Qullikdan boş vazirlikkaça. Buxoro amirligining kelib çiqişi qul bölgan quşbegilari
|16:48 / 06.07.202356 34811 min
Dunyo tarixida eng past tabaqa bölmiş qullikdan eng yuqori daraja — hukmdorlikkaça kötarilgan şaxslar uçrab turadi. Şu bilan birga, hukmdor bölmasa-da, ikkinçi darajali şaxs — boş vazir lavozimini egallagan qullar ham ançagina. Şajaraviy an’analarga amal qilinuvçi davrlarda bunday ulkan yölni bosib ötiş, şubhasiz, ança maşaqqatli bölgan. Özbekiston tarixida ham qullikdan quşbegilikkaça yölni bosib ötgan bir qança tarixiy şaxslar bor. Ayniqsa, Buxoro amirligida.
Muhammad Davlat quşbegi
1756 yil Buxoro xonligida rasman manğitlar sulolasi hukmronligi boşlanadi. Manğitlar Çingizxon avlodi bölmagani bois, özlarini «xon» emas «amir» deb ataydi va Buxoro xonligi Buxoro amirligiga aylanadi.
Şu yili manğitlar sulolasi hukmronligiga tamal toşi qöygan Muhammad Hakimbiyning qullaridan biri, asli xurosonlik fors, turkmanlar tomonidan qul qilinib, Buxoroga olib kelib sotilgan Muhammad Davlat Buxoro hukmdori Rahimbiy buyruği bilan Buxoro quşbegisi etib tayinlanadi. Quşbegi (parvonaçi) — Buxoro amirligida boş vazirga teng lavozim bölib, u mamlakatda amirdan keyingi ikkinçi darajali şaxs edi. Amir harbiy yurişga yoki safarga ketgan paytlarda davlatni quşbegi boşqargan va u amir bilan birga Ark qörğonida yaşagan. Buxoroning köplab quşbegilari ta’sir doirasi va boylik borasida bemalol amirlar bilan bellaşa olgan.
Asli xurosonlik qul bölgan Muhammad Davlatning quşbegilik lavozimigaça bosgan yöli haqida ma’lumotlar köp emas. Tarixçi va olim Ahmad Donişning «Manğitlar tarixi» asarida Muhammad Davlat amir Rahimbiy vafotidan söng taxtga kelgan Doniyolbiy otaliq hukmronligi davrida juda ulkan hokimiyatga ega bölgani, butun vazirlik işlarini öz qöliga olgani aytiladi. Ahmad Doniş Muhammad Davlatga «axloqan buzuq va şafqatsiz qotil» deya ta’rif bergan.
Yakunda Buxoroning qullikdan quşbegilikka kötarilgan ilk boş vaziri amir Doniyolbiyning öğli amir Şohmurod buyruği bilan qatl etiladi. Amir Şohmurod quşbegini lavozimidan öz manfaatlari yölida foydalaniş va taniş-bilişçilikni kuçaytirişda ayblagan.
Muhammad Davlat 1756 yildan 1785 yilgaça, deyarli öttiz yil davomida Buxoro amirligi quşbegisi lavozimida işlagan.
Muhammad Yoqub
Muhammad Davlatdan farqli ölaroq, Muhammad Yoqub quşbegi Buxoro amirligi tarixida ança muhim rol öynagan. U Rossiyaning Buxoro amirligiga yurişi davrida (1866-1868 yillar) Buxoro quşbegisi va amirlik qöşinlari boş qömondoni edi.
Mavzuga oid
Muhammad Yoqub ham xurosonlik qullardan bölgan. U amir Nasrullo davrida Karmanada yaşagan şahzoda Muzaffarga yaqinlaşgan hamda 1860 yil amir Muzaffar taxtga ötirişi bilan quşbegi lavozimini egallagan. Çunki Muzaffar otasining barça amaldorlarini qatl qilgan yoki quvğin qilgandi.
Muhammad Yoqub ham barça qullar qatori fan bilimlariga ega bölmagan va davlat işlarini öz manfaati böyiça yuritgan. Keyinroq aynan uning rahbarligida Buxoro qöşinlari Jizzax, Samarqand va Zirabuloq janglarida rus qöşinlariga mağlub bölgan.
Ahmad Doniş uşbu boş vazirga ta’rif berib, «bu umri davomida miltiq ovozini eşitmagan, jang maydonini ham körmagan odam edi; şuning uçun islom laşkarining eng kiçik navkari ham u qöşinga boşliq etib tayinlanganidan uyalgandi» deb yozadi.
