Eron: Yangi prezident kim, u katta özgarişlar qiloladimi?
|15:00 / 07.07.202422 33312 min
Ğarb bilan muloqot qilişga va’da bergan islohotçi nomzod Mas’ud Pizişkiyon saylovda ğalaba qozonib, Eronning 9-prezidentiga aylandi. Xöş, Erondek davlatda konservatorlarning mağlubiyati nimani anglatadi? Mas’ud Pizişkiyon kim? Kun.uz mavzuning muhim nuqtalarini şarhlab beriş uçun siyosatşunoslar Kamoliddin Rabbimov va Şavkat Ikromovni taklif etdi.
— Eron prezidentlik saylovlarida 2-tur bölişi qançalik kutilgan edi?
Şavkat Ikromov: — Bu saylovlarda eronliklar faol emas, siyosiy faollar boykot qilişgan oçiqdan oçiq. 1979 yildan keyingi eng past körsatkiç bilan ötdi saylov. Şu paytgaça 50 foizdan kam aholi iştirok etmagan saylov bölmagan. Aholining saylovlarda faol emasligining öziyoq ularda mavjud tuzumga va prezidentning çeklangan hokimiyatiga nisbatan işonç yöqolayotganini körsatadi. Şunga köra birinçi tur muvaffaqiyatsiz tugab, ikkinçi tur böldi. Köpçilik tahlilçilar aholining nofaol iştiroki sabab ikkinçi tur bölişini kutganini aytdi.
Ikkinçi turda Mas’ud Pizişkiyon va Said Jaliliy qatnaşdi. Pizişkiyon islohotçi sifatida özini namoyon qildi, Jaliliy esa konservativ siyosatçi. Jaliliy tizimga yaqin siyosatçi, Pizişkiyon esa oldin ham 2 marta nomzodini qöygan. Ikkinçi turdan oldin konservativ kuçlar Jaliliyni hokimiyatga olib çiqişga harakat qiladi, deyilgandi. Lekin kutilmaganda tizim içidagi muxolifatçi sifatida köriladigan Pizişkiyon ğalaba qozondi.
Umuman, ikkinçi tur kutilgandi boykotlar, heç bir nomzod yaqqol ustun emasligi sabab.
— Kutilmaganda konservator nomzodlarning mağlubiyati oliy hokimiyat xohişimi yoki real xalq tanlovi?
Kamoliddin Rabbimov: — Bu Eron içidagi ijtimoiy, siyosiy kayfiyatga boğliq. Eronda oliy rahbar konservator, u mamlakatdagi islomiy, şiaviy tizimni himoya qiliş. 1979 yildan keyingi inqilobdan söng Erondagi şia davlatçiligini saqlaş, kuçaytiriş böyiça davlatçilik şakllantirilgan.
Boş imomni 88 ta mujtahid imomlar saylaydi. Saylangan imom vafotiga qadar davlatni boşqaradi, ma’lum muddati yöq. Prezident vakolatlari, muddati çeklangan, xalq tomonidan saylanadi. Lekin saylovga qadar nomzodlarni imom hokimiyati filtrdan ötkazadi. Oxirgi saylovda ham 80 dan ortiq odam hujjat topşirib, 6 tasi ötdi, ulardan 5 tasi konservator, bittasi reformator edi. Jamiyat mana şu bitta reformatorga ovoz berdi. Sönggi 10-15 yilda Eronda köplab namoyişçilar böldi, jamiyatda hokimiyatga nisbatan işonçsizlik,tanqidiy fikrlaş yuqori va şuni ifoda etiş uçun imkoniyat izlaydi xalq.
Mavzuga oid
Imom jamiyat kayfiyatidan kelib çiqib bitta reformator iştirok etişiga imkon berdi. Öylaşimça, imom Pizişkiyonning imkoniyati katta ekanini oldindan köra bilgan. Birinçi turda kamroq odam qatnaşdi, lekin ikkinçi turga Pizişkiyon çiqqaç, köproq qatnaşdi va ayollar, örta sinf vakillari unga ovoz berdi.
Eron jamiyati izolyatsiyadan, iqtisodiy, ijtimoiy muammolardan, taşqi dunyodagi katta loyihalardan çarçagan. Şu sabab içkaridagi ijtimoiy, iqtisodiy muammolar yeçilişini talab qilyapti.
Şavkat Ikromov: — Pizişkiyon islohotçi deyapmiz, ammo Eron uçun bu nisbiy tuşunça. Eron manbalarida Pizişkiyon örta darajadagi mö’tadil nomzod sifatida körsatilyapti. Oldingi safarlarda Pizişkiyon 2 marta nomzodini qöyganda tizim uni asosiy nomzodlarga ötkazmagan, çunki dasturi ma’qul kelmagan. Bu safar esa ötkazdi, demak dasturi tizimga ma’qul kelgan.
