O‘zbekistonda 2024 yildan energetika bozori regulyatori – Energetika bozorini rivojlantirish va tartibga solish agentligi faoliyat yurita boshlaydi. Agentlik faqat elektr energiyasi bozori bo‘yicha vakolatli organga aylanadi, ya’ni uning faoliyati tabiiy gaz sohasiga taalluqli bo‘lmaydi. Regulyator faoliyati davomida Vazirlar Mahkamasiga hisobdor bo‘lishi belgilandi.
Butun dunyoda regulyatorlar qanday ishlashi va bunday organ O‘zbekistonga nega kerakligi haqida Kun.uz savollariga Progressiv islohotlar markazi eksperti Rahmatilla Ubayev javob berdi.
Buyuk Britaniya tajribasidan misol
— Energoregulyator dunyoning ko‘pgina davlatlarida bor. Rivojlangan davlatlardan biri – Buyuk Britaniya tajribasidan misol keltirsam, bu davlatda o‘tgan asrning 80-yillarida bizga o‘xshagan muammolari bo‘lgan: monopoliya, sohada nazoratning yo‘qligi, energetika xarajatlarining oshib ketishi va aholiga energetika sifatli va o‘z vaqtida yetib bormasligi yoki uzilishi. Avval mamlakatda elektr energiyasida alohida, gaz sohasida alohida regulyator bo‘lgan. Mamlakatda energiya hosil qilish ham, iste’molchilarga yetkazib berish ham davlat tashkilotlari tomonidan amalga oshirilgani uchun sohada raqobat bo‘lmagan. Natijada kamchiliklar yuzaga kelgan.
90-yillarda “Ofgem” degan regulyator tashkil qilingan. Unga ko‘proq vakolatlar berilgan: u bozordagi sharoitni yaxshilashi va energiya resurslarini ishlab chiqarishda ham, yetkazib berishda ham, xususiy biznesning bozorga kirishini ta’minlaydigan muhit tashkil qilib berishi kerak edi. Unga narx siyosatini yuritish vakolatlari ham berilgan. Shundan keyin bozorda boshqa tashkilotlar paydo bo‘la boshladi. Natijada aholi to‘laydigan tariflarda narxlarning pasayishi kuzatildi.
Raqobat bo‘lganidan keyin aholi ta’minotchilarni tanlay olgan. Misol uchun, siz bitta energiya yetkazib beradigan tashkilot xizmatidan foydalansangiz, uning xizmatlari sizga yoqmasa, undan yaxshiroq xizmat ko‘rsatadigan va arzonroq narx taklif qiladigan korxonaga o‘zgartira olgansiz. Raqobat bo‘lgani uchun yetkazib beruvchilar mijoz uchun kurashib, yanada rivojlangan.
“Energoregulyator mustaqil bo‘lishi kerak”