Umuman olganda, amir Muzaffardek qat’iyatsiz, davlat işlariga beparvo amir davrida bilimsiz va noloyiq odam quşbegi lavozimini egallaşi ajablanarli iş emas edi. Muhammad Yoqubning amirga ta’siri juda katta bölgan. Quşbegi davlat işlarini yuritiş va harbiy soha ustidan qattiq nazorat örnatgan va bir qança yurişlar uyuştirgan.
Muhammad Yoqub 1860-1870-yillarda boş vazir lavozimini egallab turadi, keyinroq Ğuzor beki qilib tayinlanadi.
Mulla Muhammadbiy
Mulla Muhammadbiy ham amir Muzaffarning qullaridan biri edi. U ham Xurosonda tuğilgan, turkmanlar bosqini paytida asir olinib, Buxoroga olib kelib sotilgan. Yoş fors qulni Buxoroning öşa vaqtdagi manğit uruğidan bölgan quşbegisi Muhammad Hakimbiy sotib oladi.
Muhammad Hakimbiy amir Nasrulloning eng işongan odamlaridan bölgan. Mulla Muhammadbiy quşbegi xonadonida ança-munça saroy öyinlarini örganadi. Hakimbiy amir buyruği bilan qatl etilgaç, uning barça mol-mulki va qullari şahzoda Muzaffar ixtiyoriga beriladi. Şu tariqa, Buxoroning navbatdagi qul quşbegisi ham, zamondoşlari tomonidan taxtga noloyiq deb hisoblangan Muzaffar huzuriga yöl oladi. U yerda u bölajak amir bilan yaqinlaşadi, çunki otasining irodasi bilan Karmana hokimi qilib tayinlangan Muzaffar öz atrofiga asosan past tabaqadan çiqqanlarni yiğgandi.
Mulla Muhammadbiy
Amir Muzaffar taxtga ötirgaç, Muhammadbiy birin-ketin mirşab, mirob, sarkarda lavozimlarini egallaydi va sarkarda sifatida quşbegi Muhammad Yoqub singari Buxoro amirligi va Rossiya imperiyasi örtasidagi barça janglarda qatnaşadi.
Buxoro amirligi tarixi haqida qimmatli ma’lumotlar qoldirgan Ahmad Doniş Muhammadiy şaxsiyatiga ham töxtalgan: «Buxoroni boşqariş Muhammadşoh quşbegi qölida edi. U loqayd, bilimsiz va göl odam edi. Şu bilan birga, u doim kasal bölib, hatto eng kiçik narsaga — podişohga haqiqatni aytişga ham jur’at etmasdi. Uning davrida askarlar va kambağallar halovatini yöqotdi. Davlatning umumiy qulaşi va tanazzuliga aniq bir sabab bölsa — bu sabab Muhammadşoh quşbegidir».
Muhammadbiy quşbegi amir Abdulahad davrida ham öz mansabini yöqotmaydi. U to ölimiga qadar Buxoro oliy quşbegisi lavozimida qoladi. 1889 yil Muhammadbiy vafot etgaç, uning örnini nabirasi Ostonaqulbiy egallaydi.
Mulla Muhammadbiy va avlodlari - Mulla Muhammadbiy, Muhammad Şarif va Ostonaqulbiy
1870-1889-yillarda Buxoro quşbegisi bölgan Muhammadbiy katta ta’sir va kuçga ega sulolaga asos soladi. Muhammadbiyning öğli Muhammad Şarif amirlikda quşbegiyi poyon, ya’ni kiçik quşbegi — boş zakotçi lavozimini egallagan. Muhammad Şarifning öğillari: Ostonaqulbiy quşbegiyi bolo (oliy quşbegi), Haydarqulbek Çorjöy beki va xazinaçi mansabini egallagan.
Ostonaqulbiy quşbegi
Ostonaqulbiy quşbegi (parvonaçi)
Ostonaqulbiy yoşligidan bobosi Muhammadbiy homiyligi ostida Qarşi va Çorjöy bekligi rahbari etib tayinlangan. Otasi Muhammad Şarif xizmat vazifasini bajariş paytida halok bölgaç, bobosi Ostonaqulbiyni otasining örniga zakotçi lavozimiga ötqazadi. Otasining ölimidan bir yil ötib, bobosi ham vafot etgaç, Ostonaqulbiy bobosi Muhammadbiy örniga Buxoro amirligi quşbegisi lavozimiga ötiradi.
Ostonaqulbiy davlat işlariga ança e’tiborsiz amir Abdulahad davrida katta qudratga erişadi. U bir vaqtda ham quşbegiyi bolo, ham quşbegiyi poyon lavozimlarini egallaydi. Amirlik iqtisodiyotini tiklaşga harakat qiladi. Ostonaqulbiy amirning Rossiyaga safarlarida unga hamrohlik qilgan va Rossiya imperiyasi ordenlari bilan taqdirlangan.
