Öquvçilar yöllarda qurbon bölmoqda: qoidabuzar “qotil”larga qaçon jazo kuçaytiriladi?

Hozir Tezlikni oşirganlik uçun ma’muriy jarimalar ham kam. 20 km/h’gaça oşirganlik uçun (hali buning +5 «bonusi» ham bor) 240 ming söm jarima belgilangan. Bu qoida neça marta buzilsa ham şu jarima tölanadi, boz ustiga jarima 15 kun içida tölansa — 50 foizli, 30 kun içida tölansa 30 foizli «çegirma» ham belgilangan. Ya’ni jarima miqdori 170 ming söm. Bundayroq bir tuşlikning puli.

Bir paytlar Ma’muriy javobgarlik töğrisidagi kodeksda tezlikni eng kam miqdorda oşiriş bir yil içida takroriy sodir etilsa orttirilgan miqdorda jarimalar belgilangan edi. Qandaydir qilib, şu tartib yöq bölib qoldi. Binobarin, haydovçilarimiz radarga tuşişdan qörqmay qolişdi.

Teskari tarğibot

Şunça tarğibot, taşviqot qilinayotgani, oşirilgan tezlikni ölçovçi radarlar qöyilayotganiga qaramasdan yöllardagi halokatlar kamaymayapti. Bu esa ayrim haydovçilarda radarlarning heç qanday foydasi yöqligi, şunçaki haydovçilarning çöntagini qoqiştiriş vositasi ekanligi töğrisida notöğri xulosalar berişiga ham sabab bölmoqda. Haypga öç ayrim avtoblogerlar ham bu tezisni bot-bot ommalaştirişmoqda.

Ya’ni ularga köra, “yöllarda odamlarning ölişi qoçib yoki kamaytirib bölmaydigan narsa, radarlardan voz keçiş kerak, haydovçilarga aholi punktlari içida tezroq haydab yurişga qöyib beriş kerak”.

Haydovçilarimiz tezlikni oşirib haydaş uçun turli qinğirliklardan ham foydalanişmoqda. Hozir masalan, Toşkentga qatnovçi, xususan Surxondaryo va Qaşqadaryo taksilari örtasida avtoraqamni radardan yaşirib haydaş avjiga çiqqan.

Avtoblogerlarimiz antiradar, avtoraqamni oson yeçib oladigan, yaşiradigan qurilmalarni reklama qiliş bilan band. Bularning barçasi qoidabuzarlikni kameralar nigohidan yaşirib, jarimadan qutulib qoliş uçun qilinayotgan nayranglar. Hattoki, radarga tuşganda jarima soliş töğrisidagi qarorni sud orqali qanday bekor qiliş mumkinligini örgatuvçi avtoblogerlar ham köpayib ketdi. Ular fuqarolarga notöğri va çalğituvçi ma’lumot berişmoqda.

Yöllardagi ölimlarda ularning ham qöli borligini bilişarmikan öşalar?

Eng qiziği, qoidabuzarlikni oçiqça tarğibot qilayotgan bunday avtoblogerlarga Içki işlar vazirligi heç qanday çora ham körmaydi. Nega bundayligi haqida turli şubhali taxminlarga borasan, kişi.

Içki işlar vazirligi Yöl harakati xavfsizligi boşqarmasi ham yöllardagi inson ölimi bilan boğliq avtoavariyalarni yaşirişga intilişadi. Qaytaga, tezlikni oşirişning oqibatlarini körsatib, har bir holatni yoritiş örniga. Çunki haydovçilarning oğir qoidabuzarlik sodir etayotganini ular öz vazifasini puxta bajara olmayotgani sifatida qabul qilişadi. Yuqorida turuvçi idoralardan gap eşitişdan çöçişadi. Şuning uçun «bizda hammasi joyida» qabilida, xabarlarni ommaga çiqarişmaydi.

Yuqorida zikr etilgan Qaşqadaryodagi voqeani olaylik. Qaşqadaryo viloyati IIB va YHXB axborot xizmatlari bu voqea haqida umuman ma’lumot bermagan. Şahrisabzda sodir bölgan hodisa haqida ham viloyat Maktabgaça va maktab ta’limi boşqarmasi rasmiy munosabat bergan.

Avvalroq, Dehqonobod tumanida sodir bölgan odam ölimi bilan boğliq avariya haqida ham Qaşqadaryo emas, Surxondaryo viloyati IIB YHXB axborot xizmati xabar bergan edi.

