Haaga sudi Isroilning falastinliklarga qarşi genotsidi böyiça da’voni körib çiqişni boşladi. Bu yoğiga nima böladi?
|02:54 / 13.01.202417 46710 min
Yahudiylar davlati xolokost tufayli qabul qilingan BMT konvensiyasi doirasida sud qilinmoqda, ekspertlar buni misli körilmagan iş deb atagan.
Ali Jadallah / Anadolu / Getty ImagesAli Jadallah / Anadolu / Getty Images
Haagadagi Xalqaro jinoiy sud Ğazo sektorida falastinliklarga qarşi genotsidda ayblangan Isroilga qarşi da’voni körib çiqişni boşladi. Iş böyiça yakuniy qaror qabul qilinguniça yillar ketişi mumkin, ammo şu bilan birgalikda sud vaqtinça çora sifatida Ğazo sektorida harbiy harakatlarni töxtatişni talab qiliş huquqiga ega. Agar şunday bölsa, Isroil esa bunga rioya qilmasa, buning oqibatlari obrösi tökilişi va siyosiy bosimdan tortib uçinçi davlatlarning sanksiyalari hamda BMT rezolyutsiyasigaça bölişi mumkin. Huquqşunoslar buni misli körilmagan iş deb ataşmoqda — yahudiylar davlati tarixda ilk bor xolokost davrida yahudiylar yoppasiga qirib taşlanganidan keyin qabul qilingan konvensiya doirasida sud qilinmoqda.
JARning Isroilga qarşi da’vosi 2023 yil dekabr oyi oxirida berilgandi. 84-sahifalik hujjatda aytilişiça, Isroilning Ğazo sektoridagi «harakatlari va harakatsizligi genotsid xarakteriga ega, çunki bu Ğazodagi falastinliklarning katta qismini milliy, irqiy va etnik guruh sifatida yöq qiliş maqsadida amalga oşirilmoqda».
Isroil ayblovlarni rad etmoqda va HAMASga qarşi uruşni xalqaro huquq doirasida olib borayotganini ta’kidlamoqda. Isroil hukumatining bayonotida mamlakat harbiylarining harakatlari faqat HAMAS terrorçi taşkiloti hamda u bilan hamkorlik qiluvçi boşqa guruhlarga qarşi qaratilgan.
Mamlakat boş vaziri Binyamin Netanyahu JAR hukumatining da’vosiga javoban Isroil HAMAS bilan uruşda özini «bemisl darajada odobli tutayotgani»ni bildirgan. «Yöq, JAR, genotsid qilayotgan biz emas, bu HAMASdir. Va ular qölidan kelsa bizning barçamizni öldirgan bölardi. TsAHAL esa, aksinça, imkon qadar odob-axloq doirasida harakat qilmoqda», — degan Isroil boş vaziri vazirlar kabinetining 31 dekabr kungi yiğilişida.
Isroil prezidenti Itşak Hersog esa Janubiy Afrika respublikasining da’volaridan köra «şafqatsiz va tuturuqsiz» narsa yöqligini ta’kidlagan. U HAMAS oçiqçasiga yahudiy xalqining yagona davlati bölmiş Isroilni yöq qilişga çaqirişini eslatib ötgan.
Qöşma Ştatlarda ham JARning Isroilga qarşi ayblovlariga qöşilişmayapti. AQŞ Milliy xavfsizlik kengaşining strategik kommunikatsiyalar böyiça koordinatori Jon Kirbi 3 yanvar kuni ularni «asoslanmagan, samarasiz va mutlaqo asoslarga ega bölmagan» deb atagandi. Keyinroq davlat kotibi Entoni Blinken ham taxminan şu sözlarni takrorladi.
Foto: 11 yanvar kungi sud majlisidan lavhalar.
