Turkiyadagi saylovlar. Erdöğanning navbatdagi ğalabasi ğarb uçun nimani anglatadi?
|23:58 / 31.05.202344 06911 min
Saylovning ikkinçi turi natijalari e’lon qilinganidan keyin poytaxt Anqara köçalari Turkiya bayroqlari, avtomobillarning tinimsiz signallari va Rajab Toyyib Erdöğanni olqişlayotgan tarafdorlaridan iborat kaleydoskopga aylandi.
Uning buyurtmasi böyiça qurilgan va mingdan ortiq xonalardan iborat prezidentlik saroyi (Qiliçdoröğli saylovda ğolib bölsa, bu saroyni jamoatçilik foydalanuvi uçun berişni va’da qilgandi) atrofida köp sonli olomon yiğildi.
«Prezidentimiz bizni yana boşqara boşlaşi - çinakam baxt. Bundan kuçliroq tuyğu yöq. Mayli, butun dunyo buni eşitsin. U - butun dunyoga çaqiriq taşlagan va butun dunyoga dars ötgan yetakçi», deydi 50 yoşli Hadiça Duran römoli ostidan jilmayib.
«Bu uning maftun etadigan muhim qismi: Erdöğan - heç kimga boş egmaydigan kuçli yetakçi, zamonamiz sultoni», deya qayd etadi BBC’ning Anqaradagi şarhlovçisi Orla Gerin.
Saylovlar körsatdiki, Turkiyadagi köpçilik yaxşi rahbardan köra kuçli yetakçini afzal köradi, deydi u.
Turkiyada prezidentlik kampaniyasi davrida ğarb mamlakatlari poytaxtlaridagilar Rajab Toyyib Erdöğanning 20 yillik boşqaruviga yakun yasalişini kutib jim turişdi. Ammo uning ğalabasi ğarb mamlakatlarini murakkab vaziyatda qoldirdi, deb hisoblaydi ekspertlar.
Muhim ittifoqçi
Ukrainadagi uruş fonida Turkiyaning global miqyosdagi strategik ahamiyati keskin kötarilganini yakşanba kuni keçqurun jahon yetakçilari Erdöğanni saylovdagi ğalaba bilan tabriklaşga şoşilganidan ham köriş mumkin.
Rossiya prezidenti Vladimir Putin birinçilardan böldi, holbuki u odatda natijalar rasman e’lon qilinişini kutardi. Uning sözlariga köra, Erdöğanning ğalabasiga - uning «mustaqil taşqi siyosat» yuritişi sabab bölgan.
Turklar işlab çiqargan va Ukrainaga yetkazib berilgan Bayraktar dronlari Kiyevga uruşning ilk oylarida Rossiya qöşinlarini siqib çiqarişda yordam berdi. Foto: PPO/REUTERS
«Işonç bilan taxmin qiliş mumkinki, Rossiyaga Turkiya siyosati ma’qul kelişi Ukrainaga keng kölamli bosqindan keyin, NATOdagi ittifoqçilar, özlarining energetik qaramligiga qaramay sanksiyalar qöllaganidan keyin ham Erdöğan Kremlni tanqid qilişni istamagani bilan izohlanadi», deya qayd etadi BBC şarhlovçisi Katya Adler.
Mavzuga oid
Ammo AQŞ va Fransiya prezidentlari ham Erdöğanni zudlik bilan tabriklaşdi. Anqaraning Moskva bilan yaqinlaşuvi va mamlakatda demokratik erkinliklarga hujum ularga yoqmayotganiga qaramay, Ğarb mamlakatlari uçun Turkiya - muhim ittifoqçi, garçi u bilan munosabatlar murakkab va doim ham oldindan aytib bölmaydigan darajada bölsa-da.
Turkiya NATO harbiy alyansining muhim a’zosi hisoblanadi va uning barça missiyalarida muntazam iştirok etadi.
Erdöğan Rossiya bilan yaqin aloqalarni qöllab-quvvatlaydi, şu bilan birga Ukrainaga ham harbiy yordam körsatadi.
Uning vositaçiligi uruşayotgan tomonlar örtasida ğalla kelişuvi tuzilişiga yordam berdi, bu esa ösib borayotgan global oziq-ovqat inqirozini yengillaştirdi.
U Finlandiyaning NATOga qabul qilinişiga e’tiroz bildirmadi, tahlilçilar fikriça, keyinroq Şvetsiyaning alyansga kirişiga ham rozi böladi.
Turkiya - Yevropaga migratsiya muammolarini hal qilişda muhim mamlakat hisoblanadi: 2015 yilgi migratsiya inqirozidan keyin katta miqdordagi mablağlar va ma’lum darajadagi viza imtiyozlari evaziga Erdöğan Turkiya orqali ötayotgan migrantlarning katta oqimi Yevropa Ittifoqiga a’zo bölgan mamlakatlar çegaralariga yetib bormasligi uçun bor imkoniyatini işga solgandi.
