Shu kunlarda Turkiya prezidenti Rajab Toyyib Erdo‘g‘an Birlashgan Millatlar Tashkiloti Xavfsizlik kengashini isloh qilish masalasini ko‘tardi.
«Bugungi kunda insoniyat taqdirini beshta davlat changaliga tashlab qo‘ygan xalqaro tartib ortiq barqaror emasligi ma’lum bo‘lmoqda. BMT Xavfsizlik kengashi inklyuziv va umumqamrovli tushuncha bilan isloh qilinishi juda zarur», — degan Erdo‘g‘an.
Zamonaviy xalqaro tizim Ikkinchi jahon urushi yakunlariga ko‘ra yaratilgan. Uning bugungi qirralari bu urushda g‘alaba qozongan davlatlar tomonidan belgilangan. Birinchi navbatda, SSSR, AQSh, Buyuk Britaniya, Xitoy va Fransiya tomonidan. 1945 yilning 25 iyunida qabul qilingan Birlashgan Millatlar Tashkiloti nizomida urushdan keyingi jahon tartibi qoidalari mana shu beshlik manfaatlari yo‘lida shakllantirilgan.
Bir tomondan, bu mantiqli va BMTni tuzish g‘oyasi Ikkinchi jahon urushi mobaynida antihitlerchilar koalitsiyasi davlatlari tomonidan ilgari surilgani bilan asoslanadi. Ularning o‘sha vaqtdagi bosh maqsadlari Germaniya revanshizmi va Yaponiya imperializmini ortiq bosh ko‘tarishiga yo‘l qo‘ymaslik bo‘lgan.
Ikkinchi tomondan, bunday jahon tartibi boshqa ko‘plab davlatlarga nisbatan adolatsizlik ekani oydinlashmoqda, chunki dastlabki bosqichda BMTga 50 ta davlat a’zo bo‘lgan. Bugunga kelib bosh xalqaro tashkilotga a’zo davlatlar soni 193 taga yetgan.
Hozirgi BMTning asosiy muammosi — Xavfsizlik kengashiga a’zo besh davlat: AQSh, Buyuk Britaniya, Xitoy, Fransiya va sovet ittifoqining huquqiy vorisi Rossiya ega bo‘lib turgan veto huquqi. BMT Nizomida ta’sischi davlatlarda bunday huquq belgilanmagan, biroq Nizomining 27-moddasi 3-bo‘limida protsedurali masalalardan tashqari barcha masalalar bo‘yicha qarorlar «kengash barcha doimiy a’zolarining ovozlari berilganidan so‘ng» qabul qilingan deb hisoblanishi belgilab qo‘yilgan.
Boshqacha qilib aytganda, bu bir to‘xtam prinsipi besh davlatdan birining qarshi ovoz berishi yoki ovoz berishga ikkilanishi ham defakto unga veto qo‘yganidan darak beradi.
Zamonga mos kelmay qolgan bu tizimni isloh qilish haqida anchadan buyon aytilib kelinayotgan edi. BMTning ayni damdagi Nizomi tuzilgan paytda hozirgi juda yirik va ta’sir doirasi keng hamda keyinchalik bu xalqaro tashkilotga a’zo bo‘lgan davlatlar yo‘q edi.
Gap, masalan, Hindiston haqida bormoqda. U 1947 yilga kelib davlat mustaqilligiga ega bo‘lgan. Bugun esa kosmik va yadroviy barqudrat davlat 1,4 mlrd aholiga ega.
