Si Xanoyga uchdi - Viyetnamdagi ta’sir doirasi uchun kurashda AQSh bilan raqobat davom etadi

«Biz shunchaki tinchlik xohlaymiz, shunday ekan, rais Si kelmasligi kerak», — deb yozgan feysbukning viyetnamlik foydalanuvchilaridan biri. «Agar Si Jinping „to‘qqiz shtrixli liniya“ni olib tashlasa, mamlakatlarimiz darhol birodarlashadi», — deydi boshqasi.

Xitoyning qo‘shnilari xitoyliklar Janubiy Xitoy dengizi suvlarida da’vo qilgan hududlarini belgilash uchun o‘tkazgan chiziqlarni «to‘qqiz shtrixli liniya» deb ataydi.

Janubiy Sharqiy Osiyo mamlakatlari orasida aynan Viyetnam jamoatchiligida Xitoyga qarshi kayfiyat kuchli. Avvaliga fransuz kolonizatorlar, keyin esa amerikaliklar haydab chiqarilgan ushbu mamlakatda millatchilik tuyg‘ulari kuchli, shu bilan birga shimoldagi yirik qo‘shniga nisbatan an’anaviy qo‘rquv ham bor.

So‘nggi yillarda Viyetnamda Xitoyga qarshi namoyishlar va hatto tartibsizliklar ham ro‘y bergan. 2014 yilda shunday tartibsizliklar vaqtida bir necha kishi halok bo‘lib, bir qancha fabrikalar vayron qilingan. Bunga Viyetnam o‘ziniki deb hisoblaydigan suvlarda Xitoy neft platformasi o‘rnatilgani sabab bo‘lgandi. Bir necha yil oldin esa Xanoydagi ayrim do‘konlarda bu yerda faqat mahalliy mahsulotlar sotilishi, xitoyliklarning mahsulotlari bilan savdo qilinmasligi to‘g‘risida e’lonlar joylashtirila boshlagan.

So‘nggi vaqtlarda ikki mamlakat rasmiylari ham xalqni g‘azablantirmaslikka harakat qilmoqda, ammo Xitoyga qarshi kayfiyat uchquni tutashda davom etmoqda va istalgan daqiqada alanga olishi mumkin. Xitoyning Viyetnamda istehzo bilan «sigir tili» (quyidagi suratda) deb ataladigan «to‘qqiz shtrixli liniya»siga nisbatan his-tuyg‘ular shu qadar kuchliki, bu yil hukumat unda Xitoy da’volari aks etgan xarita ko‘rsatilgani uchungina «Barbi» filmini mamlakat hududida namoyish etishni taqiqlab qo‘ydi.

Viyetnam Xitoyning «Bir kamar, bir yo‘l» tashabbusi doirasidagi investitsiya takliflariga qiziqish bildirmaydi — buning sabablaridan biri aholi Xitoyning mamlakatga iqtisodiy ta’siri kuchayib borayotganidan shusiz ham norozi.

Va bu ta’sir juda katta — aholi qanday fikrda bo‘lishidan qat’i nazar Viyetnam rahbariyati aloqalarni xavf ostiga qo‘yishi uchun juda kattalik qiladi.

Xitoy — Viyetnamning eng yirik savdo hamkori: savdo hajmi yiliga 200 mlrd dollarni tashkil etadi. Xitoy — Viyetnamga to‘g‘ridan to‘g‘ri investitsiyalarning asosiy manbayi hisoblanadi.

ViyetnamXitoy qaramligini kamaytirishni istayotgan Amerika kompaniyalari uchun muqobil ishlab chiqarish habiga aylanishi mumkinligi to‘g‘risidagi barcha gap-so‘zlarga qaramay, Xitoyning Viyetnamga investitsiyalari hajmi amerikaliklarnikidan solishtirib bo‘lmas darajada ko‘p.

Bundan tashqari, Xitoy investitsiyalarining bir qismining kirib kelishiga Pekin va Vashington munosabatlaridagi murakkablik sabab bo‘lgan: Xitoy kompaniyalari amerikaliklarning savdo to‘siqlarini aylanib o‘tish uchun ishlab chiqarishni Viyetnamga ko‘chirib o‘tkaza boshlagan.

Savdo va investitsiyalardan tashqari Xitoy va Viyetnamni mafkuraviy yaqinlik ham bog‘laydi. 70 yoshli rais Si ham, 79 yoshli bosh kotib Chong ham — g‘arb demokratik qadriyatlarini qabul qilmaydigan, partiya mamlakatdagi siyosiy hayotni temir yo‘l bilan nazorat qilishi kerak deb hisoblaydigan avtoritar hukmdor va keksa kommunistlardir.

Ammo ularning strategik holati tubdan farqlanadi.

Xitoy — AQSh boshchiligidagi bir qutbli dunyo tartibotiga qarshi chiqishga va o‘z mintaqasida hukmron kuchga aylanishga ahd qilgan o‘sib borayotgan qudratli davlatdir.

Viyetnam esa — o‘rtacha kuchga ega bo‘lgan mamlakat. Viyetnam aholisi — 100 million kishi, hududi — taxminan Germaniyanikiga teng, shu bilan birga u ancha kambag‘al davlat sanaladi: kishi boshiga yalpi ichki mahsulot hajmi bo‘yicha Xitoydan qariyb uch barobar kamroq ko‘rsatkichga ega.

Xanoy Xitoy va AQSh, shuningdek Viyetnam bilan azaldan iliq munosabatlarga ega bo‘lgan Rossiya raqobatlashuvida muvozanatni saqlab, imkon qadar ko‘proq foyda chiqarib olishga harakat qiladi.

Nguyen Fu Chong buni «bambuk diplomatiyasi» deb ataydi, bu to‘rtta «yo‘q»qa asoslangan moslashuvchan tashqi siyosat: harbiy ittifoqlarga kirmaslik, qandaydir mamlakatning uchinchi tomon bilan nizosiga qo‘shilmaslik, xorijiy harbiy bazalarga ruxsat bermaslik, tashqi munosabatlarda kuch qo‘llamaslik.

Ya’ni, Viyetnam siyosatining ma’nosi — hamma bilan do‘st bo‘lish va hech kim bilan dushmanlik qilmaslikdadir. Shu bilan birga, Xitoy Viyetnamning AQSh bilan munosabatlari borasida hech qanday illyuziyaga berilmaydi: bu aniq — viyetnamliklar Xitoy ta’siridan va Xitoyning mintaqadagi qat’iy siyosatidan sug‘urtalanishni istaydi.

Viyetnam rahbariyati nuqtayi nazariga ko‘ra, Xitoy ko‘plab teng do‘stlar orasida birinchi bo‘lishi kerak. Ammo Xitoy-Viyetnam munosabatlari hozirgi voqealar asiri bo‘lib qolmoqda: bu aloqalar Janubiy Xitoy dengizidagi navbatdagi keskinlashuv yoki Xitoyning Viyetnam o‘ta noaniq deb topadigan harakatlari tufayli birdaniga yomonlashishi hech gap emas.