Rossiya uçun migrantlarning köpligi emas, kamligi muammo - ekspertlar
|22:21 / 31.03.202427 70912 min
Moskvadagi teraktdan keyin, “Adolatli Rossiya – Haqiqat uçun” partiyasi raisi Sergey Mironov Markaziy Osiyo davlatlari bilan viza rejimini joriy qiliş kerakligini aytib çiqdi. Kun.uz suhbatlaşgan siyosiy tahlilçilar bu oğzaki ritorikadan boşqa narsa emasligi, Rossiya iqtisodiyotining migrantlarga boğliqligi uzoq istiqbolda ham faqat oşib borişini ta’kidladi.
— Rossiya içki siyosatidagi muammolarni migrantlar bilan boğlaş qançalik asosli?
Alouddin Komilov, Progressiv islohotlar mazkazi eksperti: — Rossiya içki siyosatiga nazar taşlaş kerak. Ukraina uruşi fonida Rossiyadagi millatçi, ultramillatçilarning ahamiyati, noroziligi ortib boryapti va oğir vaziyatlarni migrantlar bilan boğlaşga harakat qilyapti. Bu esa özining ta’sirini körsatyapti.
Muxtor Nazirov, siyosiy fanlar böyiça falsafa doktori: — Rossiyadagi ijtimoiy, siyosiy jarayonlarga qarasak. Ötgan haftadagi teraktning yuzi migrantlar böldi, hamma joyda: OAVda, propaganda ma’lumotlarida migrantlar köp tilga olindi. Migrantlar masalasi qaror qabul qiluvçilar doirasida emas, köproq parlament muhokamalarida, jamoatçilikka ta’siri bor şaxslar tomonidan tilga olinyapti va migrantlarga nisbatan bosimlar ortib borayotganini ham köriş mumkin.
Bu jarayonlar taşqaridan qaraganda maqsadliga ham öxşaydi. Boşqa tomondan bu masala jamoatçilikni çalğitiş uçun ham bölişi mumkin. Viza bilan boğliq masalalar kötarilgani bilan amaliy holatga ötgani yöq bu, avvaldan bor bunday çaqiriqlar.
Kamoliddin Rabbimov, siyosiy tahlilçi: — Dunyo davlatlarining, Rossiyaning keyingi 15-20 yildagi tajribasiga qarasak, har safar kuçli ijtimoiy, iqtisodiy yoki siyosiy inqiroz bölganida taşqi tahdid xavfi omili bilan jamiyatni birlaştirişni kuzatiş mumkin. Misol uçun, 2017 yilda ham teraktlar bölgandi, 2000-yillardagi teraktlarda esa Kavkazdagi separatizm, musulmon xalqlarining özligiga qarşi turişimiz kerak, degan masala qöyilgandi jamiyat oldiga.
Rossiya özini imperiya sifatida biladi, yaqinda Medvedevning yoşlar bilan uçraşuvidagi fikrlarida ham buni kördik. Lekin Rossiyaning özida millatçilik, şovinizm kuçli. Teraktdan keyin Rossiyada yangi konsolidatsiya kuzatilyapti, asosiy tahdid sifatida etnik tojik bölgan şaxslarga sud bölmasidan oldin qiynoqlar qilinyapti va buni oçiqçasiga körsatyapti. Dunyo davlatlarida bunday bölmaydi, bölsa ham, yaşiriladi. Rossiya esa yaşirmayapti, tarqatyapti ham. Tabiiy ravişda jamiyatda ham migrantlarga nisbatan nafrat şakllanyapti.
Mavzuga oid
— Vizalar joriy etilişi MO davlatlarining Rossiya bilan iqtisodiy va diplomatik munosabatlariga qanday ta’sir körsatadi?
