Erdo‘g‘anning g‘alaba uchun imkoniyati oshdi. O‘g‘an nega bunday tanlov qildi?

O‘g‘an 2015 yilgacha, partiya rahbari Davlet Bog‘chali Rajab Toyyib Erdo‘g‘anning siyosatini qo‘llay boshlaguniga qadar MNR pozitsiyasiga to‘liq qo‘shilardi (2003 yildan buyon mamlakatni bosh vazir sifatida boshqargan Erdo‘g‘an 2014 yilda prezidentga aylangandi. O‘g‘an MNR partiyasining Bog‘chalining Erdo‘g‘an bilan yaqinlashuviga qarshi kayfiyatda bo‘lgan boshqa bir qancha a’zolari bilan birga partiya ichida muxolifat tashkil etadi va partiyaning ustavini qayta ko‘rib chiqib, Bog‘chalini chetlatishni talab qila boshlaydi. Ishga sud aralashadi va muxolifatchilarning ikki talabini ham rad etadi.
O‘g‘anning o‘zi MNR dan chetlatiladi — «partiyaga qarshi faoliyati» uchun, ammo u bu qarordan shikoyat qilib sudga murojaat qiladi. Yakunda, 2017 yilga kelib siyosatchi baribir partiyani tark etadi — va shu vaqtga qadar biror partiyaga a’zo bo‘lmagan.

O‘g‘an o‘z qarashlarini o‘zgartirmagan va millatchilik g‘oyalaridan voz kechmagan. U Turkiyani boshqaruvning parlamentar shakliga qaytarish (2017 yilda Erdo‘g‘an tashabbusi bilan mamlakat prezidentlik respublikasiga aylangandi) va yanada qat’iyroq migratsiya siyosati olib borish tarafdori, shuningdek Suriyadagi harbiy mojaroga faolroq aralashishga chaqiradi.

Erdo‘g‘anning tanqidchisi ekaniga qaramay, O‘g‘an o‘z saylovchilarini aynan unga ovoz berishga chaqirdi — yuqori lavozim olish uchun

2023 yil martida O‘g‘an o‘z nomzodini «OTA ittifoqi» partiyalar blokidan prezidentlik sayloviga ilgari surishini e’lon qilgandi — bu blok Zafer, Adalet, Ulkem va Turkiye Ittifaki partiyalaridan tarkib topgan va ular ham millatchilik pozitsiyasiga rioya qiladi. 

Siyosatchi o‘zining saylovoldi dasturida prezident vakolati cheklanishini istashini bildirgan. O‘g‘an yoshlarni o‘z tomoniga og‘dirishga harakat qilib, «Repressiv mentalitet bilan yangi Turkiyani qurib bo‘lmasligi»ni bildirgan: 

«Yoshlarimiz nafas ololmaydi, ayollarimiz o‘zini qulay his qilolmaydi. Bir tomonda turk ayollari huquqlarini doimiy tarzda cheklashga harakat qilayotgan omma, boshqa tomonda — turk ayollarining ko‘chada erkin yurishiga to‘sqinlik qilayotgan 13 millionga yaqin kishi bor».

O‘g‘an Suriya va Afg‘onistondan kelgan qochqinlarni «o‘z mamlakatlariga qaytarish» va «terrorchilar»ni agressivlik bilan ta’qib qilishga va’da bergan — u kurdlarni shunday atagan. Siyosatchi qochqinlar «mamlakat yaxlitligiga tahdid solishi mumkinligi», ayrim hududlarda «ularning soni turk fuqarolaridan ko‘proqligi»ni ta’kidlagan.

Qonunga ko‘ra u o‘zining prezidentlikka nomzodini qo‘llab-quvvatlovchilarning 100 ming imzosini yig‘ishi talab etilardi — u bunga erishadi. Ammo saylovdagi natijasi bilan Erdo‘g‘an va Kamol Qilichdoro‘g‘lining yaqiniga ham kela olmadi. 2023 yilgi prezidentlik saylovlarida O‘g‘an 5,22 foiz ovoz oldi. 

Birinchi tur yakunlanishi bilanoq ikki favorit O‘g‘an bilan uchrashuv belgilashdi — unga ovoz bergan 2,8 million saylovchining qo‘llab-quvvatloviga ega bo‘lishni ta’minlash uchun. Shu tufayli OAV O‘g‘anni «kingmeyker», ya’ni saylov yakunini belgilab beruvchi shaxs deb ham atay boshladi.

Saylovning birinchi turidan keyin darhol o‘tkazilgan matbuot anjumanida O‘g‘an Erdo‘g‘an va Qilichdoro‘g‘lidan birini tanlashini, bunda «ularning milliy pozitsiyasi va layoqati»dan kelib chiqishini aytgandi. «Ularning terrorchilar bilan aloqasi bor-yo‘qligi va yordam so‘rab murojaat qilgan-qilmaganini aniqlaymiz. Sog‘lom fikrga asoslanib qaror qabul qilamiz. Sog‘lom fikr bizga jannatni va’da qila olmasligimizni aytadi, ammo do‘zax eshiklarini yopish payti keldi», — deya aniqlik kiritgan O‘g‘an.

