Qimmat sotilgan dorilarning puli xaridorlarga qanday qaytarilyapti?

– Naqd pulni iste’molçilarga qaytariş qanday böladi, aniqroq tuşuntirib bersangiz.

– Naqd pulda iste’molçini topiş masalasi bor. Qonunçilikka asosan, iste’molçilar huquqlarini himoya qiliş töğrisidagi qonunda qay şaklda tölov amalga oşirilgan bölsa, şu şaklda qaytariş ta’minlanişi kerak. Agar iste’molçini aniqlaş imkoni bölmasa, budjetga undiriş masalasi köriladi.

Dori vositalarining ulgurji sotuvçilar uluşi ham bor, ularda elektron sçyot faktura bor, faktura soliq bazasiga ulangan. Şu sababli ularniki sal soddaroq tartibda böladi. Jismoniy şaxslar bilan boğliq masala sal muşkul. Naqd pul muammosi bor. Agar yakuniy iste’molçini aniqlaş imkoni bölsa, iste’molçiga qaytariladi, aniqlaş imkoniyati bölmasa, budjet daromadiga undirilişi ta’minlanadi.

– Ötgan yili aynan Fair Tech tizimi işlaşidan norozi bölib dorixonaçi tadbirkorlar bizga murojaat qilgan edi. Ular referent narxlar Farmatsevtika agentligi bazasida töğri şakllantirilmagani bois bir oyda minglab huquqbuzarlik holatlari yuzaga kelganidan şikoyat qilgan. Tadbirkorlar narxlar avval 1 yilda 1 marta yangilangani, şikoyatlardan keyin 6 oyga tuşirilgani, şunda ham köplab dorilar narxlarida nomuvofiqliklar kuzatilganini aytişgandi. Şu masala yeçildimi?

– Bu – yangi tartib, şunga qaramay hozir ança tartibga tuşdi. Lekin bu muammo haqiqatan ham bor. Farmatsevtika tarmoğini rivojlantiriş agentligi tomonidan narxlar şakllantiriladi. 2020 yil 10 iyunda Adliya vazirligi tomonidan tasdiqlangan nizom asosida referent narxlar şakllantiriladi. Referent narxni, aytaylik, amalda xarid qilingan yoki tadbirkorlik sub’yekti import qiladigan mamlakatning özgarişi hisobiga narxlar özgarişi mumkin, agentlik bunga yeta olmayotgani holatlari yuzaga keliş ehtimoli yöq emas.

Ammo agar tadbirkorlar ariza bilan murojaat qilsa, agentlik narxlarga tuzatiş kiritadi. Bu tartib bunday işlaydi: ariza beruvçi çeklangan narxlarni qayd etiş va qayta qayd etiş uçun elektron raqamli imzo bilan axborot tizimiga kiradi, şundan söng real vaqt rejimida çeklangan narxlarni qayd etiş yoki qayta qayd etiş huquqini tasdiqlovçi hujjatlarini (xat, şartnoma yoki işonçnoma) hamda çeklangan narxlar qayd etiladigan Özbekistonda davlat röyxatidan ötkazilgan dori vositalari röyxatini yuboradi.

Işçi organ ariza qabul qilingan sanadan boşlab ikki iş kuni içida ariza beruvçining guvohnoma egasi yoki uning işonçli vakili ekanini tekşiradi. Guvohnomaning egasi yoki uning işonçli vakili ekani tasdiqlanganidan söng uni axborot tizimida röyxatdan ötkazadi va bu haqidagi ma’lumotni ariza beruvçiga axborot tizimi yoki elektron poçta manzili orqali yuboradi.

Ariza beruvçi axborot tizimida röyxatdan ötkazilganidan söng arizada körsatilgan dori vositalariga çeklangan narxlarni qayd etiş uçun ma’lumotlarni kiritiş huquqiga ega böladi.

Bunda dori şakli, qadoqdagi soni, dozasi, konsentratsiyasi, hajmi va qadoqlanişini hisobga olgan holda dori vositalarining har bir savdo nomi uçun Özbekiston Respublikasi milliy valutasida belgilangan çeklangan narxlarni axborot tizimiga kiritiş mumkin.

Ariza beruvçi uç oydan kam bölmagan muddatda çeklangan narxlarni qayta qayd etiş uçun ariza topşirişga haqli.

– Dorixonalarda dorilarning MXIK kodlari notöğri kiritilişi tufayli huquqbuzarlik yuzaga kelişi mumkin. Bunday holatlarda qömita qanday yöl tutadi?

– Dorixonada hisobvaraq faktura rasmiylaştirilganda, köp holatlarda bazaga dorining kodi kiritilgan vaqtda kassir dorining nomidagi 2-3 ta harfni yozsa, bazadan şu nomga öxşaş boşqa dorilar nomlari ham çiqib keladi. Şu nom bilan hisob-faktura rasmiylaştiriladi-da, dorining kodi qöyiladi. Bu holatda dorixonaning buxgalterlari yoki hisob-kitob bilan şuğullanadigan xodimlari e’tiborsizlik qilib, hisob-faktura rasmiylaştiradi.

Şundan keyin iste’molçi çekni skanerlaganda baza avtomatik ravişda referent narx bilan soliştirib, farqni çiqarib, Fair Teç'ga taşlab beradi. Biz ma’lumotlarni olib, tekşirişga çiqib örganganimizda hisob-faktura rasmiylaştirişdagi xatolik bölib çiqadi. Bunday holatlarda birlamçi hujjatlarni rasmiylaştirib, tadbirkorlik sub’yektiga heç qanday çora körmaymiz. Bunday holatlar ham tez-tez uçrab turadi.

– Deylik, biror dorining çeklangan narxi 10 000 söm bölsa-yu, tadbirkor uni 10 100 sömga sotib qöysa ham huquqbuzarlik qayd etiladimi? Bunday holatlar millionlab yuzaga kelişi mumkin va ularning har birini bartaraf etiş köp vaqt va resurs talab qilmaydimi?

– 107 773 ta holat – biz ulgurganimiz. Aslida keyslar bundan ham köp. Fair Teç'ga tuşgan ma’lumotni töliq qayta işlaş imkoniyati çeklangan. Inson omili bilan hal qilişimiz qiyin. Imkon darajasida qayta işlab, çora körib boryapmiz. Iste’molçilar ham faqat tizim orqali kelganini köryapsizlar, lekin dorixonada çek bermasa, unda qanaqa holat böladi, deb köp murojaat qiladi. Keça bir iste’molçi şu masalada qönğiroq qildi. Albatta, bu yerda iste’molçilar faolligi kerak, bu holatda Fair Teç'dan taşqari mingga yaqin murojaatlar özimizga kelib tuşgan. Bu holatlarda dorixonada iste’molçiga çek berilmagan, lekin dorilar qimmat sotilgan va işonç telefoni orqali narx borasida şikoyat qoldirilgan. Murojaatlarni örganib, 100 mln sömga yaqin mablağlar qaytarildi.

Asosiy umidimiz – dorixona egalarini sergaklikka çaqiriş. Qonunçilik bor, belgilangan narxdan qimmat sotganlik uçun jarima bor. Huquqbuzarlik uçun jarima tölaş tadbirkorning daromadi kamayişiga olib keladi. Şu orqali profilaktika, tartibga çaqiriş maqsadimiz bor. 15 foiz ulgurjiga, 20 foiz çakana sotuvçiga yetarli miqdordagi ustama deb öylayman.

Madina Oçilova suhbatlaşdi.