Mavzuga oid
Sud majlisining birinçi kunida JAR Ğazodagi amaliyotni töxtatişni talab qildi. Isroil HAMASning jinoyatlarini eslatdi
Işni körib çiqiş uçun Xalqaro jinoiy sudning 15 sudyadan iborat hay’ati 17 kişiga oşirildi. Ikki davlat ham qöşimça sudyalarini tayinladi: Isroil — mamlakat Oliy sudining sobiq raisi, bolaligida natsistlar tomonidan bosib olingan Litvadan qoçgan, ayni vaqtda 87 yoşda bölgan Aaron Barakni, JAR esa Konstitutsion sudi raisining sobiq örinbosari Dikganga Mosenekeni.
11 yanvar kuni Haagada eşituvlarning birinçi kuni bölib ötdi, unda JAR vakillari öz argumentlarini taqdim etdi. Respublika vakili talab qilinayotgan vaqtinçalik çoralar sifatida quyidagilarni sanab ötdi: Isroilning Ğazo sektoridagi amaliyotini töxtatiş, falastinliklarni öz uylaridan köçirib yuborişni bas qiliş va ularning oziq-ovqat, içimlik suv, soğliqni saqlaş hamda asosiy infratuzilmalardan foydalaniş imkoniyatini ta’minlaş, şuningdek genotsidning oldini oliş uçun «barça oqilona çoralarni köriş».
«Janubiy Afrika Isroil davlatining genotsid harakatlari va harakatsizligi muqarrar ravişda 1948 yildan beri Falastin xalqiga qarşi sodir etilgan noqonuniy xatti-harakatlarning bir qismi ekanligini tan oladi», dedi Janubiy Afrika delegatsiyasi hamraisi Vusimuzi Madonsela.
Isroil taşqi işlar vazirligi spikeri Lior Xayyat bunga javoban JAR vakillari HAMAS terrorçilari tinç aholi vakillarini şunçaki isroillik bölgani uçungina öldirgani faktini e’tiborsiz qoldiriş orqali haqiqatni butunlay buzib körsatganini aytgan. «Bugun biz qator yolğon va asossiz da’volar bilan şişirilgan, tarixdagi eng katta ikkiyuzlamaçiliklardan birining guvohiga aylandi», — deya yozgan Xayyat.
Ikkinçi eşituv 12 yanvarga belgilangan. Isroil sudda özini himoya qiliş maqsadida harakatlanayotgani, harbiy amaliyot nişoni falastinliklar emas, balki HAMAS jangarilari ekani va bu harakatlar xalqaro huquqqa mos kelişini isbotlamoqçi.
Iş, katta ehtimol bilan, yillarga çöziladi. Ammo sud hozir ham uruşni töxtatişni talab qilişi mumkin
CNN bilan suhbatlaşgan ekspertlar genotsid — davlatga qarşi qöyilişi mumkin bölgan eng jiddiy xalqaro huquqiy ayblov ekanini ta’kidlaşgan. Ular JARning da’vosi böyiça işni pretsedenti yöq deb atab, bu yahudiylar davlati BMTning xolokost vaqtida yahudiylar ommaviy qirğin qilinişi kabi holatlar kelgusida takrorlanişining oldini oliş maqsadida 1948 yilda qabul qilingan Genotsid jinoyatining oldini oliş va jazolaş töğrisidagi konvensiya böyiça ilk bor sudlanişini qayd etişgan.
Ekspertlar Isroil sudga kelişdan boş tortişi imkonsiz bölgani, çunki bu davlat ham genotsid töğrisidagi konvensiyani imzolaganini eslatişgan. «Bundan taşqari, genotsid — jiddiy ayblov va davlatlar odatda özining haqligini isbotlaşni istaydi», — degan telekanalga bergan izohida Tel-Aviv universiteti xalqaro huquq professori Eliav Liblix.
U da’vo nega aynan JAR tomonidan ilgari surilgani haqida fikr yuritar ekan, bu uşbu mamlakatning AQŞning xalqaro arenadagi ustunligiga qarşi kuraşiş siyosatining bir qismi ekanini taxmin qilgan. Ekspert JARning Xalqaro jinoiy sud bilan munosabatlari yaxşi emasligini qöşimça qilgan — avvalroq uşbu mamlakat Haaga sudi Rossiya prezidenti Vladimir Putinni hibsga oliş töğrisida order berganini tanqid qilgan, 2015 yilda esa öz hududida bölgan Sudan prezidenti Umar al-Başirni hibsga olişni istamagandi.
