Endi dori qimmat sotilsa, ortiqcha undirilgan pul qaytariladi. Qanday qilib?

Raqobatni rivojlantirish va iste’molchilar huquqlarini himoya qilish qo‘mitasi 1 maydan “Fair Tech” tizimini ishga tushirdi.

Endi dori vositalariga qonunchilikda belgilangan ustamadan ortiqcha narx qo‘yib sotilsa, xarid cheki orqali avtomatik murojaat shakllanadi.

Tizim test rejimida ishga tushirilganda dorilar uchun ortiqcha pul undirishga oid 15 mingta, rasman ishga tushirilgan kundan 2 maygacha 9 mingta murojaat kelib tushgan.

Kun.uz tizim qanday ishlashi haqida qo‘mita boshqarma boshlig‘i o‘rinbosari Botir Sharipov bilan suhbatlashdi.

– Qonunchilikda dori vositalariga ustama qo‘yib sotishga limit belgilangan. Avvalo shu haqda gaplashsak.

– Amaldagi qonunchilikka ko‘ra, dori vositalarining chegaralangan narxlari bor. Ya’ni birinchi O‘zbekistonga import qilish yoki ishlab chiqarishda Farmagentlikdan dori vositalari ro‘yxatdan o‘tkazilganda shu dori vositasining belgilangan (bazaviy) narxi shakllanadi. Qonunchilik talabiga ko‘ra, ulgurji sotuvchi vositachilar sonidan qat’i nazar [dori ustiga] 15 foizgacha ustama qo‘yishi mumkin, chakana sotuvchi esa 20 foizgacha. Ya’ni dori vositalarining narxi shakllanishi boshlang‘ich narxiga nisbatan 35 foiz belgilanadi, shundan ortiq sotish huquqbuzarlik hisoblanadi.

– Demak, dorixonalar xohlagancha dorilarning ustiga ustama qo‘yib sotishga haqqi yo‘q, shunaqami?

– Dori vositalariga aynan shu tartib joriy etilgan. Bu tartib jahonning boshqa davlatlarida ham bor. Ayrim tadbirkorlar savol berishi mumkin, nega bizda narx cheklangan deb. Dunyoning rivojlangan davlatlarida ham dorilarning cheklangan narxi bor. Fransiya, Germaniya, Ispaniya, Buyuk Britaniya, Belgiya, Turkiyada ham dori vositalarining cheklangan narxi mavjud.

– “Fair Tech” axborot tizimi ishga tushirildi. Tizim orqali dori uchun ortiqcha undirilgan pul qaytarilishi aytilyapti. Tizim qanday ishlaydi?

– Aholini sifatli dori vositalari bilan ta’minlash maqsadida huquqbuzarliklarni avtomatik aniqlash tizimini ishlab chiqishimiz kerak edi. Dorilarning bazaviy narxi, ulgurji va chakana narxlari belgilangan, avvaldan narx shakllanish tizimi bor edi. Endi o‘sha tizim Raqobat qo‘mitasining “Fair Tech” va Soliq qo‘mitasining “Soliq” mobil ilovasi bilan integratsiya qilindi. “Soliq” ilovasida xarid chekini skanerlash orqali dori vositasi belgilangan ustamadan yuqori sotiladigan bo‘lsa, avtomatik ravishda Raqobat qo‘mitasiga chora ko‘rish uchun murojaat bo‘lib kelib tushadi. Murojaatni ko‘rib chiqish jarayonida dorixonalar ma’muriy javobgarlikka tortiladi, iste’molchiga esa ortiqcha undirilgan pul qaytarib beriladi.

Huquqbuzarliklarni aniqlash tizimi avtomatlashtirildi va shaffoflashtirildi. Qo‘mitaning hududiy bo‘limlariga kelib tushayotgan xabarlar onlayn kuzatuvda bo‘ladi. Shuningdek, iste’molchilar dori belgilangan me’yordan yuqori sotilgani haqida SMS-xabar oladi. SMS'da havola beriladi, unda qancha miqdorda ortiqcha summa olingani, murojaat jarayonda ekani ko‘rinib turadi. Pul qaytarilganidan keyin pul qaytarilgani haqida xabar joylashtiriladi.

– Dorixonadan qilgan xaridim chekini “Soliq” ilovasida skaner qilaman, agar mendan ortiqcha pul undirilgan bo‘lsa, o‘sha skaner qilingan chekning o‘ziyoq avtomatik ravishda murojaat sifatida qabul qilinadi. Bunda hech qayerga murojaat qilish shart emas, shundaymi?

– “Soliq” mobil ilovasidan chekni skaner qilganingizda, sizdan ortiqcha pul undirilgan bo‘lsa, sizga avtomatik xabar yuboriladi: “mana bu raqamli chekingizda sizdan ortiqcha pul undirilgani aniqlandi, havolaga o‘ting”. Endi siz alohida qaysidir tashkilotlarga yoki bizning 1159 telefonlarimizga qo‘ng‘iroq qilishingiz shart emas. 24 soat davomida huquqbuzarlik haqida qo‘mitaga avtomatik murojaat kelib tushadi.

