Qimmat nasiya savdo. Dökonlar qarz narxi qançaligini oçiqlaşi kerak

Smartfonning bahosi – 14 mln 224 ming söm. Bozordagi narxlardan 10 foizga qimmat.

12 oyga bölib tölaş – 1 mln 666 ming sömdan, umumiy summa – 19 mln 992 ming söm. Bir yil içida mahsulotning bahosi dökondagi narxidan 40 foizga, bozordagi örtaça narxlardan 57 foizga qimmat böladi.

4-marketpleys

Smartfonning bahosi – 13 mln 224 ming söm. Bozordagi narxlardan 4 foizga qimmat.

12 oyga bölib tölaş – 1 mln 607 ming sömdan, umumiy summa – 19 mln 284 ming söm. Bir yil içida mahsulotning bahosi dökondagi narxidan 46 foizga, bozordagi örtaça narxlardan 51 foizga qimmat böladi.

5-marketpleys

Smartfonnning bahosi – 16 mln 999 ming söm. Bozordagi narxlardan 33 foizga qimmat.

12 oyga bölib tölaş – 2 mln 56 ming sömdan, umumiy summa – 24 mln 672 ming söm. Bir yil içida mahsulotning bahosi dökondagi narxidan – 45 foizga, bozordagi örtaça narxlardan 93 foizga qimmat böladi.

6-marketpleys

Smartfonning bahosi – 14 mln 890 ming söm. Bozordagi narxlardan 16 foizga qimmat.

12 oyga bölib tölaş – 1 mln 737 ming sömdan, umumiy summa – 20 mln 844 ming söm. Bir yil içida mahsulotning bahosi dökondagi narxidan – 40 foizga, bozordagi örtaça narxlardan 64 foizga qimmat böladi.

7-marketpleys

Smartfonnning bahosi – 16 mln 770 ming söm. Bozordagi narxlardan 33 foizga qimmat.

12 oyga bölib tölaş 1 mln 956 ming sömdan, umumiy summa – 23 mln 472 ming söm. Bir yil içida mahsulotning bahosi dökondagi narxidan – 40 foizga, bozordagi örtaça narxlardan 82 foizga qimmat böladi.

Ta’kidlaş kerakki, bölib tölaş muddati köproq bölgani sari, mahsulotning yakuniy narxi ham qimmatlaşib boraveradi.

Bu örinda, tadbirkorlik sub’yektlari nasiya savdoga mahsulot sotganidan keyin, turli xil risklarni, inflatsiyani hisobga olişi tabiiy. Şu sababdan ham narxlar ançayin qimmat bölişi mumkin. Ammo deyarli heç qaysi tarmoq şartli televizorning narxi 3 oyga xarid qilinganda uning ustiga qança qöşimça pul qöşilişi, 24 oyga xarid qilinganda bu miqdor qanday özgarişi va televizor iste’molçiga yakunda qançaga tuşişi haqida ma’lumotlarni rasmiy sahifalarida yoki dökonlarida mahsulot yoniga qöyilgan narxnomada körsatib ötmagan. Bu esa, yuqorida aytilganidek, moliyaviy savodxonligi yuqori bölmagan aholi qatlamida qarz yuki haddan ortib ketişi va buning ortidan boşqa qator muammolarni keltirib çiqarişi mumkin.

“Qarz narxi qança ekani körsatilişi kerak”

Kanadada istiqomat qiladigan, asli özbekistonlik Farhod Fayzullayev ham Özbekistondagi marketpleyslardan biridagi narxlar bilan tanişib çiqib, xaridor qöşimça neça pul tölaşi haqidagi ma’lumotlar taqdim etilmasligi uni hayron qoldirgani haqida yozgandi.

“Meni hayron qoldirgani, nasiyaga olinadigan tovarlarning narxi 40–80 foizga ösib ketişi böldi. 1 mln sömlik narsani nasiyaga olsangiz, 1,5 mln qilib qaytararkansiz, ammo bu haqda heç qaysi saytda aniq ma’lumot berilmagan.

Kanada qonunçiligiga köra, siz mahsulotni kreditga olsangiz (nasiya ham kredit, faqat çalkaşroği), qöşimça neça pul tölaşingizni sotuvçi, albatta, sizga hisoblab berişi va savdo sahifasida körsatib qöyişi kerak”, deydi u.

Farhod Fayzullayev qarz narxi qança ekanini körsatişni qonun bilan belgilab qöyiş kerak, deb hisoblaydi.

“10 mln sömga telefon olmoqçisiz, 12 oy bölib tölaş şarti bilan. Bunda foiz körsatilmasdan, mahsulot narxiga 4 mln söm qöşib, 14 mlnga sotişyapti. Ya’ni naqdga 10, nasiyaga 14 mln söm. Şunda nasiya narxi 4 mln sömga teng bölyapti.

Mana şu raqam aniq-tiniq qilib körsatilişi kerak. Buni qonunda belgilab qöymasa, sotuvçi heç zamonda buni körsatib, xaridorni vahimaga tuşirmaydi.

Bundan taşqari, “oyiga atigi 100 ming söm” degan jozibador yozuvlar tagiga ham mahsulot neça pul ekani, qarz narxi qança ekani, muddat söngida neça pul tölanişi kerakligini aniq körsatib qöyiş kerak. Aks holda, moliyaviy savodxonligi past bölgan aholi qatlami aldanib qolişi juda oson”, deya xulosa qiladi Fayzullayev.

