“Sovet davrida 25 ming rublga olgan “Volga” maşinamdan ayrilganman” (Hayotiy hikoya)
|00:06 / 16.05.202455 8249 min
“Volga”ni qişloq köçalarida minib yurar ekanman, mendan baxtli odam yöq edi. Biroq bu baxt ikki oyga ham çözilmadi... Kunlarning birida uyim oldiga militsiya maşinasi kelib töxtadi. Undan tuşib kelgan xodimlar maşina hujjatlarini söraşdi, berdim. Şundan söng ular meni va “Volga”ni militsiya bölimiga olib ketişdi”.
Hayotiy hikoyalar turkumidan berib borilayotgan navbatdagi hikoya qahramoni sovet davrida “GAZ-24 Volga” maşinasini sotib olib, firibgarga çuv tuşgan inson.
U maktubida 1980-yillar örtalarida Rossiyada maşinafuruşdan “Volga” maşinasini sotib olganini va e’tiborsizligi tufayli undan ayrilganini hikoya qiladi.
“Yaqinda Kun.uz’da “GAZ-24 Volga” maşinasining tarixi haqida öqib qoldim. Öşa maqolada “GAZ-24 Volga” maşinalari Özbekistondagi magazinlarga kelmasdi, ularni kavkazlik yoki ukrainaliklar olib kelib, ustiga katta pul qöyib sotib ketişardi” deb yozilgan ekan, bu töğri.
Biroq maşinafuruşlar faqat kavkazlik yoki ukrainalik emasdi, boşqa millat vakillari, şu jumladan ruslar, özbeklar ham bor edi. Faqat kavkazliklar va ukrainaliklar bu işning ustasi bölgan.
Men ham 1980-yillar örtalarida Rossiyaga borib “GAZ-24 Volga” maşinasini aynan maşinafuruşdan ikki barobar qimmatiga sotib olganman. Biroq öşanda sotuvçilar firibgarlik qilgan va men maşinadan ayrilganman. Buning tarixi quyidagiça bölgan:
Bizning tumanimiz ob-havosi biroz salqin bölgani uçun azaldan paxta ekilmaydi. Asosan uzumçilik bilan şuğullanamiz. Uzumzorlar faqat quritiladigan navlardan iborat.
Sovet davrida ham asosiy daromadimiz ana şu uzumzorlardan edi. Esimda, 1978-79 yillarda Moskva SSSRdagi beş mingta rayon orasida faqat bizning rayonga yerlarni xalqqa ijara asosida tarqatişga ruxsat berdi.
Şundan söng juda katta qir-adirlar odamlarga bölib berildi. Kimgadir 20 sotix tegdi, kimdir bir gektar yer oldi. Ijara şarti şunday edi – uzumzor boğlar hosilga kirguniça beş yil odamlar yer haqi uçun heç narsa tölamaydi.
Boğlar hosilga kirgandan söng kolxoz uzum va mayizdan reja belgilaydi. Yer egasi rejani bajarsa hosilning qolgan qismi öziga tegadi. Şu tariqa, 1979-80 yillarda ijara yerga ega bölgan odamlar 1985 yilga kelib boğlardan hosil ola boşladi. Kolxoz hosilning 20-30 foizini olar, ortgani odamlarning özida qolardi.
Öşa paytlarda mayizlarning narxi yaxşi bölgani uçun ijara boğlar şarofati bilan odamlarning qöli pul kördi. Öşa paytda menga ham bir gektar yer tekkan, oradan beş-olti yil ötib uzumzor boğimdan tonnalab mayiz quritadigan bölgandim.
Bundan taşqari, öşa paytda kuzdan bahorgaça savdo bilan şuğullanardim va boğdan çiqqan mayizlarni Rossiyaning turli şaharlariga olib borib sotardim.
Mavzuga oid
1986 yil kuzida uzumlarni uzib quritdik. Kolxozning haqini berdim va qolgan mayizni ortib Rossiyaga jönadim. Gorkiy (hozirgi Nijniy Novgorod) şahriga borib, 3-4 tonna mayizni 2-3 ta korxonaga topşirdim. 1-2 haftadan pullarni berişdi, qölimda 30 ming rubl yiğildi.
Şundan söng hamrohlar bilan maslahatlaşib öşa yerdan “GAZ-24 Volga” sotib olişga qaror qildim. Öşa paytlarda Gorbaçyov SSSR tepasiga kelgan, odamlardan “maşinaga pulni qayerdan topding?” deb söroq qiliş töxtagan edi.
Öşa paytlarda “GAZ-24” maşinalarini magazinlardan topişning iloji yöq edi. Biz Gorkiydan bir maşinafuruşni topdik. U yangi “Volga”si borligini, öşani menga sotişini aytdi.
Şunda hamrohlar “Qöy buni, qaraşlari ğalatiroq ekan, aldab ketadi” deyişdi. Men esa yana boşqa maşinafuruşni qidirgim kelmadi. Buning ustiga, yoşi 45-50 atrofida bölgan maşinafuruş yaxşi şart aytdi:
“Örtoq, maşinani nomingga şu yerda rasmiylaştiramiz, pulini sanab berasan. Sen bir hamyurtingni olib qol, birga ketamiz, maşinani özim haydab, uyinggaça olib borib beraman. Yölda sarflagan benzinimizning puli, yeb-içişga ketadigan xarajatlar sening hisobingdan böladi. Özing minib ketsang ham şu xarajatlarni qilasan baribir”.