Alouddin Komilov: — Sanksiyalar sabab Rossiya iqtisodiyoti oğir ahvolda turibdi. Bunday vaziyatda Rossiya Markaziy Osiyodan boruvçi arzon mehnat muhojirlaridan voz keçolmaydi, deb öylayman. Agar şunday qilsa, katta iqtisodiy zararlarga olib keladi. Putin bayonotida ham millatlarga urğu bermadi. Lekin uning hukumatiga ham millatçilar tomonidan ma’lum darajada bosim bor, bunday holatda hukumat oldida katta tanlov turadi. Millatçilarning özini qattiq nazorat qilmoqçi bölsa, battar birlaşib Kremlning öziga xavf bölişi mumkin, şuning uçun Ukraina uruşi fonida millatçilarning bosimini ma’lum bir darajada qabul qiladi. Lekin viza tizimi bölişiga asos yöq deb öylayman.
Alouddin Komilov
Muxtor Nazirov: — Rossiyada millatçi, öng kayfiyatdagi guruhlar köp emas u darajada. Rossiya hukumati kerak paytda ularni tiyib turoladi, çegaradan ötgan payt şunday qilganini köp körganmiz. Lekin viza tizimi joriy qilinişi bölmasa kerak deb öylayman. Çunki Rossiya ham, Markaziy Osiyo davlatlari ham bundan manfaatdor. Şunday qilsa ham, ularning örnini qanday töldiradi, mahalliy aholi ular qilayotgan işni qilişadimi, degan masalalar bor. Migrantlar faqat quriliş sohasida emas, turli sohalarda mehnat qiladi, şuning uçun ularning örnini töldiriş imkonsiz. Bunday masalalar xalqni tinçlantiriş uçun ritorik tarzda aytilgan bölişi mumkin.
Rossiyaning milliy manfaatlariga ham töğri kelmaydi. Çunki Ğarb bilan raqobat şaroitida iqtisodiy tang holatlarga tuşyapti va Markaziy Osiyo davlatlari, migrantlar hisobiga kompensatsiya bölyapti köp narsalar. Agar bu tarafni ham çeklasa, Rossiyaning ta’siri ham yöqoladi, ikki tomon davlatlari ham manfaatdor bölmaydi.
— MO davlatlarining Rossiya ta’siridan çiqiş uçun bir imkoniyat sifatida qabul qilsak-çi?
Kamoliddin Rabbimov: — Rossiya demografik jihatdan sönayotgan davlat deyiladi. Putin hokimiyatga kelgaç, demokrafik qisqarişning oldini oliş uçun bir qança loyihalar amalga oşirilmoqda. Lekin şunday bölsa-da, yillik qisqariş 400-500 mingni taşkil etmoqda, Putin hokimiyatga kelganda 750-800 ming edi.
Kamoliddin Rabbimov
Ikkinçi tomondan Rossiyada işçi kuçiga juda katta ehtiyoj bor. Rossiya rasmiylarining ma’lum qilişiça, 1 yilda Rossiyaga 1 mln işçi kuçi yetişmaydi va bu borgan sari oşib boradi. Rossiyaning ğarbiy qismida 130 mln aholi bor, Uraldan şarqda esa 20-30 mln, bu juda katta böşliq degani. Hukumat bu böşliqni yaxşi his qiladi.
Rossiyaga öz fuqarolarini işlatiş ança qimmatga tuşadi: köproq iş haqi söraydi, pensiyaga çiqişi kerak, ijtimoiy himoya, suğurta va boşqa xarajatlar bor. Ba’zi işlarda esa rossiyaliklar işlamaydi ham. Bundan buyoğiga ham migrantlarga ehtiyoj oşib borişi mumkin, lekin pasaymaydi. Rossiyada possovet hududi davlatlari fuqarolariga Rossiya fuqaroligini oliş oson, vatandoş sifatida köriş prinsipi bor qonunçilikda. Borgan sari possovet hududiga nisbatan demografik ehtiyoji oşib boraveradi Rossiyaning.
