Qora dengiz blokadasi: Rossiya va Ukraina örtasidagi qarama-qarşilikdan kim yutqazadi?
|19:27 / 27.07.202332 63610 min
Ğalla bitimi bekor qilinişi yakunda Rossiya va Ukraina tomonidan Qora dengizdagi yuk taşuvçi kemalar qatnovi blokada qilinişiga olib keldi. Hozirça blokada faqat bayonotlar şaklida mavjud, ammo allaqaçon yuk taşişga ta’sir ötkazmoqda.
Suğurta kompaniyalari xavotirlari tufayli Qora dengizda qatnov qisqarmoqdaSuğurta kompaniyalari xavotirlari tufayli Qora dengizda qatnov qisqarmoqda
Dengiz blokadasi mavhum tuşunça emas. Uning qoidalari va şartlari xalqaro şartnomalarda, birinçi navbatda, 1909 yilgi dengiz uruşi qonuni haqidagi London deklaratsiyasida bayon etilgan.
Ammo Moskva ham, Kiyev ham dengiz blokadasini rasman e’lon qilmadi. Şunga qaramay, ularning bayonotlari boşqa davlat tomonidan nazorat qilinadigan portlardan yuk taşişni töxtatişga qaratilgan, bu esa mohiyatan dengiz blokadasidir.
Blokada dengiz savdosiga ta’sir qiladi, çunki fuqarolik kemalarining har qanday reydlari suğurta kompaniyalariga boğliq.
Va bu allaqaçon sodir bölmoqda. Reuters agentligining 2023 yil 21 iyul kungi xabarida Qora dengizda ğalla taşilişi hajmi şu kuni keçga tomon 35 foizga qisqargani aytilgan. Bunga Qora dengiz hududidagi vaziyat keskinlaşuviga reaksiya qilayotgan suğurta kompaniyalarining qörquvi sabab bölmoqda.
Dengiz blokadasi
Tarixiy jihatdan, dengiz qonunida çetlab ötiş juda oson bölgan köplab qoidalar mavjud. Jumladan, bu dengiz blokadasi qoidalariga ham tegişli.
Dengiz uruşi qonuni böyiça London deklaratsiyasiga köra, «dengiz blokadasi faqat duşmanga tegişli bölgan yoki bosib olingan portlar va qirğoqlarga nisbatan qöllanişi mumkin».
Boşqa bir qoidada blokada faqat buning uçun barça zarur vositalar mavjud bölgandagina e’lon qilinişi mumkinligi nazarda tutilgan. Ya’ni, agar jismoniy jihatdan buni amalga oşirişning iloji bölmasa, qirğoq blokadasini e’lon qiliş mumkin emas.
Deklaratsiyada blokadani olib borişning boşqa qoidalari va şartlari ham mavjud, ammo u heç kim rasman blokada e’lon qilmagan vaziyatni tartibga solmaydi.
Istanbulda tekşiruvdan ötişni kutayotgan ğalla taşuvçi kemalar. Bu surat ğalla kelişuvi bekor qilinişidan oldin olingan. Foto: Getty Images
Garçi aslida gap fuqarolik kemalarining Rossiyaga tegişli bölgan yoki duşman tomonidan bosib olingan portlarga kirişini töxtatib qöyiş haqida ketgan bölsa ham, Rossiya mudofaa vazirligining bayonotida ham, Ukraina mudofaa vazirligining javob bayonotida ham «blokada» sözi tilga olinmagan.
Rossiya mudofaa vazirligi öz bayonotida amalda «Qora dengiz xalqaro suvlarining şimoli-ğarbiy va janubi-şarqiy qismlaridagi bir qator dengiz hududlari» blokada qilinganini e’lon qildi.
Mavzuga oid
Bayonotning boşqa bir qismida «Ukraina portlariga suzib ketayotgan Qora dengizdagi barça kemalar potensial harbiy yuk taşuvçilar sifatida körilişi» aytilgan.