Uning şartlariga köndim. Borib maşinani kördik, yangi Volga yaltirab turardi.
Maşinafuruşning oldida yana bir odam turgan ekan, ukam deb taniştirdi. Maşinaning narxini kelişdik, 25 ming rubl böldi. Uygaça olib borib berişgani uçun qöşimça pul tölamaydigan böldim.
Maşinani rasmiylaştirdik, pullarni töladim. Söng uni minib yölga tuşdik. Özbekistonga bir neça kun deganda yetib keldik. Qişloqqa “GAZ-24” bilan kirib kelar ekanmiz, hammaning közi bizda edi.
Maşinafuruşga bir-ikki kun mehmon bölib dam ol, çarçoqlaring çiqsa samolyotga çiqarib yuborman degandim, negadir unamadi. Zarur işlarim bor deb ortiga qaytdi.
Tan olaman, öşa paytda uyimdagi şaroit qimmat maşina minişga mos kelmas edi. Tuzukroq hammom yoki oşxona yöq. Uydagi boşqa şaroitlar ham haminqadar edi.
Lekin öşa paytda avval şaroitlarni töğrilaş örniga maşina olib miniş ustuvorroq edi (hozir ham şunday).
Volgani qişloq köçalarida minib yurar ekanman, mendan baxtli odam yöq edi. Biroq bu baxt ikki oyga ham çözilmadi...
Kunlarning birida uyimning yonidagi ariqqa tuşib maşinani yuvib turgandim, birdaniga militsiyaning UAZ maşinasi kelib töxtadi. Şunda yuragim orqamga tortib ketdi.
“Hozir qölimni qayirib olib ketişadi va maşinani qaysi pulimga olganimni söraşadi. Tamom, maşinadan ayrildim” deb öylab turgan joyimda UAZdan militsiya xodimlari bilan birga maşinafuruş Gorkiyda ukam deb taniştirgan odam tuşib keldi.
Uni körib hayron böldim. “Bu nima qilib yurgan bölsa? Rossiyadan bekorga qidirib kelmaydi. Hoynahoy maşinada biron narsasi qolib ketgan bölsa kerak”, deb öyladim.
Militsiya xodimlari maşina hujjatlarini söraşdi, berdim. Şundan söng ular meni militsiyaga olib ketişdi. Xodimlardan biri “Volga”ni minib bordi.
Militsiyada maşinafuruşning ukasi yozgan arizani körsatişdi. Unda yozilişiça, akasi unga tegişli maşinani soxta hujjatlar bilan menga sotgan. Şunga u tegişli organdan Volgasini qaytarib olib berişni söragan ekan.
“Mol aççiği, jon aççiği”, şu joyda tutaqib ketdim. Tergovçiga “Volga”ni qanday olganimni, maşinafuruş uni menga sotayotganda ukasi yonida bölganini, pullarni Gorkiyda sanab berganimni, söng maşinani uyimgaça olib kelib berganini aytdim.
Biroq maşinafuruşning ukasi meni Gorkiyda akasi bilan birga bir marta körganini va maşina sotmaganini aytib turib oldi. Manzilimni esa notariusdan olganmiş.
Tergovçi mendan maşina rasmiylaştirilayotganda hujjatlarga kim imzo qöyganini söradi, “akasi” deb javob berdim. Şunda u men sotib olgan “Volga” maşinafuruşga emas, uning ukasiga tegişli ekani haqidagi hujjatlarni körsatdi.
Menga hammasi tuşunarli bölgandi. Aka-ukalar firibgarlik bilan şuğullanişadi. Mijozni çalğitib, biriga tegişli maşinani ikkinçisi sotadi, hujjatlarga imzo qöyadi. Keyin akasi yoki ukasi da’vogar bölib, maşinani qaytarib oladi.
Tergovçiga ham bu gaplarni aytdim. Biroq u e’tiborga olmadi. “Özbekistonda bölganingiz uçun şukr qiling. Men sizni jabrlanuvçi deb qayd etyapman. Rossiyada bölganingizda firibgarning şerigi sifatida qamab yuborişlari ham mumkin edi. Akasi hozir firibgarlik qilgani uçun qidiruvda. Uşlansa unga qonuniy çora köriladi. Agar sarflab yöq qilib yubormagan bölsa, siz pulingizni qaytarib olasiz” dedi.
Şunda tergovçiga SSSR katta hududga egaligi, bir hududda jinoyat sodir etgan şaxs boşqa joyga borib bemalol yaşayverişini tuşuntira olmadim.
“Hujjatlarning barçasi da’vogar aytganiday bölganini tasdiqlab turibdi. Mana, özingiz ham hujjatlarni akasi imzoladi deb turibsiz. Maşina esa bunga tegişli. Sizning xatongiz şundaki, maşina hujjatlariga sinçiklab qaramagansiz. Bu örinda sizga heç qanday yordam berolmayman”.
Şu tariqa hali ikki oy ham minmagan Volgadan ayrildim. Firibgar uşlandimi, yöqmi, xabar bölmadi. Militsiyadan ham söramadim.
Keyinçalik, SSSR parçalanişi arafasida maşina narxlari arzonlaşdi. Şunda yana “GAZ-24”ni yana sotib olib mindim. Ammo birinçi “Volga”ning alami baribir bosilmadi.
Köp ötmay Özbekistonga ham xorijiy maşinalar kirib kela boşladi. Bir paytlar ança-munça odam mina olmaydigan “Volga” ularning oldida oddiy maşinaga aylanib qoldi. Hozir esa...
