AQŞdagi saylovlar: Bayden nimaning evaziga Trampni yengmoqçi?

2024 yilgi saylovlarda obröli demokratlardan heç biri amaldagi prezidentga qarşi çiqmadi. Bunga sabab, Baydenning işini ma’qullaş past reytinglarga ega bölgani bilan, saylovlarda boşqa demokratlarga muammo tuğdirmaydi. Kongressga oraliq saylovlarda prezident partiyasi Vakillar palatasida 26 ta, Senatda 4 ta örnidan ayrildi. Biroq, 2022 yilda «qizil tölqin» muqarrarligi töğrisidagi prognozlarga qaramasdan, demokratlar Vakillar palatasida bor-yöği 9 ta örin yöqotib, Senatda bitta qöşimça öringa, demakki ustun ovozga ega bölişdi. 2023 yilgi hududiy saylovlarda ham demokratlar yaxşi natijalarni körsatib, qöşimça saylovlarda kutilganidan ham yaxşiroq iştirok etişdi. The New Yorker jurnalisti bilan suhbatda Baydenning özi ham öziga işonçni namoyiş etgan:

«2020 yil esingizdami, öşanda menga yuta olmaysan, degan edilaring? 2022 yilda esa «qizil tölqin» qanday bölişi haqida gapirgan edilaring. Men esa heç qanday «qizil tölqin» bölmasligini ta’kidlagandim. 2023 yilda yana bizning burnimizni yerga işqalaşlarini ayta boşladilaring. Biz esa ikkilanayotgan ştatlarning barçasida ğalaba qozondik. Menimça, 2024 yilda ham xuddi şu narsa böladi».

Prezidentlikning oraliq yakunlari

Baydenning özi 2020 yilgi prezidentlik saylovi kampaniyasida oraliq prezident bölişi, atrofidagilarga Oq uyda ikki muddat uşlanib qolmasligini va’da qilgandi. Uni bu fikridan qaytişiga mamlakat töqnaş kelgan köplab krizislar undagan. Bayden boşqaruvi çoğida AQŞ koronavirus pandemiyasini, sönggi yillardagi rekord inflatsiyani va AQŞ qöşinlarining Afğonistondan olib çiqilişini boşdan keçirdi. Aynan sönggi voqeadan söng unga bölgan işonç reytinglari pastga quladi va qaytib 50 foizdan yuqoriga kötarilmadi. 

Lekin uning ma’muriyati bir neçta muhim islohotlarni ötkazişga muvaffaq böldi. Baydenning uç yillik prezidentligi davrida Kongress bir neçta xarajatlar paketini ma’qulladi va ular mamlakatni kovid retsessiyasidan çiqarişga, mamlakat tarixidagi eng yirik infratuzilmaga investitsiyalar kiritilişiga, yarimötkazgiçlar işlab çiqariş va yaşil energetika gullab-yaşnaşiga olib keldi. Bayden davrida demokratlar dori-darmonlar narxini pasaytirişga muvaffaq bölişdi, öqotar qurollarni qölga kiritişni çeklovçi islohotni ötkazişdi.

Kovid çoğida avj olgan jinoyatçilik yana pasaydi: sönggi yarim asr içida jonga va mol-mulkka qarşi jinoyatlar darajasi bu qadar past bölmagan. Inflatsiya 9 foizdan 2 foizga tuşirildi va G7 davlatlari içida eng pasti bölib turibdi. AQŞ yalpi içki mahsulot rivojlangan davlatlar içida eng tez ösmoqda. Köplab iqtisodçilarning bostirib kelayotgan retsessiya töğrisidagi prognozlari özini oqlamadi, real retsessiya Amerikada emas, Buyuk Britaniya va Germaniyada böy körsatdi. S&P 500 fond indeksi rekordlar örnatmoqda, neft qazib oliş va tiklanuvçi energiya işlab çiqariş öz çöqqisiga yetgan, mamlakatda sönggi ön yillar içida işsizlik darajasi eng past bölib turibdi, tibbiy suğurtaga ega amerikaliklar soni esa sönggi yillar içida eng balandi bölib turibdi.