Ukraina mudofaa vazirligi javob bayonotida «Rossiya Federatsiyasining dengiz portlari va Rossiya tomonidan vaqtinça bosib olingan Ukraina hududida joylaşgan Ukraina dengiz portlariga suzayotgan Qora dengizdagi barça kemalar Ukraina tomonidan barça xavf-xatarlar bilan harbiy yuklar taşuvçisi sifati körilişi mumkin»ligi aytilgan.
21 iyul kuni Rossiya TIV ritorikani biroz yumşatib, rossiyalik dengizçilar harbiy deb hisoblangan kemalarga standart böyiça hujum qilmasligiga va’da berdi. «Ya’ni biz kema nimadir yomon narsa bilan ketayotganiga işonç hosil qilişimiz lozim, bu buni aniqlaş uçun sörov yoki kerak bölganda tekşiruv ötkazilişini anglatadi», deyiladi vazirlik bayonotida.
Konvensiya qoidalari
Ikki tomon ham qirğoq yoki portlar blokadasini e’lon qilmadi, balki faqatgina ma’lum portlarga boradigan kemalarga munosabat haqida bayonot berdi, ya’ni blokada haqida rasman heç qanday gap ketgani yöq, ustiga-ustak bu atama umuman işlatilmadi.
Bu yerda muammo şundaki, gap neytral suvlarda suzib yuradigan kemalar haqida ketmoqda. Agar kimdir ularni harbiy deb hisoblasa ham, ularga hujum qiliş yoki tekşiriş mumkin emas.
Rossiya Qora dengiz floti flagmani bölgan «Moskva» kreyseri 2022 yil 13 aprelida ukrain raketasi tomonidan çöktirib yuborilgandi, ammo Rossiyada boşqa kemalar ham qolgan. Ukrainada esa boşqa raketalar ham. Foto: Getty Images
BMTning Dengiz huquqlari töğrisidagi konvensiyasining 95-moddasida «Oçiq dengizdagi harbiy kemalar bayroq davlatdan (ya’ni kema bayroğini osgan mamlakatdan) boşqa har qanday davlat yurisdiksiyasidan töliq immunitetga ega», deb yozilgan.
Konvensiyaning 110-moddasi esa harbiy kemaga fuqarolik kemasini agar kemani qaroqçilik, qul savdosi, ruxsatsiz translatsiya bilan şuğullanişda gumon qiliş uçun asos bölsagina yoki harbiy kema bilan bir xil fuqarolikka ega bölsa, garçi kemada çet el bayroği kötarilgan yoki ekipaj bayroqni kötarişdan boş tortgan taqdirda ham tekşirişga ruxsat beradi.
Qörquv va suğurta
Albatta, Qora dengizda harbiy kema fuqarolik kemasini çöktirişini tasavvur qiliş qiyin. Ammo kimdir harbiylarning xohişini amalda tekşirişni xohlaydimi?
Moskva bayonoti allaqaçon dengiz trafigi qisqarişiga olib keldi.
Reuters ma’lumotlariga köra, iyul oyining qolgan qismi va avgust oyi boşidagi buyurtmalar uçun faqat 20 ta quruq yuk taşuvçi mavjud, ötgan hafta ularning soni 32 ta bölgan.
«Köplab suğurtaçilar, Dunaydagi kiçik portlarni hisobga olmaganda, Ukrainadan çiqayotgan yuklarni suğurtalaşni töxtatib qöydi», deya xabar qilgan suğurta sanoatidagi manbalar Reuters agentligiga.
Ammo Ukraina mudofaa vazirligi öz javob bayonotini e’lon qilganidan söng, mantiqan, risk yanada ortadi. Va bu ham suğurtaçilarning xatti-harakatlariga ta’sir qiladi.
«Xavf ösişi yoki suğurta narxi oşişiga yoki agar ilgari rasmiylaştirilgan polisda xavf ortişi hisobga olinmagan bölsa, suğurta qoplamasi töliq bölmasligiga olib keladi. Bu faqat sanksiyalarga duçor bölmagan va sanksiyalarni çetlab ötişda foydalanilmayotgan mamlakatlar kemalariga nisbatan qöllanadi. Rossiya sanksiyalar tufayli öz kemalarini yirik xalqaro suğurtaçilar orqali suğurta qila olmaydi», degan mavzu böyiça izoh berişga vakolati yöqligi sababli anonim qolişni söragan xususiy huquqşunos BBC naşriga.
