Rossiya rubli qadrsizlanmoqda: buning sabablari nimada?
|16:17 / 29.11.202414 39111 min
Rossiya Markaziy banki 28 noyabr kuni valuta kurslariga özgartiriş kiritib, dollarni 108 rubldan yuqori, yevroni esa 113 rubldan qimmat baholadi. Bir kunda dollar 3 rublga, yevro esa 2,6 rublga oşdi. Garçi hukumat hozirça rublni qöllab-quvvatlaş çoralarini körmagan bölsa-da, Rossiya Markaziy banki ayrim operatsiyalarni töxtatib qöygan.
Hammasi uni qayerda sotib olişga boğliq. Rossiyada «nodöst» valutalar bilan birja savdosi yöqligi sababli, çorşanba kungi birja sarosimasida axborot vositalari asosan Forex bozorini kuzatdi. U yerda kotirovkalar eng yuqori darajaga yetdi. Forex turli savdo maydonçalari, asosan London birjasi ICE ma’lumotlarini jamlaydi. Rossiyalik iqtisodçilar bu bozorni işonçsiz, deb baholaydi. Çunki bu yerda talab va taklif manbalari aniq emas.
«T-Investitsii» kompaniyasi boş iqtisodçisi Sofya Donetsning fikriça, eng işonçli indikator — bu Moskva birjasida hali ham savdolaşilayotgan yuan kursi. Çorşanba kuni yuan 15 rublgaça qimmatlaşdi, bu 2022 yil mart oyidagi darajaga teng, ammo ahvol keyinroq «sirli sotuvçi»ning sa’y-harakatlari tufayli barqarorlaşdi. Yuanga köra dollar kursi hisoblanganida u taxminan 108 rublni taşkil etadi. Bu esa Rossiya Markaziy banki rasmiy kurslariga mos qiymat.
Rossiya Markaziy banki valutalar kursini boşqaçaroq hisoblaydi. U «birjadan taşqari bozor» ma’lumotlariga tayanadi, bu yerda Rossiya banklari, brokerlar va boşqa moliyaviy taşkilotlar özaro savdo qiladi. Çorşanba kuni u yerdagi dinamika ham Forex bilan öxşaş bölgan: dollar 114 rublgaça, yevro esa 120 rublgaça qimmatlaşgan. Ammo RMB savdolar hajmini yozdan buyon maxfiylaştirib kelayotgani uçun bu ma’lumotlarga ham işonib bölmaydi.
Yana bir indikator — dollar/rubl juftligi böyiça fyuçerslar. Unga köra, çorşanba kungi eng yuqori nuqtada dollar 110 rublga çiqqan, keyin esa 106 rublgaça arzonlaşgan.
Eng oson, biroq işonçli bölmagan indikator — bu banklardagi ayirboşlaş kurslari. Moskva banklari dollarni 108 rubldan 115 rublgaça sotib olişni taklif qilmoqda.
Dollar 100 rubl edi. Özi nima özgardi?
Bozor bunaqa tez özgarişni anomal holat deb baholamoqda. Iqtisodçilar hattoki oktyabr oyida ham dollar kursi 94,5 rubl bölişini taxmin qilişgan va bu qadar keskin kötarilişini kutişmagandi. Ammo şundan buyon vaziyat özgardi: xorijiy valuta tanqisligi oyiga 2–4 milliard dollar deb baholanmoqda va «ideal töfon» boşlandi:
Eksportçilar içki bozorda valuta sotişni qisqartirişdi. Bu holat köpinça hukumatning yangi qarori bilan boğlanmoqda. Qarorga köra, endi eksportçilar daromadlarining faqat 25 foizini valutaga almaştirişlari mumkin. Boşqa versiyaga köra, sanksiyalar sababli eksportçilar köproq valuta sotiş imkoniyatiga ega emas. Iqtisodçi Dmitriy Polevoyning fikriça, uşbu qoidalarni özgartiriş kursga ta’sir qilmasligi va faqat biznesga zarar yetkazişi mumkin.
Mavzuga oid
Neft narxi tuşib ketdi. Kuz boşida Yaqin Şarqdagi mojaro tufayli Brent markali neftning bir barreli 80 dollardan savdolaşilgan edi. Hozirda mojaro tomonlari sulhga erişiş uçun harakat qilişmoqda, AQŞ prezidenti etib saylangan Donald Tramp esa neft qazib olişni köpaytiriş rejasini bayon qildi. Bu xabarlar neft narxini 73 dollarga tuşirib yubordi.