Bir qaraganda, bu raqamlar Baydenga ikkinçi muddatga saylanişi uçun yordam berişi kerakdek, biroq raqamlar amerikaliklar tanasida his qilayotganiga ters kelmoqda. Dekabr oyida ötkazilgan sörovlarda javob berganlarning uçdan bir qismigina iqtisodiyotda ahvol önglanayotganini qayd etgan, lekin odamlarning qariyb yarmi Baydenning iqtisodiy siyosati ularga zarar yetkazganini ta’kidlagan. Bulardan respublikaçilar ustalik bilan foydalanmoqda, biroq iqtisodiy vaziyatga işonmaslik demokratik partiyaning an’anaviy tarafdorlari — yoşlar, afro va lotin amerikaliklar orasida ham prezident reytingi tuşişiga olib keldi. Sönggi ikki guruh içida Baydenni qöllab-quvvatlaş darajasi 25–30 foizga pasaygan.

Qarilik, migratsiya va Baydenning boşqa muammolari

Bayden uçun asosiy muammolardan biri uning yoşi bölib turibdi. 1972 yilda, Senatga saylov arafasida 29 yoşli Bayden 63 yoşli raqibiga qariligini peş qilib hujum qilgan, endi esa amerikaliklarning 70 foizi 81 yoşli Bayden prezidentlik uçun keksalik qiladi, degan fikrda. Amerikaliklarning faqat 42 foizi 77 yoşli Trampni qari deb hisoblamoqda.

Baydenni örab turgan demokratlar, hattoki xorijlik siyosatçilar ham u detallarga juda diqqat qilişi, qat’iyatli ekani va köp vaqtini iş uçun sarflaşini aytib turgan bölsa-da, oddiy amerikaliklar mutlaqo boşqaça hayot tarzini körişmoqda. Omma oldida prezident imillagan çol qiyofasida namoyon bölmoqda, ba’zan parişonxotirligini körsatmoqda, gaplaridan adaşmoqda, odamlar va voqealarni çalkaştirmoqda. Adolat yuzasidan aytiş kerakki, Tramp ham öz çiqişlarida köp adaşadi, lekin u saylovçilarga jonliroq va dadilroq bölib körinmoqda.

«U çindan ham ulkan işlarni amalga oşirdi, biroq kameralar qarşisida özini unçalik işonçli tuta olmaydi. Nohaq va kuçli bölgan odam, haq bölib turgan kuçsiz ustidan albatta ğalaba qozonadi», — degan Barak Obama saylov kampaniyasining boş strategi Devid Akselrod.

Bu obrazni Baydenning uyida maxfiy hujjatlar topilganini suriştirgan maxsus prokuror Robert Hurning hisoboti yanada töldirgan. U Baydenga ayblov e’lon qilmasligini aytgan, çunki sudda jyurilar öğli qaçon ölganini ham eslay olmaydigan «parişonxotir çol»ni körişini ta’kidlagan. Bunga javoban Bayden hissiyotli matbuot anjumani ötkazib, «jin ursin, men nima qilayotganimni juda yaxşi bilaman», degan va tadbir söngida Misr va Meksika prezidentlarini adaştirib yuborgan. Bu voqeadan söng hattoki The New York Times sahifalarida Baydenni ikkinçi muddatga saylanmaslikka çorlovçi maqolalar yozilgan.

Prezidentning keksa yoşi sönggi yillarda demokratlar saylov koalitsiyasining muhim qismi bölgan yoşlarni çöçitmoqda. Bundan taşqari, Bayden ma’muriyatining Isroil va Falastinga bölgan siyosati ham ularni bezdirmoqda. 2023 yil 7 oktyabrida HAMAS Isroilga hujum qilgaç, Bayden Isroilni qöllab-quvvatlab, Tel-Avivni qurol-yaroğ va resurslar bilan ta’minlay boşladi.

Ğazodagi tinç aholi örtasida qurbonlar soni oşa boşlagaç, söl aktivistlar Baydenni bu qirğin iştirokçisi va genotsid taşkilotçisi deb atay boşladi. Prezident vaqt ötib Binyamin Netanyahu hukumatiga nisbatan tanqidiy pozitsiya egallay boşladi, biroq u hamon Isroilni qöllab kelmoqda. Bundan kelib çiqişi arab bölgan amerikaliklar juda norozi. Boz ustiga, Isroilning xatti-harakatlari tufayli Baydenni «uçinçi» partiyalar vakillari: kiçik Robert Kennedi, Jill Stayn va Kornell Uest ham tanqid qila boşladi. Ularning barçasi yoş saylovçilarning ovozlarini özlari tomon oğdirişmoqda.