Oxirgi yillarda Eronda tizim markazlaşib, qat’iylaşib ketib, noroziliklarga sabab bölayotgandi. Mahzi Amini işidan keyin jamiyat haligaça öziga kelmagan, masalan, hukumatdan ğazabda. Undan oldingi pandemiya sabab iqtisodiy tanglik, sanksiyalar ostida yaşayapti, bundan taşqari. Oliy hokimiyat Pizişkiyon nomzodi orqali xalqni biroz tinçlantirmoqçi bölişi ham mumkin.
Kamoliddin Rabbimov: — Pizişkiyon taklif qilayotgan ğoyalar tizimning fundamental qadriyatlarini qaytadan körib çiqişga çaqiriq bor. Masalan, Pizişkiyon hijob öraşni ayollarning şaxsiy işi demoqda. U teokratiya fundamentiga ehtiyotkorlik bilan şubha bildiryapti u. Ğarb bilan töğridan töğri muloqot qiliş, AQŞ, YeI bilan kelişiş, qöşni davlatlar bilan munosabatlarni qayta körib çiqiş, e’tiborni Eron içki işlariga qaratib, taşqi dunyodagi katta loyihalarga e’tiborni pasaytirmoqçi.
— Eron şaxmat taxtasida oliy hokimiyat ruhoniylar qölida. Yangi prezident qançalik erkin harakat qiladi, Pizişkiyonning Raisiydan farqli jihatlari nimada?
Kamoliddin Rabbimov: — Menimça, dialog boşlanadi bu yerda. Har bir siyosiy tizimda legitimlik masalasi bor. Homanaiy öz siyosiy tizimini saqlab qoliş uçun ança ehtiyotkor böladi, teokratiyani saqlaşi, himoya qilişi kerak böladi. Saylov stoliga ğoyalar qöyilganda xalq Pizişkiyon ğoyalarini tanladi. Öylaymanki, imom imkon qadar prezident bilan kelişişga harakat qiladi. Xalq mandat berdi, menam senga mandat beraman, rejalaringni amalga oşirişga harakat qilib kör, deydi imom, menimça. Lekin şarti Eron islomiy tizimi, teokratiya demontaj bölmasligi kerak, qizil çiziqlar böladi, deydi.
Agar AQŞda Tramp hokimiyatga kelsa, uning kutilmagan yurişlari bor. Oldin Kim Çen In bilan uçraşib, munosabatlarni qayta körgan, bu safar Eron bilan şunday bölişi mumkin. Isroil nuqtai nazaridan ham yahudiy lobbisi Eronda liberal şaxs keldi, endi kelişiş kerak, deyişi mumkin.
Şavkat Ikromov: — Eronda oxirgi marta 1989-1997 yillarda Rafsanjoniy prezidentlik davrida liberal islohotlar bölgandi. Endi ikkinçi islohotçi sifatida Pizişkiyon keldi. U dasturida köplab sohalarda islohot bölişini aytgan. Lekin sörovnomalarga köra, Pizişkiyon islohotlariga nisbatan umidlar kam xalqda, bu tuzumning umumiy xususiyatidan kelib çiqadi.
Deylik, hijob öraş erkin bölişi kerak, degan pozitsiyada Pizişkiyon. Lekin tizimni qöriqlaş uçun mas’ul bölgan katta kuçlar bor, ular bilan qançalik kelişa olişi savol ostida Pizişkiyonning. U islohotçi sifatida öz ğoyalarini bayon qila boşladi. Ğarb bilan yaqinlaşiş haqida gapirdi, Said Jaliliy va boşqalarni Eron neftini arzonga Xitoyga berayotganlikda aybladi. Bu ritorikalar faqat, lekin amalda qanday real harakatlar bölişi noma’lum. Hozir Eron murakkab geosiyosiy vaziyatda turibdi: Yaqin Şarqda notinç vaziyat, Eron politsiyasi faoliyat olib boradi, özini mas’ul sifatida köradi u. Bundan taşqari, sanksiyalar kuçaygan. Şu holatda Pizişkiyon qançalik yorib çiqib tizim bilan kelişa olişi masala bölib turibdi.
Köplab tahlilçilar Pizişkiyon sekinlik bilan öz muxtoriyatini kengaytirişga harakat qilib, keyingi oliy rahbarni tayinlaş jarayoniga öz ta’sirini ötkazişga urinadi, lekin Eronda tizimli özgarişlar qilişi ehtimoli kamroq, degan fikrni aytmoqda.
— Mas’ud Pizişkiyonning mintaqaviy siyosati qanday bölişi mumkin?
Kamoliddin Rabbimov: — Mintaqaviy siyosatni, turli şia, islomiy kuçlar bilan işlaşni amalga oşiruvçi institutlar imomga böysunadi, prezidentga emas. Islom inqilobi qöriqçilari korpusi, taşqi işlar vazirligi va şu kabi institutlar ijroiy tomondan prezident bilan xisoblaşsa-da, asosiy kursni imom belgilaydi. Şuning uçun «Hizbulloh», husiylar, HAMAS kabilar borasida imom öz siyosatini amalga oşirişda davom etadi, prezident ta’siri çeklangan böladi. Lekin prezident imomga axborot yetkazuvçi sifatida uning kayfiyatiga, qaraşlariga ta’sir qiladi.