Huquqbuzarlik haqida qo‘mitaning mas’ul ijrochilarida ma’lumot shakllangandan keyin dorixona sizga ortiqcha undirilgan pulni qaytarib beradi. Qo‘mita dorixona bilan tushuntirish ishlarini olib boradi, unda sizdan qaysi doriga, qancha ortiqcha pul undirgani haqida ma’lumot bo‘ladi. Xohlasangiz naqd, xohlasangiz kartangizga pul qaytarib beriladi. Pul avtomatik qaytmaydi. Chunki hamma ham “Soliq” mobil ilovasidan ro‘yxatdan o‘tgan telefon raqamidan foydalanmasligi yoki doimiy onlayn bo‘lmasligi mumkin. Shu sababli qo‘mita xodimlari tomonidan bu masala oxiriga yetiladi.

– Agar mendan biror dori uchun ortiqcha pul undirilgan bo‘lsa-yu, dorixonachi pulni qaytarib bermasa, nima qilishim kerak?

– Bizga tizim orqali kelib tushgan murojaatlarda dorixonachi qaytarib bermaydi degan narsa bo‘lmaydi. Chunki Ma’muriy kodeksda tegishli javobgarlik normalari bor. Agar bizning tizim orqali murojaat kelib tushmasa yoki “Soliq” mobil ilovasidan chekni skaner qilmasangiz, chekni rasmga olib, bizning 1159 raqamimizga murojaat yo‘llasangiz, shu tartibda ko‘rib chiqilib, sizga yetkazilgan zarar qoplanadi.

Huquqbuzarlik holati bir necha dori bo‘yicha bo‘ladigan bo‘lsa, cheklar bo‘yicha alohida bayonnomalar tuziladi. Bu esa tadbirkorlik sub’yektiga yetarli miqdorda jarimalar to‘lashga olib keladi. Shu sababli tadbirkorlarimiz hozirdan narxlarni to‘g‘rilab qo‘yishsa, huquqbuzarlikning oldi olinardi.

– Tizim 1 maydan ishga tushdi. Shu kungacha qancha murojaat kelib tushdi?

– Test rejimda 15 mingdan ortiq holat aniqlandi. 1-2 may kunlari jami 9 mingta murojaat kelib tushdi.

Shunday holatlar borki, ulgurji sotuvchi chakana sotuvchiga dorini belgilangan ustamadan ko‘proq pul qo‘yib sotyapti. Chakana sotuvchilardan so‘ragan bo‘lardik, “Onlayn farm” tizimida barcha dorilarning bazaviy narxi shakllantirilgan. Shunga e’tibor berishlarini so‘ragan bo‘lardik. Dorixonalarimiz aytishi mumkinki, menga shundoq ham dori narxi qimmat keldi deb. Shunday bo‘ladigan bo‘lsa, qo‘mitaga murojaat qilishsa, ularga yetkazilgan zarar undirib beriladi.

– Dorixonalar narxni qanchagacha oshirib sotsa, huquqbuzarlik qayd etiladi?

– Deylik, dori narxi cheklangan ustamani hisoblaganda ham 135 ming so‘m shakllandi. Agar dorixona 135 001 so‘m sotsa ham huquqbuzarlik hisoblanadi. Huquqbuzarlikning katta-kichigi bo‘lmaydi, baribir huquqbuzarlik hisoblanadi. Raqobat qo‘mitasining @dorinarx_bot Telegram-boti bor. O‘sha botga dorining nomini yozishsa, uning chakana narxini, qanchagacha sotilishi mumkinligini ko‘rib olsa bo‘ladi.

Madina Ochilova suhbatlashdi.
Operator va montajchi – Boymirza Xalilov

Tahririyatdan:

Qo‘shimcha qilish lozim, tizim haqiqatan ham ishlashi uchun dorixonalar cheklarida aynan mijoz xarid qilgan dorining identifikatsiya kodi (MXIK) to‘g‘ri ko‘rsatilishi kerak. Amalda bu murakkab va savdo jarayonini sekinlashtirishi sababli, aksariyat dorixonalar cheklarida xaridor xarid qilgan dorining emas, umuman boshqa dori yoki boshqa mahsulotning kodi ko‘rsatilmoqda. MXIK tizimini joriy qilgan soliq organlari tadbirkorlar uchun ortiqcha yuk bo‘lgan bu tizim amalda baribir ishlamayotganiga e’tibor bermay kelyapti.

Raqobat qo‘mitasi narxlar nazorati bo‘yicha yuqoridagi yangi tartibni ishga tushirishi bilan, dorixonalar bundan buyog‘iga ham cheklarda dorilarning MXIK kodlarini noto‘g‘ri aks ettirishda davom etishdan manfaatdor bo‘lib qoladi.