Guardian naşrining diplomatik korrespondenti Patrik Vintur ta’kidlaganidek, Ğarb Erdöğan Turkiyani liberal va dunyoviy qadriyatlardan yanada uzoqlaştirişidan xavfsiraydi, ammo yana nomzodini qöyiş huquqiga ega bölmasligi va şunga köra, millatçi elektoratga yoqişga urinişiga hojat bölmasligidan kelib çiqqan holda, heç bölmaganda boşqa fikrlarga ham quloq solişi va öz taşqi siyosatida öz jonini saqlaşdan taşqari boşqa narsalarga ham asoslanişiga umid qiladi.
«Nima bölganda ham, Erdöğan qiladigan tanlov nafaqat Turkiya uçun, balki NATO va Ukrainadagi uruş tugaganidan keyin yuzaga keladigan har qanday dunyo tartiboti uçun muhim ahamiyatga ega böladi», deb yozadi Vintur.
Rajab Toyyib Erdöğan Rossiyaning Ukrainaga bosqinidan keyin Vladimir Putin bilan aloqalarini uzişni istamadi
Ğarblik diplomatlar va tahlilçilar kelgusida Erdöğanning Putin bilan yaqinlaşuvi kuçayib ketişidan xavfsiraydi va köpçilik optimistik kayfiyatda emas.
Ğarb nima taklif qilişi mumkin?
Aftidan, Ğarb yetakçilari Anqaraga ma’lum masalalarda yon berişga tayyor. Ammo buni amalga oşiriş oson bölmaydi.
Masalan, kurdlar soni sezilarli darajada köp bölgan Şvetsiya (Finlandiya bilan soliştirganda) Erdöğanning ba’zi talablarini, jumladan röyxati Şvetsiya hukumatiga hali taqdim etilmagan 140 nafar kurdni ekstraditsiya qiliş talabini ratsional asoslaş qiyinligini bildirgan.
Stokholm Anqarani rozi qiliş uçun aksilterror qonunlarni qat’iylaştirgan va Şvetsiyadagi kurdlar jamiyati YeI va Turkiya terrorçilik taşkilotlari deb biladigan Kurdiston işçi partiyasini moliyalaştiruvçi yirik manba ekani haqidagi dalillarni örganişga tayyor. Ammo şved hukumati sudyalarga kurdlarni topşiriş haqida qaror çiqarişni buyura olmaydi.
Jo Bayden Erdöğanni avtokrat deb atagan bölsa-da, 20 mlrd dollarlik F16 qiruvçi samolyotlarini sotişni ma’qullab, Turkiya bilan munosabatlarda yangi sahifa oçişga tayyorligini bildirdi. Ammo AQŞ prezidenti buning uçun avvaliga Vakillar palatasi va Senatning xorijiy işlar böyiça qömitalari rahbarlarini ham sotuvni ma’qullaşga köndirişi kerak böladi.
Vakillar palatasining xorijiy işlar böyiça qömitasi raisi, respublikaçi Maykl Makkol yaqinda sotuvni ma’qullaşga tayyorligiga işora qildi - lekin buning uçun Şvetsiyaning NATOga a’zoligi masalasi ijobiy hal etilişi kerak. Ammo Kongressdagi demokratlar hamon Turkiyadan Gretsiyaga tahdidlar bas qilinişi böyiça köproq kafolat olişni istaşmoqda.
Yevropa komissiyasi Erdöğanning avtoritar hukmronligi kuçayib borayotganiga tanqidiy yondaşadi. «Yevropa ittifoqining demokratiya, qonun ustuvorligi, asosiy huquqlar va sudlar mustaqilligining yomonlaşuvi davom etayotgani borasidagi jiddiy xavotirlari inobatga olinmadi. Iqtisodiyotni boşqariş, bozor iqtisodiyotining töğri yölga qöyilişi borasidagi taşvişlar kuçaydi», deyilgan Yevropa taşqi aloqalar xizmatining 2022 yil uçun hisobotida.
2018 yilda Yevropa ittifoqi Turkiya bilan YeIga a’zo böliş böyiça 2005 yildan buyon olib borilayotgan muzokaralarni amalda töxtatib qöygandi, ammo bunday muzokaralar butunlay töxtamagan. Erdöğanning ğalabasidan keyin muzokaralar tiklanişi mumkin, ammo bundan avval Turkiya Kiprni heç bölmaganda bilvosita YeI a’zosi sifatida tan olişi kerak böladi. Turkiya qöşini qariyb 50 yildirki orolning şimoliy qismini egallab turibdi.