Mironovning viza kiritiş taklifi birinçi marta bölayotgani yöq, bu narsa uning partiyasi dasturiga kirgan, lekin Rossiya rasmiy hukumati bu narsani aytmaydi. Markaziy Osiyoga nisbatan viza tizimini joriy qiliş Rossiyaning possovet hududidagi ta’sirini ham yöqotadi.
Muxtor Nazirov: — Migrantlar katta soliq ham tölaydi, hozirgi iqtisodiy tanglik paytida köplab sohalarni yopyapti ham. Migrantlar işlamasa, kommunal xizmatlar işlmaydi, Moskva köçalari çiqindiga tölib ketadi, bozorlar, xizmat körsatiş sohalari töxtab qoladi. Şu sabab bu bayonotlarda asos yöq deb öylayman.
Alouddin Komilov: — Migrantlar uçun boşqa davlatlarga boriş varianti ham bor. Markazimiz Rossiyadan kelgan migrantlarimizni boşqa davlatlarga yuboriş borasida ham işlayapti. Filippin tajribasini örganib çiqdik. U yerda yiliga 950 ming hamşira tayyorlanib, 450 mingi çet elga yuborilar ekan, şundan 150 mingi AQŞga yuboriladi. Katta iqtisodiy foyda olib keladi davlatga. Filippinda migrantlari rivojlangan davlatlarga yuboriş institutsionallaşgan, davlat dasturi bor, şu böyiça işlar olib boriladi. Ikkinçidan, ta’lim tizimida mehnat bozori talabiga köra kadrlar yetiştiriş tizimi yölga qöyilgan.
— Filippin kabi “migrant yetkazib beruvçi” boşqa davlatlarning tajribasi qanday?
Alouddin Komilov: — Filippin vaqtida AQŞ koloniyasi bölgan, şu sabab u yerda ingliz tilini biliş darajasi juda yaxşi. Bundan taşqari, u yerda anglosakson davlatlarining ta’lim tizimi joriy qilingan. Migrantlar tayyorlaş bilan birga axloqiy me’yorlar ham örgatiladi. Hamşiralar tayyorlaş, ularning litsenziya olişi davlat tomonidan nazorat qilinib, şaffoflik ta’minlangan.
Masalan, Koreyada ham noqonuniy mehnat qilayotgan migrantlar bor, hukumat ham bundan manfaatdor qaysidir ma’noda. Lekin bunday migrantlar soni oşib ketganda deport qilinib turiladi, reydlar ötkazilib. Noqonuniy migrantlarga ijtimoiy himoya va boşqa kafolatlar bölmaydi, bu esa iqtisodiyotga, ayniqsa tadbirkorlarga foyda böladi.
Muxtor Nazirov: — Tayvan tajribasini örganganman. Bu davlat iqtisodiyotning bir sohasiga ixtisoslaşgan. Ular özining kuçli tomonini aniqlab olib, şu sohaga maqsadli ravişda tayyorgarlik körgan. Özbekistonda bu jarayon ketyapti. Yangi avlod mehnat muhojirlarimiz faqat quriliş va şu kabi işlarda emas, balki turli sohalarda işlayapti. Ijtimoiy xizmat körsatiş, tibbiy xizmat körsatiş kabi sohalarga ham kirib borilyapti. Köp rivojlangan davlatlarda bunday xizmatlar migrantlar tomonidan amalga oşiriladi, şu sabab bunga ham e’tibor qaratiş kerak. Sohalar va geografik nuqtai nazardan kengaytiriş lozim doirani. Şunda migrantlar masalasi siyosiy bosim vositasi bölib qolmaydi.