Eron ançagina qiyinçiliklarni his qilyapti, 40-45 yildan beri izolyatsiyada. AQŞ bilan töğridan töğri diplomatik aloqalari yöq, elçixonalari yöq. Kollektiv Ğarb davlatlari bilan ham, mintaqadagi monarxiyalar bilan ham munosabatlar tarang yoki raqobatda. Eron bilan Turkiya raqobatda, masalan.
Eron inqilobdan söng davlat sifatida kuçaydi, yangi islomiy ohangi qöşni davlatlarni ança qörqitdi. Aholisi inqilobdan keyin ikki barobardan ham köproq oşdi. Dunyo siyosiy orbitasidan çiqib ketgan davlat sifatida öz xavfsizligini ta’minlaş uçun içkarida katta zöriqişlar bilan öz mudofaa tizimini yaratdi, uning raketa dasturlari köp davlatlarni qörqitadi, masalan. Eron kattagina siyosiy eksperimentlarni boşdan ötkazdi va uning davlatçilik potensiali katta.
Umuman, Pizişkiyon kelişi mintaqa siyosatida kordinal özgarişlar şakllantirmaydi, lekin yangi ohang beradi.
— Yangi prezident Mas’ud Pizişkiyon Eronning azaliy raqib va hamkor davlatlari bilan munosabatlarida qanday özgarişlar kutiş mumkin?
Şavkat Ikromov: — Nomzod e’lon qilinganda Rossiya matbuotida Xitoyga moyil nomzodlar, lekin Rossiyaga emas, degan fikr berildi. Nomzodlar içida Rossiya bilan yaqin bölişni xohlovçilar yöq edi. Pizişkiyon esa Rossiya va Xitoyga yaqinlaşiş samarali emasligini aytib ötgandi. Bundan taşqari, Pizişkiyon Ğarb davlatlari bilan yaqinlaşişni ham nazarda tutyapti. Pizişkiyon Rossiya, Xitoy va boşqa dunyo davlatlari bilan munosabatlarni mö’tadil saqlab qoladi yoki qayta yölga qöyişi mumkin. Pizişkiyon dasturiga qaraydigan bölsak, Eron taşqi siyosatida ma’lum özgarişlar sodir bölişi mumkin. Global taşqi siyosat özgarişi Yaqin Şarqdagi siyosatga öz ta’sirini ötkazadi. Şu ma’noda Yaqin Şarqdagi siyosatida xam özgarişlar kuzatilişi ehtimoli bor. Keskin özgariş bölmasa ham, kelişuvçanlik bölişi mumkin mintaqada.
Pizişkiyonning katta va’dasi va köpçilikning umidi Ğarb davlatlari bilan munosabatlarni yaxşilab, sanksiyalardan çiqiş bölib turibdi. Balki oliy hokimiyat mana şu sababdan ham Pizişkiyon nomzodini ötkazgandir, u bu böyiça ma’lum natijalarga erişişi mumkin.
Kamoliddin Rabbimov: — Eron demokratiyasiga öziga xos. Pizişkiyon etnik fors emas, uning otasi ozar, onasi kurd. Jaliliy ham töliq fors emas, onasi ozar. Ya’ni Eron xalqining ovoz berişida millatçilik rol öynamadi, siyosiy mafkura asosiy örin tutdi. Pizişkiyonning saylanişiga sabab esa iqtisod, ijtimoiy masalalar böldi. Eron xalqi rostdan ham sanksiyalardan çarçagan. Obama hokimiyatga kelgaç, asosiy e’tiborni Xitoyga qaratib, Yaqin Şarqdagi siyosatni qayta körib çiqib, Eron bilan ham yaraşişni közlagan edi va yaraşuv jarayoni boşlangandi. Kutilmaganda Tramp keldi va Isroil hamda Saudiya manfaatlaridan kelib çiqib Eron bilan munosabatlarni qayta körib çiqib, yana yomonlaşdi. Tramp yana hokimiyatga kelsa, uning atrofidagi siyosatçilar Erondagi yangi liberal şaxs kelişini ham hisobga olsa kerak. Bundan taşqari, Eron va Saudiya yaraşgan. AQŞ va Isroil bu yaraşuvni sovuqqonlik bilan qabul qildi.
Öylaşimça, Pizişkiyonning hokimiyatga kelişini kollektiv Ğarb Eron bilan kelişiş uçun qulay imkoniyat sifatida talqin qiladi. Eron xalqi Pizişkiyonga ovoz berişi bilan özining ijtimoiy vaziyatidan juda norozi ekanini bildirdi. Homanaiy ham nazorat ostidagi özgarişlar orqali siyosiy tizimni saqlab qoliş uçun imkoniyat sifatida köradi, deb öylayman.
