Insoniyat ikki yirik urushni boshdan kechirdi. Birinchi va Ikkinchi jahon urushi kulfatlaridan azob chekmagan xalq qolmadi. Barcha xalqlar adabiyoti va tarixida o‘zining la’natli izini qoldirgan bu urushlar o‘zbek adabiyotida ham yetarlicha yoritilgan. Ko‘plab asarlarda insoniyatga urush keltirgan psixologik, iqtisodiy, siyosiy, ijtimoiy, maishiy zararlar batafsil qalamga olingan.
Shunday asarlarning biri Nazar Eshonqulning “Urush odamlari” qissasi bo‘lib, unda urushning ayanchli oqibatlari bir oila misolida ko‘rsatib berilgan. Ammo bunday oilalar qanchani tashkil etishini tasavvur qilish qiyin.
Syujyet:
Oila rahbari Normat – polvon barvasta, oriyatli, halol yigit. Uning Anzirat ismli ko‘rkam ayoli va ikki – Xolmat va Xojar – farzandi bor. Nima bo‘ladi-yu, shu urush boshlanib qoladi va Normat polvonni ham xizmat safiga qo‘shib qo‘yadi. U bir necha yil qon kechadi va nihoyat joni omon holatda uyiga qaytadi. Ammo bir oyog‘ini urushda qoldirib keladi. Normatning oyog‘idagi jarohat uning ruhidagi jarohat oldida hech narsa emasdi. Urush asorati uning pahlavon kelbatini nimjongina jussaga; yigit holini keksaygan basharaga almashtirib qo‘ygandi.
Qishlog‘iga qaytgach bir muddat garangsib yurgach uning ruhida birmuncha yaxshi o‘zgarishlar sodir bo‘la boshlaydi. Yashashga, mehnat qilishga ishtiyoq uyg‘onadi. Urushda to‘kkan qonlarini endi mehnati bilan tozalashga, yuvishga ahd qiladi. Ammo tez orada urushning yana bir zarbasi uni esankiratib qo‘yadi. Xotini Anziratning homiladorligi, ya’ni Normat urushdaligida eriga xiyonat qilganligi ayon bo‘ladi.
Normat butun qishloq oldida xotinini o‘lasi qilib do‘pposlaydi, osmoqchi bo‘ladi, o‘zi esa telba holatiga borib yetadi. Oqibatda Anziratning homilasi nobud bo‘ladi, o‘zi esa ko‘p qon yo‘qotishi natijasida ancha vaqtgacha holsiz yotib qoladi.
Aslida voqea shunday bo‘lgandi: Normat urushga ketgach, ma’lum muddatdan so‘ng undan qoraxat keladi. Anzirat erini sevardi. Ko‘p qayg‘urdi. Lekin endi uning gardanida ikki bolani boqish, ham otalik, ham onalik qilish mas’uliyati turardi. Urush oqibatida qishloqlarda yo‘qchilik, tanqislik va ochlik hukm surardi. Kuni bo‘yi mehnat qilgan xalq kechalari och yotishga majbur bo‘lardi. Anziratning holatini aytmasa ham bo‘ladi.
Bir kuni Xojar qattiq betob bo‘lib qoladi. Isitmalab hush-behush alaxsiy boshlaydi. Tabib unga tovuq sho‘rva ichirish kerakligini aytadi. Ammo Anziratga tovuq topish katta muammo edi. Ularga unda-bunda mehribonlik qilib yurgan, o‘zining uzoq qarindoshlik maqomini qoyillatib bajarayotgan qishloq raisi Mirzaquldan yordam so‘rab boradi. Mirzaqul darrov bitta tovuq toptirib keladi va ertasiga Halil otboqarning uyiga borsa, yana bitta tovuq berishini aytadi.