Muxtor Nazirov
Kamoliddin Rabbimov: — Ma’lumotlarga yeöra, Rossiyada 1,5-2 mlnlik mehnat muhojirlarimiz bor. Bu katta raqamlar, biror davlat bu darajada köp migrantlarni birdan qabul qilolmaydi. Bunday katta özgarişlar tezda bölmaydi, hozir taşkilotlarimiz migrantlarimizni Kanada, Janubiy Koreya va boşqa davlatlarga yuboriş ustida işlayapti. Lekin Rossiyadan uziliş osonlikça bölmaydi. 21-asrda eng katta defitsitlardan biri işçi kuçi böladi, ma’lum muddatdan söng demografik ösiş bölmaydi endi. Masalan, asr söngida Xitoy aholisining 2 barobar qisqarişi prognoz qilinadi. Yaponiyada ham, Rossiyada ham va boşqa davlatlarda ham qisqariş böladi. Şu fonda Özbekiston davlatçiligi malakali xizmat körsatuvçi sektorini şakllantiriş kerak böladi, bu haqida gapirilyapti hukumat tomonidan.
Bugungi Rossiya bilan muammolar davlat bilan emas, Kremldagi siyosiy tuzum bilan. Keyinçalik vaziyat yaxşilanişi mumkin. Sönggi bir yarim asrdagi Rossiya bilan boğliqligimiz saqlanib qolaveradi deb öylayman, agar Rossiya tomonidan katta bir provokatsiyalar bölmasa.
Alouddin Komilov: — Uruş fonida Rossiya jamiyatida ham katta transformatsiya ketyapti. Bunday vaziyatda millatçilarning ta’siri ortib boradi deb öylayman. Kremlda hokimiyat özgaradi, lekin yanada millatçi bölgan kuçlar kelişi mumkin, çunki ularning bosimi ham oşib boryapti. Şu sabab biz bunday vaziyatda yaqin, örta va uzoq muddatli çora-tadbirlar körişimiz kerak böladi. Umuman, ta’lim tizimi bilan ham kompleks çoralar bölişi, yönaltiriş işlari bölişi kerak.
Tarixdan ma’lumki, bitta davlatga boğlanib qoliş katta siyosiy bosimlar olib kelgan, içki va taşqi siyosatga ta’sir körsatişga urinişlar bölgan.
Muxtor Nazirov: — Kelajakda Rossiya hokimiyatiga millatçi kuçlar kelsa ham, hokimiyatga kelgaç, ularning ritorikasi özgaradi, davlat va jamiyat manfaatlaridan kelib çiqib qaror qilişiga töğri keladi. Qöşni davlatlarda ham migrantlarni boşqa davlatlarga yönaltiriş işlari boşlangan. Lekin faqat hukumat tomonidan migrantlarni yönaltiriş, ya’ni jarayonni markazlaştiriş bölsa, ança sekinlaşadi deb öylayman. Migratsiya jarayonini ham hukumat boşlamagan öz vaqtida, odamlarning özi ketgan. Hozir ham turli davlatlarda mehnat muhojirlarimiz bor. Migratsiya jarayonini markazlaştirmagan holda olib boriş maqsadga muvofiq böladi deb hisoblayman.
Alouddin Komilov: — Yuqoridagi fikrlarga qöşilaman. Kompleks dastur deyilganda faqat davlat tomonidan bölişini nazarda tutmadim, turli taşkilotlarga ham erkinlik berilişi, bozor tamoyillari asosida amalga oşirilişi kerak. Faqatgina davlat tomonidan böladigan bölsa, natija tuşib ketib, sekinlaşişi mumkin, byurokratik tösiqlar yuzaga kelişi mumkin. Turli taşkilotlarga, özlari yöl topayotgan fuqarolarga ham şaroit yaratiş lozim.
Muxtor Nazirov: — Urbanizatsiya jarayoni ham mehnat migratsiyasining geografiyasi kengayişiga olib keladi deb öylayman. Urbanizatsiya oşgaç, ta’lim oliş, til örganiş imkoniyatlari köpayadi va albatta, boşqa davlatlarga ham migratsiya qiliş imkoniyati oşadi.