Qora dengizda 20 iyul kuni keçqurun holatiga dengiz trafigi. Skrinşot marinetraffic.com saytidan
Berlindagi Karnegi Rossiya va Yevrosiyo tadqiqotlari markazi xodimi Aleksandra Prokopenkoning aytişiça, Yevropadagi yuk taşuvçilarning aksariyat qismi Britaniya kompaniyalari tomonidan suğurtalanadi.
Mutaxassis fikriça, ortib borayotgan xavflar şaroitida ikkita variant mavjud: «Agar suğurta kompaniyasi yuk taşiş xavfi ortib bormoqda deb hisoblasa, u yoki yuqoriroq tarif böyiça suğurta qilişi mumkin, u holda suğurta narxlari juda qimmat bölib qoladi, yoki, uruş va Ukraina misolida bölgani kabi, ba’zi nişonlar harbiy deb e’lon qilinganida, kompaniya suğurtani bekor qilişi yoki yangisini bermasligi mumkin. Har bir reys alohida suğurta qilinadi».
«Agar bu sodir bölsa, kema xöjayinlarining bir qismi Qora va Azov dengizlari akvatoriyasida işlaşdan boş tortadi. Qolganlari esa yuk stavkalarini ikki baravar yoki undan ham köproqqa oşiradi. Yuk egalarining taşiş xarajatlarini yuk narxiga qöşişdan boşqa çorasi qolmaydi», — deydi yuk taşiş kompaniyalaridan biridagi manba «Vedomosti» naşriga bergan intervyusida.
Uning sözlariga köra, don bilan işlaydigan öyinçilar eng köp xavf ostida, çunki ğallani yuklaş quvvatlari Azov va Qora dengizning şimoli-şarqiy qismida töplangan.
Kim yutqazadi?
Agar mutaxassislarning prognozlari amalga oşsa, bu Rossiya iqtisodiyotiga köproq zarba beradi, çunki ğalla böyiça kelişuv barbod bölgandan keyin, Rossiya Ukrainaga qaraganda Qora dengiz orqali yuk taşişga köproq boğlanib qoladi.
Buning uçun hatto statistika ham kerak emas, şunçaki okeanlardagi kemalar bilan boğliq vaziyatni kuzatuvçi Marinetraffic.com veb-saytini oçiş kifoya. Qora dengiz akvatoriyasida Ukraina tomon harakat deyarli yöq, Rossiya portlariga qarab esa kemalarning uzun karvoni suzmoqda.
Reuters agentligi ma’lumotlariga köra, Rossiya Qora dengiz va Azov portlari orqali eng köp suyultirilgan gaz, (Taman portidan eksport Rossiya eksportining qariyb 7,5 foizini taşkil qiladi), don (Qora dengizdagi Novorossiysk va Taman portlaridagi elevatorlar eksport qilinuvçi Rossiya donining qariyb 70 foizini qayta işlaydi, qolgan 30 foizi esa Azov portlari hissasiga töğri keladi) va neft (Şesxaris va Yujnaya Ozereyevka terminallari — ikkalasi ham Novorossiysk oblastida joylaşgan) eksport qiladi.
«Vedomosti» naşrining Dengiz savdo portlari assotsiatsiyasiga tayanib yozişiça, 2023 yil birinçi yarmida Azov-Qora dengiz havzasi portlari orqali 151,2 million tonna yuk kemalarga yuklangan, bu 2022 yilning şu davriga nisbatan 21,2 foizga köp.
Xuddi şu manba ma’lumotlariga köra, Novorossiysk havzasidagi eng yirik portning yuk aylanmasi 11 foizga ösib, 82,9 million tonnani, Taman porti 4,6 foizga oşib, 22,3 million tonnani, Tuapsening esa 38,5 foizga köpayib, 12,8 million tonnani taşkil etgan. Kavkaz portlari yuk aylanmasi 2,2 baravarga ösib, 11,3 million tonnaga, Rostov-Don esa 35,7 foizga oşib, 8,1 million tonnaga yetgan.