U shuningdek, agar Qilichdoro‘g‘li kurdlarning Xalqlar demokratik partiyasi (HDP) bilan aloqalarini rad etsa, uning nomzodini qo‘llab-quvvatlashga tayyorligini qo‘shimcha qilgandi. Aynan kurdlar yashovchi provinsiyalarda ko‘pchilik Qilichdoro‘g‘liga ovoz bergandi, qolaversa, uning o‘zi ham diniy ozchilikni tashkil etuvchi alaviylarga mansub hisoblanadi. Qilichdoro‘g‘li bilan uchrashuvdan keyin O‘g‘an o‘zini qiziqtirgan savollariga «javoblar olgani»ni aytgan, ammo nimani nazarda tutganini aniqlashtirmagandi. Shu kunning o‘zida u Erdo‘g‘an bilan ham uchrashdi, ko‘p o‘tmay hukumatparast Hürriyet nashri o‘z manbasiga asoslangan holda O‘g‘an 22 may kuni Erdo‘g‘anni qo‘llashi haqida e’lon qilishini yozdi. Shunday bo‘lib chiqdi ham. 

Ammo O‘g‘anning qaroriga faqatgina Qilichdoro‘g‘lining kurdlar bilan aloqalari ta’sir qilmagan — Erdo‘g‘anda ham bunday aloqalar bor, O‘g‘an uni shuning uchun ham tanqid qilib kelgan. O‘g‘an amaldagi prezidentni qo‘llashga qaror qilganiga unga bo‘lajak hukumatdan lavozim kafolatlangani ta’sir ko‘rsatgan bo‘lishi mumkin. Uning o‘zi The New York Times nashriga bergan intervyusida birinchi turdan keyin Erdo‘g‘an bilan uchrashuvida qochqinlarni deportatsiya qilish rejasi, shuningdek o‘zi egallashni istayotgan vitse-prezidentlik lavozimini muhokama qilganini aytgandi. Erdo‘g‘an unga muayyan bir va’da bergani aniq emas. Qayd etish kerakki, Turkiyaning amaldagi prezidenti mamlakatdagi qochqinlardan Yevroittifoqqa bosim qilishda foydalanar, muntazam ravishda ularni Yevropaga o‘tkazib yuborish bilan tahdid qilardi.

22 may kuni «OTA ittifoqi» tarqalgani haqida e’lon qildi, chunki uning barcha a’zolari ham O‘g‘an amaldagi prezident foydasiga qaror qabul qilishiga rozi bo‘lmagan. Istanbullik jurnalist Orzu G‘aybullayeva «Meduza» bilan suhbatda birinchi turda O‘g‘anga ovoz berganlar ikkinchi turda ham saylov uchastkalariga kelishiga shubha bildirgan. Uning fikricha, ular o‘z ovozlarini O‘g‘anni qo‘llab-quvvatlagani uchun emas, balki Erdo‘g‘an va Qilichdoro‘g‘lidan norozilikni ifodalash uchun berishgan. Turkiya nashrlari ham bu fikrga qo‘shiladi: ular ham saylovdan uch kun oldin o‘z nomzodini qaytarib olgan Muharram Injyening elektoratining bir qismi O‘g‘an tomoniga o‘tganini qayd etishgan. «Fikrimcha, O‘g‘an elektoratning besh foiz qismini qandaydir birlashtirgani haqida gapirish noto‘g‘ri», — deya qayd etgan jurnalist.

Shunga qaramay, Orzu G‘aybullayeva O‘g‘anning qo‘llovisiz ham Erdo‘g‘anda ikkinchi turda g‘olib chiqish uchun ancha yuqori bo‘lgan, ammo natijalar hamon hayron qoldirishi mumkin deb hisoblaydi:

«Birinchi turda Erdo‘g‘an va Qilichdoro‘g‘li orasidagi farq atigi 2,5 million ovozni tashkil etdi, saylovlarda esa taxminan 6,5–7 million turkiyalik qatnashmadi. Shuning uchun, agar [Qilichdoro‘g‘li boshchiligidagi] muxolifat koalitsiyasi birinchi turda saylov uchastkalariga kelmaganlarni va O‘g‘anga ovoz berganlarni o‘ziga og‘dira olsa, bizni syurpriz kutayotgan bo‘lishi ham mumkin.

Ammo men birinchi turda kuzatilgan katta energiyani kutmayapman. Muxolifatdagi koalitsiya uchun ovoz berganlarning ko‘pchiligi shunchaki shokka tushdi — ayniqsa Xalq alyansi parlamentda [prezidentlik saylovlari bilan bir kunda o‘tgan saylovda] ko‘pchilik o‘rinni olgani uchun. Bu shuni anglatadiki, birinchidan, muxolifat koalitsiyasi elektoratni to‘g‘ri tahlil qilmagan, ikkinchidan, butun Turkiya borgan sari millatchi bo‘lib bormoqda».