Baydenning taşqi siyosiy kun tartibining yana bir muhim tarkibiy qismi Rossiyaga qarşi uruşda Ukrainani qöllab-quvvatlayotgani bölmoqda. Respublikaçilar Kongressda yangi harbiy xarajatlar paketi ajratilişini bloklab turişibdi. Buning evaziga konservatorlar Baydendan migratsiya qonunçiligini radikal isloh qilişni talab etişmoqda. 

Sönggi oylarda migratsiya amerikalik saylovçilarning boş masalasiga aylangan. Buning sabablari tuşunarli: Baydenning uç yillik prezidentligi davrida çegarani noqonuniy kesib ötgan rekord darajadagi 6,3 million migrant uşlangan, 2023 yil dekabrida çegaradan noqonuniy ötiş holatlari soni kuniga 10 mingtaga yetgan. Texas va boşqa konservativ ştatlar bilan ziddiyatga olib kelgan uşbu muammoni yeçiş uçun Bayden va boşqa demokratlar jiddiy yon berişlarga rozi bölişdi va Senatdagi respublikaçilar bilan islohot loyihasini işlab çiqişdi. Lekin sönggi onlarda respublikaçilar uni tasdiqlaşdan boş tortişdi: Tramp migratsion krizis davom etişi unga Baydenni samaraliroq tanqid qiliş imkoniyatini yaratadi, degan qarorga keldi.

Prezident komandasi nimadan umid qilmoqda?

Aynan Trampning saylovda iştirok etişga qaror qilgani Baydenga ikkinçi muddatga öz nomzodini suriş uçun boş sabab böldi. Trampning 2020 yilgi saylovlarda yutqazganini tan olişdan boş tortişi tufayli Bayden Tramp siymosida Amerika ideallariga ekzistensial tahdid köra boşladi. Demokratiyani himoya qiliş uning saylov kampaniyasidagi boş mavzulardan biriga aylandi. The New Yorker’ning yozişiça, Tramp prezidentlikni şaxsan undan tortib olmoqçi bölayotgani Baydenni ayniqsa jahllantirmoqda.

Garçi bir neçta ştatlarda Trampga qarşi 91 ta epizod böyiça jinoiy ayblovlar ilgari surilgan, uning özini saylovlardan olib taşlaşga muvaffaqiyatsiz urinişlar bölayotgan esa-da, u Baydendan özib ketgandi. Agar prezidentligining ilk yillarida Bayden sörovnomalarda yetakçilik qilgan bölsa, 2023 yil avgusti oxiridan 2024 yil fevrali oxirigaça u Trampdan ortda bordi. Faqat mart oyiga kelib Bayden yana oldinga ötdi. Prezidentlik saylovi taqdirini hal qiluvçi barça ikkilanuvçi ştatlarda ham Tramp yetakçi. Saylovçilar sobiq prezidentga iqtisodiyot va migratsiya kabi asosiy mavzularda işonç bildirişmoqda. Amerikaliklarning 51 foizi Trampni ruhan va jismonan soğlom deb bilişadi, Baydenda bu borada körsatkiç 32 foiz. Ayni paytda Baydenning iş olib borişini ma’qullaş reytingi örtaça 37 foizga teng, birinçi muddatning sönggi yilida bu borada 50 foizdan kam körsatkiçga ega bölgan prezidentlar qayta saylovlarni juda kam yutişgan.

Baydenning atrofidagilar sörovnomalarga köp ham tayanmaslik, ular yillar oşa reallikdan uzoqlaşib ketganini ta’kidlaşmoqda: «Sörovnomalar sinib bölgan. Siz kimgadir qanday qönğiroq qilinişini ham bilmaysiz».

Ular saylov kuni yaqinlaşgani sayin saylovçilar Trampning gap-sözlariga diqqatliroq bölişidan va bu respublikaçilardan uzoqlaşişga olib kelişidan umid qilişmoqda. Tanqidçilar demokratlar saylov kampaniyasini narrativlarni nazorat qiliş uçun yanada agressivroq ötkazişi kerak, deb hisoblayotgan bir paytda Bayden ştabi uning omma oldida çiqişlari sonini minimallaştiriş kerak, degan fikrda.

