyasidagi mahbus ayollarni «maxsus harbiy amaliyot»ga jalb etiş taşabbusi bilan rasmiy murojaat yuborgan: ular tibbiy hamşira, aloqaçi va boşqa vazifalarni bajarişi mumkin edi.
«Menda Prigojin bilan, qamoqxonalarni ayblanib, aybini qon bilan yuvişni istaganlarni yollovçi odamlar bilan yozişmalar bor edi. U odamlar zörlik bilan olib ketilayotganidan şubhalanardi. Men unga butun mamlakat böylab yöllangan mingdan ortiq murojaatlarni körsatdim: odamlar maxsus harbiy amaliyotda iştirok etiş imkoniyatiga ega böliş uçun men bilan boğlanib, bu haqda Prigojinga yetkazişimni söraşardi. Şuning uçun men u yerlarda kimnidir majburlaşayotgani haqidagi gaplar töğri emasligini aytdim», degan Vegner BBC muxbiriga.
Şuningdek, uning sözlariga köra, ular jurnalist bilan Yekaterinburgning sobiq meri, muxolifatçi Yevgeniy Royzmanni, Yekaterinburgdagi vaziyat va Sverdlovsk oblastidagi sanoat korxonalarini muhokama qilişgan. Ammo Vegner, özining aytişiça, jurnalistni «mamlakatda barçasi joyida ekani, sanoat işlayotgani», «AQŞdagi duşmanlar buning aksiga umid qilmasligi» kerakligiga işontirgan.
Ammo Rossiya TIV rasmiy vakili Mariya Zaxarovaning tasdiqlaşiça, «The Wall Street Journal naşri xodimining Yekaterinburgda qilgan işining jurnalistikaga daxli yöq». Kreml matbuot kotibi Dmitriy Peskov esa «gap gumon haqida ketmayotgani, u jinoyat ustida qölga tuşgani»ni qöşimça qilgan.
Kunduzi Gerşkoviçni Moskvadagi Lefortovo sudiga yetkazişdi, bu yerda zudlik bilan uni ikki oy muddatga hibsga oliş va tergov izolyatoriga joylaştiriş böyiça qaror çiqarildi. Sud majlisi yopiq rejimda ötkazilgan, unga jurnalistlar qöyilmagan.
Rossiyada xorijlik jurnalistlar qölga olinişi noyob hodisa emas, ammo ular doim ham josuslikda ayblanmaydi. 2016 yil sentabrida Ukrainaning «Ukrinform» davlat axborot agentligining parijlik muxbiri Roman Suşçenko Moskvada qölga olingaç, josuslikda ayblangan va 12 yil muddatga ozodlikdan mahrum etilgan. 2019 yilda Suşçenko asirlar almaşinuvi doirasida Ukrainaga topşirilgan.
Uruşga qadar bölgan davrda Rossiya TIV tezkorlik bilan aralaşib, masalani hal qilişni afzal körgan, deydi 2015 yilda Ukraina bilan çegara hududida işlayotganida FXX tomonidan söroqqa tutilgan xorijlik jurnalistlardan biri. «Akkreditatsiyaning özi RFda işlaş huquqini beradi, barçaga tuşunarliki, u sizni maqsadli repressiyadan qutqara olmaydi, ammo «tasodifiy» xavfsizlik xizmati xodimlari bilan muammolarda qöl kelişi mumkin», deya izohlaydi u.
Ğarb naşrlaridan birining muharririning aytişiça, agar xorijlik jurnalist qonunni buzişda gumonlansa, unga mamlakatni tark etişi kerakligini tuşuntirişgan va buning uçun vaqt berilgan, ammo hozir vaziyat özgargan.
Uruşga qadar RF TIV xorijlik jurnalistlarga bir yillik akkreditatsiya bergan. Hozirda bu muddat uç oygaça qisqargan.
Evan Gershkovich 1986 yildan beri Rossiyada josuslikda ayblanib hibsga olingan birinçi amerikalik jurnalist böldi.
1986 yil 2 sentabrda «U.S. News & World Report» jurnali xodimi Nikolas Daniloff SSSRda hibsga olingandi.
AQŞ davlat kotibi Entoni Blinken Qöşma Ştatlar Evan Gershkovich hibsga olinganidan «çuqur xavotirda» ekani, The Wall Street Journal naşri bilan aloqada bölib turgani va konsullik vakillarini u bilan uçraştirişni söraganini ma’lum qildi. U şuningdek amerikaliklarni zudlik bilan Rossiyani tark etişga çaqirdi.
Ekspertlar nima deyişmoqda?
Politolog Tatyana Stanovaya Rossiyaning davlatga xiyonat va josuslik töğrisidagi qonunçiligi yangilanganidan söng, «harbiy işlar bilan qiziqqan, ya’ni maxsus harbiy amaliyot, xususiy harbiy kompaniyalar, armiyadagi işlarning holati, qöşinlarning öq-dorilar bilan ta’minlanişi, harbiy taktika va strategiya töğrisida yozgan har qanday kişi 20 yilga qamalişi» mumkinligini eslatadi.
U FXX jurnalist «Amerika tomoni körsatmasi böyiça» harakat qilganiga urğu qaratayotgani, buni esa «keng ma’noda talqin qiliş mumkinligi»ga e’tibor qaratadi: «WSJ tahririyati ham - Amerika tomoni. Bundan taxmin qiliş mumkinki, FXXda Evan jurnalist niqobi ostida aynan maxsus xizmatlarga işlaganini dalillaydigan heç narsa yöq».
Ekspertning aytişiça, Gerşkoviçning qölga olinişi garovga olişga öxşab ketadi. U jurnalistni masalan Vladislav Klyuşinga (AQŞ uni Amerika kompyuter tarmoqlaridan öğirlangan ma’lumotlardan foydalangan holda yirik moliyaviy firibgarlikda iştirok etganlikda aybdor deb topgan) almaştirişi mumkin, rossiyaliklar avvalgi almaşuvda uni olib çiqa olişmagandi. «Darvoqe, almaşuvning özi Kremlga muvaffaqiyat ta’mini berişi va yangi odamlarni garovga oliş istagini uyğotişi mumkin», deya qayd etadi ekspert.
Politolog Aleksandr Kinev esa bunday versiyaga qöşilmaydi. Uning fikriça, Evan Gershkovich «almaşiş uçun» josuslikda ayblanib qölga olinişi - ahmoqlik böladi.
«Çunki gap yirik OAV muxbiri haqida ketmoqda. Xorijiy OAV hatto eng öziga xos avtokratiyalarda ham doimo tabu bölib kelgan (ularga teginilmagan). Jurnalistlar huquqlari «döstona mamlakatlar»da ham ajralmas qadriyat hisoblanadi. Bunday aksiyadan keladigan negativ RF hukumati obrösini dunyoning unga moyil bölgan qismida ham tuşiradi», deya xulosa qiladi ekspert.
