Si Xanoyga uçdi - Viyetnamdagi ta’sir doirasi uçun kuraşda AQŞ bilan raqobat davom etadi

Xitoyning qöşnilari xitoyliklar Janubiy Xitoy dengizi suvlarida da’vo qilgan hududlarini belgilaş uçun ötkazgan çiziqlarni «töqqiz ştrixli liniya» deb ataydi.

Janubiy Şarqiy Osiyo mamlakatlari orasida aynan Viyetnam jamoatçiligida Xitoyga qarşi kayfiyat kuçli. Avvaliga fransuz kolonizatorlar, keyin esa amerikaliklar haydab çiqarilgan uşbu mamlakatda millatçilik tuyğulari kuçli, şu bilan birga şimoldagi yirik qöşniga nisbatan an’anaviy qörquv ham bor.

Sönggi yillarda Viyetnamda Xitoyga qarşi namoyişlar va hatto tartibsizliklar ham röy bergan. 2014 yilda şunday tartibsizliklar vaqtida bir neça kişi halok bölib, bir qança fabrikalar vayron qilingan. Bunga Viyetnam öziniki deb hisoblaydigan suvlarda Xitoy neft platformasi örnatilgani sabab bölgandi. Bir neça yil oldin esa Xanoydagi ayrim dökonlarda bu yerda faqat mahalliy mahsulotlar sotilişi, xitoyliklarning mahsulotlari bilan savdo qilinmasligi töğrisida e’lonlar joylaştirila boşlagan.

Sönggi vaqtlarda ikki mamlakat rasmiylari ham xalqni ğazablantirmaslikka harakat qilmoqda, ammo Xitoyga qarşi kayfiyat uçquni tutaşda davom etmoqda va istalgan daqiqada alanga olişi mumkin. Xitoyning Viyetnamda istehzo bilan «sigir tili» (quyidagi suratda) deb ataladigan «töqqiz ştrixli liniya»siga nisbatan his-tuyğular şu qadar kuçliki, bu yil hukumat unda Xitoy da’volari aks etgan xarita körsatilgani uçungina «Barbi» filmini mamlakat hududida namoyiş etişni taqiqlab qöydi.

Viyetnam Xitoyning «Bir kamar, bir yöl» taşabbusi doirasidagi investitsiya takliflariga qiziqiş bildirmaydi — buning sabablaridan biri aholi Xitoyning mamlakatga iqtisodiy ta’siri kuçayib borayotganidan şusiz ham norozi.

Va bu ta’sir juda katta — aholi qanday fikrda bölişidan qat’i nazar Viyetnam rahbariyati aloqalarni xavf ostiga qöyişi uçun juda kattalik qiladi.

Xitoy — Viyetnamning eng yirik savdo hamkori: savdo hajmi yiliga 200 mlrd dollarni taşkil etadi. Xitoy — Viyetnamga töğridan töğri investitsiyalarning asosiy manbayi hisoblanadi.

ViyetnamXitoy qaramligini kamaytirişni istayotgan Amerika kompaniyalari uçun muqobil işlab çiqariş habiga aylanişi mumkinligi töğrisidagi barça gap-sözlarga qaramay, Xitoyning Viyetnamga investitsiyalari hajmi amerikaliklarnikidan soliştirib bölmas darajada köp.

Bundan taşqari, Xitoy investitsiyalarining bir qismining kirib kelişiga Pekin va Vaşington munosabatlaridagi murakkablik sabab bölgan: Xitoy kompaniyalari amerikaliklarning savdo tösiqlarini aylanib ötiş uçun işlab çiqarişni Viyetnamga köçirib ötkaza boşlagan.

Savdo va investitsiyalardan taşqari Xitoy va Viyetnamni mafkuraviy yaqinlik ham boğlaydi. 70 yoşli rais Si ham, 79 yoşli boş kotib Çong ham — ğarb demokratik qadriyatlarini qabul qilmaydigan, partiya mamlakatdagi siyosiy hayotni temir yöl bilan nazorat qilişi kerak deb hisoblaydigan avtoritar hukmdor va keksa kommunistlardir.

Ammo ularning strategik holati tubdan farqlanadi.

Xitoy — AQŞ boşçiligidagi bir qutbli dunyo tartibotiga qarşi çiqişga va öz mintaqasida hukmron kuçga aylanişga ahd qilgan ösib borayotgan qudratli davlatdir.

Viyetnam esa — örtaça kuçga ega bölgan mamlakat. Viyetnam aholisi — 100 million kişi, hududi — taxminan Germaniyanikiga teng, şu bilan birga u ança kambağal davlat sanaladi: kişi boşiga yalpi içki mahsulot hajmi böyiça Xitoydan qariyb uç barobar kamroq körsatkiçga ega.

Xanoy Xitoy va AQŞ, şuningdek Viyetnam bilan azaldan iliq munosabatlarga ega bölgan Rossiya raqobatlaşuvida muvozanatni saqlab, imkon qadar köproq foyda çiqarib olişga harakat qiladi.

Nguyen Fu Çong buni «bambuk diplomatiyasi» deb ataydi, bu törtta «yöq»qa asoslangan moslaşuvçan taşqi siyosat: harbiy ittifoqlarga kirmaslik, qandaydir mamlakatning uçinçi tomon bilan nizosiga qöşilmaslik, xorijiy harbiy bazalarga ruxsat bermaslik, taşqi munosabatlarda kuç qöllamaslik.

Ya’ni, Viyetnam siyosatining ma’nosi — hamma bilan döst böliş va heç kim bilan duşmanlik qilmaslikdadir. Şu bilan birga, Xitoy Viyetnamning AQŞ bilan munosabatlari borasida heç qanday illyuziyaga berilmaydi: bu aniq — viyetnamliklar Xitoy ta’siridan va Xitoyning mintaqadagi qat’iy siyosatidan suğurtalanişni istaydi.

Viyetnam rahbariyati nuqtayi nazariga köra, Xitoy köplab teng döstlar orasida birinçi bölişi kerak. Ammo Xitoy-Viyetnam munosabatlari hozirgi voqealar asiri bölib qolmoqda: bu aloqalar Janubiy Xitoy dengizidagi navbatdagi keskinlaşuv yoki Xitoyning Viyetnam öta noaniq deb topadigan harakatlari tufayli birdaniga yomonlaşişi heç gap emas.