Bryusseldagi European Policy Centre tahliliy markazi katta tahlilçisi Amanda Polning hisoblaşiça, Erdöğanning ğalabasi özgariş uçun kam imkoniyat qoldirmoqda. «Garçi köp narsa faqat Turkiyaga emas, Yevropa ittifoqiga boğliq», deya tan oladi u.
Polning sözlariga köra, YeIga a’zo davlatlar ayni vaqtda tobora millatçi bölib borayotgan Turkiya bilan işlaşdan unçalik manfaatdor emas.
«Şu bilan birga, YeIga a’zolik ğoyasi hamon turklar orasida ommabop. Aholining 70 foizi hamon YeIga a’zo bölişni xohlaydi», - deya qöşimça qilgan u.
Sönggi yillarda qoçqinlar YeIga Turkiya orqali kirib kelişga harakat qilmoqda. Foto: AFP
Turkiyaning özida suriyalik qoçqinlar soni (hozirda mamlakatda 3,5 million atrofida) ortib borayotgani ham ma’qullanmaydi. Turkiyadagi parlament saylovlarida iştirok etgan barça siyosiy partiyalar «migrantlar muammosi»ni hal qiliş uçun çoralar qabul qiliş va’dasini berişgan.
2020 yilda Erdöğan Gretsiya bilan çegarani ma’lum muddatga oçib yuborib, Yevropa Ittifoqi bilan siyosiy qarama-qarşilikda qoçqinlardan foydalangandi.
Mintaqadagi kuçli davlat
Erdöğanning Ğarb bilan munosabatlaridagi muammolar kompleksli bölib, ularni hal qilişda ham kompleks yondaşuv kerak.
Turkiya Ğarb qiruvçi samolyotlarini sotib olişining özi Anqara va Moskva munosabatlari yomonlaşuvi uçun yetarli sabab bölişi dargumon: saylovoldi kampaniyasi çoğida u Turkiya va Rossiya alohida aloqalarga egaligi haqida gapirib, özining Putin bilan şaxsiy aloqalarini eslatgan va şuning evaziga ğalla kelişuvini tuzişga muvaffaq bölinganini aytgan.
Amerikalik diplomatlar Erdöğanni Ğarbning Rossiyaga qarşi sanksiyalarini çetlab ötayotgan turk biznesini jilovlaşga köndiriş uçun bir neça bor Anqaraga safar qilişdi, ammo u qadar muvaffaqiyatga erişa olişmadi. Turkiya Rossiyaga qarşi sanksiya qöllamoqçi emas, öz navbatida, Vaşington ham Turkiyaga qarşi ikkilamçi sanksiyalar kiritiş bilan Erdöğanni uzil-kesil Putinning quçoğiga itarişni istamaydi.
Erdöğanning qayta saylanişi bilan Turkiyaning YeIga ehtimoliy kirişi masalasi yana çuqur qutiga taşlab qöyildi, qolaversa, 20 yil oldingidan farqli ölaroq, Yevroittifoqqa kiriş masalasi turklar prezidenti kun tartibidagi sönggi masalalar qatoriga tuşib qolgan.
Balki, asosan Erdöğanning özining harakatlari sababli bu ahvolga tuşib qolgan, fevral oyidagi halokatli zilzila körinişida qöşimça zarba olgan Turkiya iqtisodiyotining qayğuli ahvoli Ğarbning Anqaraga bosim ötkaza oladigan dastagi bölib çiqişi mumkin - şunda ham faqat ma’lum çegaralar doirasida.
Erdöğanning qöşnilar - Saudiya Arabistoni, Suriya, Misr va Armaniston bilan keskinlikni kamaytiriş rejalari - umuman olganda, Ğarbda ma’qullanadi va şu ma’noda uning qayta saylanişi - qisqa muddat uçun bölsa ham yaxşi xabardir. Uning suriyalik qoçqinlarni zudlik bilan vataniga qaytarişni va’da qilgan raqibining (bu yerdan ular yana Yevropa tomon oqib kelgan bölardi) yutqazişi - ham.
Ammo saylovlar yakuniga köra Erdöğan eski ittifoqçilar fikri bilan yanada kamroq hisoblaşib, köproq yangi ittifoqçilarga tayangan holda mintaqaviy superqudratli davlat tuzişda davom etiş imkonini beradigan mandatga ega böldi.
Turkiyani öz orbitasida saqlab qolişga urinayotgan Ğarb davlatlari unga nima taklif qila oladi va u bu takliflarni işonarli deb biladimi - bu katta savol.
Qolaversa, Erdöğanning uçinçi muddati çindan uning sönggi muddati bölişiga kafolat ham yöq.