Importga talab ortdi. Kuz faslida biznes «Qora juma» kabi çegirmalar mavsumiga tayyorgarlik körgan bölsa, endi yangi yil uçun tovarlarni zaxiralaşga ötdi. Bu holat xorijiy valutaga bölgan talabni kuçaytirdi.
AQŞ yangi sanksiyalar joriy qildi. Gazprombank doxil 50 dan ortiq bank sanksiyalar ostiga tuşdi. Bu banklar SWIFT tizimiga ulangan va Rossiya energiya resurslarini eksport qiliş tölovlarini ta’minlab turgan asosiy manba bölgan. VTB raisi örinbosari Dmitriy Pyanovning fikriça, muqobil valuta oqimlarini taşkil qiliş hozirda boş regulyatorning asosiy vazifasi bölişi kerak.
Rossiya sönggi 36 yilda ilk bor örta masofaga möljallangan raketa işlatdi. Ötgan hafta Vladimir Putin AQŞ va Buyuk Britaniya qurollari bilan Kursk va Bryansk oblastlariga zarba berilganini tan oldi. Bunga javoban Rossiya mudofaa vazirligi «Oreşnik» gipertovuşli ballistik raketasi bilan Dnipro şahriga zarba berdi. Rayffayzenbank buni «murakkab geosiyosiy vaziyatning yangi bosqiçi» deb ta’rifladi va bu holat rublni mustahkamlaş imkoniyatini çeklangan miqyosda saqlab qolişi mumkinligini ta’kidladi.
Dollar va yevro yuqoriga, rubl esa pastga
Moskvadagi valuta almaştiriş punkti. 2024 yil 27 noyabr
Maxim Shemetov / Reuters / Scanpix / LETA
Sentyabr boşidan beri rublning dollarga nisbatan qadrsizlanişi 20 foizga yetdi, deb hisoblamoqda BBC naşri Rossiya Markaziy banki ma’lumotlariga tayangan holda. Noyabr oyining bir neça haftasi davomida dollar rublga nisbatan 11 foizdan ortiq qimmatlaşgan. Yevro esa sentabr boşidan beri 14 foizga oşgan.
Gap faqat rasmiy kurslar haqida ketmoqda. Bank ilovalarida dollar 110 rubldan qimmatroq, lekin narxlar orasida katta farq mavjud. Masalan, «T bank» ilovasida dollarni 118 rublga sotib oliş mumkin, Rayffayzenbankda esa — 112 rubl (ularning ofisida esa dollar yanada qimmatroq — 117 rubl). Faqat «Sberbank»da dollar kursi Markaziy bank kursiga mos keladi — 108 rubl.
Dollar Forex kabi savdo maydonlarida ham qimmatlamoqda.
Hozir dollar va yevro bilan Moskva birjasida savdo qilinmayapti. Birjaning özi va uning infratuzilmasiga qarşi sanksiyalar joriy qilinganidan keyin savdolar töxtatilgan. Markaziy bank esa dollar va yevro kurslarini banklararo statistika asosida belgilamoqda.
Biroq, Moskva birjasida yuan savdosi davom etmoqda. Noyabr oyi davomida yuan ham rublga nisbatan keskin qimmatladi. Oy boşida yuan taxminan 13 rubl bölgan bölsa, çorşanba kuni 15 rubldan oşdi. Biroq kunning ikkinçi yarmida Rossiya Markaziy banki bayonotidan söng yuan biroz arzonlaşişni boşladi.
Çorşanba kuni keçqurun Rossiya Markaziy banki rubl qadrsizlanişini töxtatiş uçun çoralar kördi. Regulyator ikki muhim qaror qabul qildi:
28 noyabrdan yil oxirigaça Markaziy bank budjet qoidalari doirasida valuta xarid qilişni töxtatdi. Ilgarigi xaridlar rubl qadrsizlanişiga hissa qöşgan bölsa-da, bu omil asosiy rol öynamasligi ta’kidlanmoqda.
Rubli xarid qiliş va valuta sotiş amaliyotlari davom etadi. 2023 yil uçun töxtatib turilgan operatsiyalar qayta boşlanadi. Bu çora ham rubl qadrsizlanişini töxtatişi mumkin, biroq buning ta’siri çegaralangan bölişi kutilmoqda.
Hozirgi vaqtda faqat Markaziy bank rubl pasayişini töxtatişga jiddiy uriniş körsatmoqda. Ilgarigi davrlarda hukumat dollar 100 rubldan oşib ketganda tezkor çoralar körgan va eksportçilarni valuta tuşumlarining katta qismini içki bozorda sotişga majbur qilgandi. Hozir esa bu talab 25 foiz darajasida qolmoqda va uni oşiriş böyiça taşabbuslar körinmayapti.