Prezident omma oldida juda kam köriniş beradi va Ronald Reygan davridan buyon eng kam intervyu bergan va matbuot anjumani ötkazgan prezident bölib turibdi. U ikkinçi yildirki, amerikaça futbol böyiça final — juda ommaviy Superboul çoğidagi praym-taymda intervyu berişdan boş tortmoqda. Bu strategiyaning ham öz mantiği bor: Bayden omma oldida qançalik kam çiqiş qilsa, uning obraziga doğ bölib tuşişi mumkin bölgan xatolarga şunçalik kam yöl qöyadi. Lekin öz nomzodini ommadan yaşirib prezidentlik saylovi kampaniyasi ötkazib ham bölmaydi-da.

Baydenning maslahatçilari noyabr oyiga borib inflatsiya va Yaqin Şarqdagi mojarolar kabi köp narsalar esdan çiqadi, yoşlar va ayollarni reproduktiv erkinliklar uçun kuraş atrofida jipslaştiriş mumkin, deb umid qilişmoqda. Oliy sud tomonidan abort uçun federal huquq bekor qilingaç, 21 ta ştat homiladorlikni töxtatişni töliq taqiqlaşgaça bölgan turli çeklovlarni joriy etdi. Şundan söng Bayden garçi taqvodor katolik sifatida bu masalani juda kam tilga olgan bölsa-da, ayollar huquqi haqida köp gapira boşladi. Abort huquqi tarafdorlari hattoki çuqur konservativ ştatlarda ham bu mavzuga oid barça referendumlarda ğalaba qozonişdi. Noyabrda prezidentlik saylovi bilan bir qatorda, uşbu mavzuda bir neça ştatlarda ovoz beriş jarayoni ham bölib ötadi.

Biroq Bayden kampaniyasining asosiy umidi — barça demokratlar, mustaqil saylovçilar va mö’tadil respublikaçilarni birlaştiruçi Donald Trampga qarşi safarbarlikni uyuştira oliş bölib turibdi. Jamoatçilik fikrini örganuvçi tadqiqotçilardan biri aytganidek, «Demokratik koalitsiyadagi bölinişni heç narsa Trampçalik berkita olmaydi. U elektoratni safarbar qiliş böyiça öziyurar maşinaga aylanib qolgan. U saylovçilarga naqadar yoqmasligini eşitib, işonç hosil qiliş uçun köp vaqtimni sarfladim. Siz Baydenni qöllab-quvvatlaş uçun koalitsiya tuzişingiz şart emas, şunçaki Trampga qarşi çiqiş qilsangiz bas».

Nikki Heyli — konservatorlar içida Trampga raqiblik qilgan sönggi nomzodni ayniqsa mö’tadil respublikaçilar va mustaqil saylovçilar faol qöllab-quvvatlaşgan. Saylov poygasidan çiqqanidan söng u Tramp endi ularning qöllovi uçun kuraşişi kerakligini aytgan. Sörovlardan biriga köra, Heyli tarafdorlarining faqat yarmi noyabrda Trampni qöllaşga tayyor.

Trampga nisbatan ayblov hukmi çiqarilişi ham Baydenga katta yordam berişi mumkin. Sörovnomalardan biriga köra, agar saylovçilar Tramp aybdor deb topilganidan xabar topişsa, uni qöllab-quvvatlaş 4 foizga pasayişi, Baydenniki 3 foizga ösişini körsatgan. Ikkilanuvçi ştatlardagi 53 foiz saylovçilar agar Tramp aybdor deb topilsa unga ovoz berişdan voz keçişini bildirişgan. Biroq bu rejalarga Oliy sud xalaqit berişi mumkin: u Tramp komandasining sobiq prezident mutlaq immunitetga ega ekani töğrisidagi da’vosini körib çiqişga rozilik bergan. Şu tufayli kamida bitta federal jinoiy iş — 2020 yilda hokimiyatni saqlab qolişga uriniş böyiça ayblovlar pauzaga qöyilgan. Hattoki sud Trampning yonini olmagan taqdirda ham, qaror çiqarişni çözib yuborsa, jinoyat işlari böyiça jarayonlar prezidentlik saylovlarigaça tugamasligi mumkin. 

Bayden esa amerikaliklar siyosiy zulmni oqlovçi insonni prezident etib saylamasliklariga işonçi komil. Boz ustiga, Bayden Tramp yana saylov natijalarini tan olmasligidan ogohlantirmoqda ham: «Menimça, u ğalaba qozoniş uçun barça işni qiladi. Men yana ğalaba qozonganimdan söng u natijasi qanday tugaşidan qat’i nazar, yana bu borada bahslaşa boşlaydi».