Menimça, aslo bunday bölmasligi kerak. Ölim bilan yakunlangan har bir avtohalokat haqiqiy fojia sifatida qabul qilinişi, odamlarni huşyorlikka çorlaş uçun uni keltirib çiqargan sabablar sanab ötilib, tarğib qilinişi kerak. Maşina paçaq böldi emas, odam öldi axir!

Jazo kuçaytirilişi lozim

Yöllardagi potensial qotillar uçun jazo qat’iylaştirilişi kerak. Yuqorida ta’kidlaganimdek, maşinasida odam öldirişdan haydovçilar çöçimay qolgan. «Qarindoşlarini amallab rozi qilsam, qamalmayman» yoki «qamalsam ham uzoği 1–1,5 yilda çiqib kelaman», degan yupanç ularda aslo bölmasligi kerak.

Bunday deyişimizga asos bor. Gazeta.uz sayti qiziq ma’lumot bilan bölişdi. Özbekistondagi yöl-transport hodisalarning teng yarmi piyodalarni urib ketiş bilan boğliq ekan. Jurnalist bu borada 50 ta tasodifiy sud hukmlari bilan tanişib, hattoki yölovçi vafot etgan holatda ham haydovçilarga ozodlikdan mahrum etiş jazosi tayinlanmaganiga guvoh bölgan.

Qoidani buzib, aytaylik, yölni svetoforning qizil çiroğida kesib ötib, belgilangan tezlikni oşirib, nosoz avtomobil haydab odam ölimiga sabab böldimi, haydovçi muqarrar ozodlikdan mahrum etilişi bilan bir qatorda, avtomatik tarzda umrbod haydovçilik huquqidan ham mahrum etilişi kerak.

Boz ustiga, bir yil davomida uç marta tezlikni me’yoridan oşirgan haydovçi qisqa muddatga (2-4 yilgaça) haydovçilik guvohnomasidan mahrum etilişi lozim.

Qoidabuzar haydovçilar uçun jarima ballari tizimi joriy etilişi haqida xöb va köp gapirildi. Qandaydir rejalar ham qilindi. Lekin uni amaliyotga joriy etiş paysalga solib kelinmoqda.

Şunday yöl tutiş kerakki, yöllarda faqat qoidalarga sözsiz rioya qiladigan haydovçilar qolsin.

Yil davomida töplangan jarima ballariga qarab, transport vositalari egalarining fuqarolik javobgarligi majburiy suğurtasi miqdori ham oşirib borişi kerak. Oşganda ham dadilgina oşişi kerak. Hozirgi 40-60 ming sömning ikki barobari miqdorida oşiriş iş bermaydi, eng kamida 50 barobari miqdorida oşiriş odamlarni öylaşga majbur qiladi.

Bu holda faqat sönggi yillarda qoida buzmasdan, «toza» haydaş bilan suğurta jarimalarini kamaytiriş mumkin bölsin. Aytaylik, birinçi yilda ustama jarima 25 foizga, ikkinçi yilda 50 foizga, uçinçi yilda 75 foizga va faqat törtinçi yilga kelib haydovçi undan butkul xalos bölsin. Örtada yana jarima ballari töplasa yana suğurta miqdori oşaveradi.

Söngsöz örnida

Töğri, katta şaharlarimizda tiqilinç tufayli maşinalar şundoq ham ildam harakatlana olmayapti. Boz ustiga, şahar va şaharçalarda tezlikka ham soatiga 60 kilometr limit qöyilgani noxuş xabarlar sonini ança kamaytirdi. E’tibor berayotgan bölsangiz, maqola boşida tilga olib ötilgan har ikki fojia ham qişloqlar içidagi içki yöllarda röy bergan.

Demak, viloyatlardagi uzoq qişloqlarimizda ham tezlikni tartibga soliş böyiça amaliy çoralar köriş fursati yetib kelgan. Bu maktablar oldiga svetoforlar, «yotiq dönglik» qöyiş bilan, aholi punktlariga radarlar qöyiş bilan amalga oşirilişi kerak.

Içki işlar vazirligining DYHX boşqarmasi esa yöllardagi fojialarni yaşirmasdan, tarğibot masalasiga alohida urğu berişlari lozim. Ularning özi boş vazifasi ham şu-ku?

Deputatlarimiz esa jazo va jarimalarni qat’iylaştiriş haqida öylab körişlari kerak. Toki xalqimizning norasida farzandlari allaqanday qoidabuzarning qurboniga aylanmasin.

Şuhrat Şokirjonov, jurnalist