“Qonunçilikdagi ulkan böşliq sabab kam daromadli aholining qarz va majburiyatlari oşib boryapti”

Iqtisodçi Otabek Bakirov ham nasiya savdo uçun qarzdorlikning töliq qiymatini oçiqlaş talabini qöyişga çaqirgan.

“Juda köp özbekistonliklar nasiya savdo yoki boşqa bölib tölaş takliflari orqali sotilayotgan tovarlarning töliq qiymati pul narxi nuqtayi nazaridan qançaga tuşişidan xabardor bölganlarida iste’mol bozorimizda köp evrilişlarga guvoh bölgan bölardik.

Afsuski, Markaziy bank faqat banklarga nisbatan kreditning töliq qiymatini oçiqlaş talabini qöyadi. Bunday talab turli körinişlarda tovar krediti taklif etayotgan dökon va platformalarga nisbatan joriy qilinmagan.

Bugun har joyni egallagan onlayn va oflayn körinişda nasiya va bölib tölaş şartlaridagi takliflar huquqiy jihatdan tovar iste’mol kreditlaridir. Tovar iste’mol krediti böyiça qarzdorlikning töliq qiymatini oçiqlaş talabi haligaça mavjud emas. Qonunçilikdagi mana şu ulkan böşliq asosan kam daromadli, ayni paytda moliyaviy savodxonligi yuqori bölmagan aholi toifalarining manipulyatsiya qilinişiga, ularning qarz va majburiyatlari yuki yuqori sur’atda oşib borişiga yöl oçmoqda. E’tibor bersangiz, yuqori daromadli aholi vakillarining nasiyaga yo bölib tölaşga tovar olganini kam uçratasiz. Çunki ularning hisob-kitobi bor (puli bor odamning doim hisob-kitobi bor).

Alohida ta’kidlaşim kerakki, heç kim nasiya yo bölib tölaş deb nom olgan hisob-kitob asosidagi savdo şakllariga qarşi emas. Faqat iste’molçilar ularga ötkazilayotgan tovar qarz pul narxi nuqtai nazaridan qiymati qançaga aylanayotganini bilişga haqli bölişlari kerak. Qonunçilikka bu töğridagi talablarni kiritiş vaqti allaqaçon kelgan”, deydi iqtisodçi.

Xorij tajribasi qanday?

Apple yoki Samsung kabi brendlar mahsulotlarining narxi Özbekiston bilan boşqa xorijiy mamlakatlarda deyarli farq qilmaydi. Masalan, Qöşma Ştatlardagi eng maşhur marketpleyslardan bölgan Walmart'da ham iPhone 15 Pro 128 GB telefonining narxi 999 dollar. Bu yerda ham 12, 18, 24 oylik tölov muddatli bor. Masalan, 12 oyga uşbu smartfonni xarid qilmoqçi bölsangiz, oyiga 92,5 dollardan, umumiy hisobda 1110 dollar tölaşingiz kerak. Bunda sizdan 111,5 dollar qöşimça pul olinişi aniq körsatib qöyilgan. Ya’ni xaridor barça risklar, moliyaviy zarar haqida oldindan xabardor qilinadi. Şunga rozi bölganlar öziga ma’qul körinişda mahsulotni sotib oladi.

Nasiya savdo tartibga solinadimi?

Nasiya savdoga mahsulot xarid qilişda narxlar 70-90 foizgaça qimmat, buni tartibga soliş böyiça hukumat darajasida biror bir mexanizm işlab çiqilişi mumkinmi? Bu savol 25 iyul kuni bölib ötgan matbuot anjumanida Markaziy bank raisi Mamarizo Nurmurodovga berilgandi.

“Bizda nasiya savdo, ya’ni tölovlarni bölib-bölib tölaş bozorini tartibga soluvçi regulyator, ming afsuski, yöq. Öz-özidan regulyatorning bölmagani bu narsani ikki tomonlama şartnomaga boğlab qöyadi”, degandi MB raisi.

Kun.uz Raqobatni rivojlantiriş va iste’molçilar huquqlarini himoya qiliş qömitasiga: “Hozirgi holatda sotuvçi mahsulot ustiga qança pul qöyilişi va uning narxi qançaga oşişi haqida xaridorga ma’lumot bermayapti, qonunçilikdagi bu böşliq qaçon töldiriladi?” degan savol yöllagandi. Ma’lum qilinişiça, ayni paytda bu masala körib çiqilyapti.

Yuqorida, iPhone 15 Pro 128GB misolida, raqobat muhiti mavjud bölgan Toşkent şahrida joylaşgan marketpleyslardagi narxlarni köpçilik uçun bozor narxi ma’lum yoki bozor narxini aniqlaş qiyin bölmagan mahsulot misolida körib çiqdik. Viloyat yoki tumanlarda oddiy elektrotexnikalarning nasiya savdoga hisoblanadigan bahosi ularning naqd pulga oliş mumkin bölgan narxidan karrasiga qimmatga sotilyapti. Bu esa moliyaviy savodxonligi yuqori bölmagan kam daromadli insonlarning jiddiy zarar körişiga olib kelyapti.

Köp mahsulotlarning sotuvdan keyingi narxi keskin arzonlaşadi. Bu telefon böladimi yoki boşqa elektrotexnika mahsuloti, 1 oy içida 20 foizdan ham köproqqa qiymatini yöqotişi mumkin. Uzoq muddatga bölib tölaş şarti bilan xarid qilayotganda bu jihatlarga ham e’tiborli böliş kerak.

Doston Ahrorov