Buxoro amiri Abdulahad Rossiya imperatori Nikolay IIning toj kiyiş marosimida. 1896 yil. Amirga öğli Sayid Olimxon va quşbegi Ostonaqulbiy (çapdan birinçi) hamrohlik qilgan.
Ammo Ostonaqulbiyning birgina jiddiy xatosi uning karerasi va islohotlariga yakun yasaydi. Kelib çiqişi xurosonlik qullarga mansub bölgan Ostonaqulbiy şia mazhabiga e’tiqod qilardi va Buxoro qöşinidagi yuqori sarkardalik lavozimlariga öz mazhabdoşlarini tayinlagandi.
1910 yil yanvar oyida Ostonaqulbiy Buxoro şahrining şia aholisiga Aşuro bayramini faqatgina eronliklar yaşovçi kvartallarda emas, butun şahar böylab nişonlaşga ruxsat beradi. Bunga qadar şaharning yahudiy, şia va boşqa aholisi diniy bayramlarni öz kvartallarida nişonlagan va heç qanday muammo kelib çiqmagan.
Biroq bu safar şialar Aşuro bayramini butun şaharda nişonlaşi davomida sunniylar bilan nizo kelib çiqadi va töqnaşuvlar yuz beradi. Şialar uç nafar sunniyni qölga oladi. Sunniy aholi vakillari Ark oldiga borib, amirdan qonunbuzarlarni jazolaşni, asirga olingan uç sunniyni ozod qiliş söraydi. Ammo amir Abdulahad bu paytda Buxoroda emas, Karmanada edi va mamlakatni quşbegi Ostonaqulbiy boşqarayotgandi. U sunniylarni Ark oldidan haydab yuboradi va bu bilan vaziyatni yanada jiddiylaştiradi. Ostonaqulbiyning Buxoro Registonida töplangan sunniylarni kuç bilan tarqatişga urinişi vaziyat nazoratdan çiqib ketişiga olib keladi. Sunniylar yölida uçragan şialarni öldirib keta boşlaydi. Qirğin uç kun davom etadi.
Buxoro rahbariyati zudlik bilan ruslardan yordam söraydi. Tartibsizlik haqidagi xabar Peterburggaça yetib boradi va Buxoroga maxsus delegatsiya yuboriladi. Ruslar qurol yordamida tartibsizliklarni bostiradi. Amir Abdulahad Buxoroga borişga jur’at etmaydi va örniga valiahdi Sayid Olimxonni yuboradi. Sayid Olimxon va Buxoro arkoni davlati sunniylar vakillari bilan uçraşadi hamda ularning sörovi bilan Ostonaqulbiy va boşqa şia rahbarlarni lavozimidan ozod qiladi.
Şu tariqa, Ostonaqulbiy mansabidan ayriladi va Ziyovuddin bekligi beki qilib yuboriladi. Keyinroq Amir Olimxon buyruği bilan Karmanaga olib kelinib, qamoqqa taşlanadi. Şu bilan Buxoro amirligida Muhammad Yoqubdan boşlangan, asli kelib çiqişi asli qul bölgan quşbegilar sulolasi davri (1860-1910) öz nihoyasiga yetadi. Biroq Ostonaqulbiyning karerasi bu bilan tugab qolmaydi.
Ostonaqulbiyni zamondoşlari, xususan Ahmad Doniş va Fitrat ança iliq ta’riflagan. Xususan, Fitrat u haqda «Ostonaqul quşbegi vazirlar rahbari lavozimida bölganida juda köp foydali işlarni amalga oşirdi. Masalan, u bolalarning hayosiz öyinlarini, mast yiğilişlarni va aholining bunday keraksiz sevimli maşğulotlarini qat’iyan taqiqladi, davlat rivojlanişi va taraqqiyoti haqida qayğurdi, bozorlardagi yuqori narx sabablarini aniqladi, don narxi pasayişi va möl-kölligi, bozorlardagi narxlar pasayişiga doimiy ravişda e’tibor qildi. Ammo uning harakatlari Buxoro şahri raisi bölmiş mullo Burhoniddinga yoqmadi», deya fikr bildirgan.
Aynan mana şu ijobiy işlari sabab, amirlik qulaganidan söng Ostonaqulbiy Buxoroga qaytadi va Fayzulla Xöjayev rahbarligidagi Buxoro xalq sovet respublikasi hukumatida Vaqf işlari boşqarmasi raisi etib tayinlanadi.
889-1910 yillarda Buxoro amirligi quşbegisi bölib qolgan Ostonaqulbiy 1923 yilda vafot etadi.
Şu tariqa, umumiy hisobda, manğitlar sulolasi hukmronligining deyarli teng yarmi davomida Buxoro amirligini asli qul bölgan quşbegilar boşqargandi.