Ekspertlar fikriça, uşbu iş natijasi yuridik jihatdan örganilmagan hududda. Xalqaro jinoiy sud şu vaqtga qadar biror marta qaysidir davlatni genotsidda ayblamagan. CNN naşri yozişiça, genotsidni isbotlaş uçun yillar talab etilişi mumkin (bu holda sud qarori yakuniy böladi va uning ustidan apellyatsiya berib bölmaydi). Ammo sud JAR sörayotganidek vaqtinça çoralarni qabul qiliş huquqiga ega — xususan, Ğazoda harbiy harakatlarni taqiqlaş haqidagi — va bu, ança ertaroq röy berişi mumkin.
Haagada Bosniya va Hersegovinaning Serbiya va Çernogoriyaga qarşi işda genotsid töğrisidagi konvensiya doirasida ikki da’voni yutib çiqqan amerikalik huquqşunos Frensis Boylning fikriça, JAR vaqtinçalik çora qabul qilinişiga erişiş uçun barça imkoniyatlarga ega. Uning hisoblaşiça, birinçi tinglovlardan keyingi hafta davomidayoq Ğazodagi harbiy harakatlarga taqiq qöyilişi mumkin.
Isroil sud talabiga böysunmasligi ham mumkin. Va bu uning uçun jiddiy oqibatlarga olib kelişi dargumon
Ğazodagi amaliyotni töxtatiş talab qilinsa, Isroil qanday yöl tutişi — noma’lum. Tel-Aviv universiteti professori Eliav Liblix CNN bilan suhbatda mamlakat bunday holatda harbiy harakatlarni töxtatişiga şubha bildirgan va sudyalarning legitimligini tanqid qilişini taxmin qilgan — ayniqsa, ularning ayrimlari Isroilni tan olmaydigan mamlakatlardan bölgani hisobga olinsa.
Şu bilan birga, agar sud Ğazoda harbiy amaliyotlarni taqiqlaş töğrisida qaror qabul qilsa, bu nazariy jihatdan nafaqat Isroil, balki uning ittifoqçilari uçun ma’lum oqibatlarga ega böladi. Frensis Boylning hisoblaşiça, agar sud Ğazo sektoridagi harbiy harakatlarni töxtatişni talab qilsa, nazariy jihatdan, Jo Baydenning ma’muriyati genotsid töğrisidagi konvensiyaning hamkorlik uçun javobgarlikni nazarda tutuvçi moddalaridan biri böyiça qoralanişi mumkin.
Isroil sud qarorini e’tiborsiz qoldirgan taqdirda ham, BMT konvensiyasini imzolagan boşqa davlatlar unga rioya etişga majburligiça qoladi — va şu tariqa, Isroilga har qanday yordam qoidabuzarlik sifatida qaraladi, deya qayd etadi britaniyalik huquqşunos hamda xalqaro sud böyiça ekspert Deniyel Mahover.
Şu bilan birga, Xalqaro jinoiy sud öz talablari bajarilişini kafolatlay olmaydi, deya yozadi CNN. Naşr 2022 yil martida Xalqaro jinoiy sud vaqtinçalik çora sifatida Rossiyadan Ukrainadagi harbiy harakatlarni zudlik bilan töxtatişni talab qilganini eslatgan. Amalda esa Rossiya va Ukraina örtasidagi uruş uçinçi yildirki davom etmoqda.
Şunday qilib, amaldagi oqibatlar davlat nufuziga zarar yetişi va siyosiy bosimdan tortib uçinçi davlatlarning sanksiyalari va boşqa çoralari — yoki BMT rezolyutsiyasigaça bölişi mumkin. The Guardian naşri Isroil sud şunday qaror çiqargan taqdirda uni ignor qilişi mumkinligi, ammo bu unga xalqaro bosimni oşirişini qayd etgan. Associated Press agentligi qöşimça qilişiça, Isroil sud qarorini bajarişdan boş tortgan taqdirda BMT sanksiyalariga duçor bölişi mumkin — ammo AQŞ ularga veto qöyişi ham mumkin.