Iqtisodçilar fikri
Iqtisodçi Dmitriy Polevoyning fikriga köra, uşbu talabni oşiriş avvalgidek samara bermasligi mumkin, balki faqat biznes uçun qiyinçiliklar keltirib çiqaradi. Uning ta’kidlaşiça, asosiy muammo kuçsiz rubl emas, balki kursning yuqori özgaruvçanligi (volatillik).
Rublni qöllab-quvvatlaş uçun boşqa çoralar sifatida qayta moliyalaş stavkasi oşirilişi va xorijga pul ötkazmalarini çeklaş taklif qilinmoqda.
Ba’zi tahlilçilar Markaziy bank dekabr oyida stavkani kötarişini kutişmoqda. Bunda maqsad narxlar ösiş sur’atlarini pasaytiriş böladi. Biroq, hozirça Markaziy bank yuqori stavka uçun tanqid qilinmoqda va bu qaror faqat direktorlar kengaşining navbatdagi majlisida muhokama qilinişi mumkin.
Rubl qadrsizlanişi import mahsulotlar va işlab çiqariş uçun zarur xomaşyo narxlarini oşirib, inflatsiyani kuçaytirişi mumkin. Noyabr örtalarida inflatsiya yillik körsatkiç böyiça 9 foizga yaqinlaşdi. Asosiy stavka oşirilganiga qaramay, narxlar ösişi hali ham yuqori darajada qolmoqda. VTB raisi birinçi örinbosari Dmitriy Pyanovning ta’kidlaşiça, rubl qadrsizlanişi inflatsiyaga kutilganidan köra köproq ta’sir qilişi mumkin.
RF Iqtisodiy rivojlaniş vaziri Maksim Reşetnikovga köra, rubl pasayişi fundamental omillar bilan boğliq emas. Uning fikriça, dollarning jahon valutalariga nisbatan quvvatlanişi va sanksiyalar fonida taşqi iqtisodiy faoliyat iştirokçilari xavotirlari rublga ta’sir körsatmoqda.
Hozir rubl bahosi 2022 yil bahoridagi — uruşning ilk oylari va Rossiya iqtisodiyotidagi qörquv va tuşkunlik davridagi past körsatkiçlarga yaqinlaşmoqda.
«Alfa-bank» boş iqtisodçisi Nataliya Orlova rubl qadrsizlanişini asosan eksportçilarning mavsumiy valuta sotuvi kamayişi bilan izohlaydi. Ilgari, oy oxirida eksportçilar bozorga katta hajmda valuta çiqarişardi, ammo 21 noyabrda AQŞning «Gazprombank»ka nisbatan joriy etilgan sanksiyalari bu mexanizmni izdan çiqargan, deydi u.
Uning fikriça, importçilar hozir ham köproq valuta sotib olmoqda, çunki yangi yil bayramlari oldidan tovarlar zaxirasi uçun mablağ zarur. Biroq sanksiyalar tufayli bozorda valuta taklifi çeklangan. «Bu valuta bozorida talab va taklif örtasidagi texnik notenglik hosil bölganini körsatib, kurs şiddatli özgarişini tuşuntiradi», — deydi Orlova.
BKS kompaniyasi tahlilçilari rubl pasayişini eksport va import uçun tölov mexanizmi buzilişi va geosiyosiy xavflar keskin kuçayişi bilan izohlaşmoqda. Ularga köra, hozirgi vaziyatda sarmoyadorlarning qörquvi oşib, rubl kelajagiga tanqidiy köz bilan qaraş kuçaymoqda.
Analitiklar rubl tiklanişi har qanday paytda boşlanişi mumkinligini ta’kidlab, Markaziy bankning asosiy stavkasi yana kötarilişi va hukumat tomonidan aralaşuvni kutişmoqda.
Şu bilan birga, iqtisodçilar ularning prognozlari faqat şokka tuşiruvçi yangi jiddiy voqealar yuz bermagan holatlardagina amal qilişini eslatib ötişmoqda. Çunki 2022 yildan beri rubl kursiga asosan bozordan taşqari omillar ta’sir ötkazmoqda.
Masalan, 2022 yil mart oyidagi kursning keskin pasayişi — sanksiyalar; 2023 yil yozidagi pasayiş — Yevgeniy Prigojin isyoni; bir yildan keyin esa Ukraina qöşinlarining Kursk oblastidagi amaliyoti rublning yanada qadrsizlanişiga sabab bölgan edi.
