AQSh prezidenti Donald Tramp o‘tgan haftada Eronga iqtisodiy jihatdan qattiq zarba berishga va’da berdi. Bu ogohlantirish – AQSh moliya vaziri Skott Bessent kelasi haftadayoq Tehronga nisbatan «ilgari hech qachon ko‘rilmagan» choralarni joriy etishini aytganidan bir kun o‘tib yangradi.
Aslida AQSh, BMT va Yevropa Ittifoqi 1970-yillarning oxiridan beri Eronning yadroviy dasturi, inson huquqlarining buzilishi kabi turli sabablar bilan unga nisbatan sanksiyalar joriy qilgan. Eronga nisbatan savdo embargolari joriy qilingan va milliardlab dollarlik aktivlari muzlatib qo‘yilgan.
Joriy yil fevral oyida AQSh Isroil bilan Ko‘rfazda yangi urush boshlanganidan beri Eronning dengiz, energetika va moliya sohalariga yana qo‘shimcha sanksiyalar kiritdi. Ho‘rmuz bo‘g‘ozida dengiz qamalini boshladi.
AQSh Moliya vazirligining Xorijiy aktivlarni nazorat qilish boshqarmasi (OFAC) ma’lumotlariga ko‘ra, Trampning ikkinchi muddatida davomida agentlik yana 1000dan ortiq jismoniy shaxslar, kemalar va samolyotlarga sanksiyalar kiritdi.
So‘nggi choralar – Eronning yashirin neft floti; kemalarni sug‘urtalovchilar; uning qurol sotib olishiga imkon beruvchi sub’yektlar hamda raqamli birjalarga qaratilgan. Reutersʼning yozishicha, natijada Eron bilan aloqador ko‘riladigan yuzlab million dollarlik kriptovalyuta muzlatib qo‘yilgan.
Ekspertlarning fikricha, Tramp ma’muriyati Eronga bosimni oshirish uchun quyidagi variantlarni ham sinab ko‘rishi mumkin:
Xitoyning «choynak» zavodlariga qarshi sanksiyalar
«Choynaklar» nomi bilan tanilgan mustaqil neftni qayta ishlash zavodlari – Xitoy qayta ishlash quvvatining chorak qismini tashkil qiladi. Ular past va ba’zida manfiy foyda marjasi bilan ishlaydi.
Kpler tahliliy firmasining 2025-yildagi ma’lumotlariga ko‘ra, Xitoy Eron eksport qiladigan neftning 80 foizdan ortig‘ini sotib oladi. Mustaqil neftni qayta ishlash zavodlari esa ushbu savdoning katta qismini o‘zlashtiradi. Natijada ular «ikkilamchi choralar» xavfi ostida qolishi mumkin.
AQSh avvalroq Xitoyning yirikroq mustaqil neftni qayta ishlash korxonalarini Eron neftini sotib olishdan qaytargan edi. Biroq kichik mustaqil zavodlar ma’lum darajada daxlsizdir. Chunki ularning AQSh moliya tizimi bilan deyarli aloqasi yo‘q.
Xitoy banklariga qarshi sanksiyalar
OFAC (Xorijiy aktivlarni nazorat qilish boshqarmasi) Eronning milliardlab dollarlik neftini qayta ishlashda va qurol sotib olishni moliyalashtirishga yordam berishda ayblangan – Xitoy va Gonkongdagi kichikroq tashkilotlarga ikkilamchi sanksiyalar kiritgan.
Moliya vazirligi, shuningdek Xitoyning ikkita yirik bankini – agar ular Eron mablag‘larini aylntirayotgani aniqlansa, ikkilamchi sanksiyalarga uchrashi mumkinligi haqida ogohlantirgan. Biroq AQSh hozircha ularga nisbatan sanksiya joriy etgani yo‘q.
AQSh rasmiylarining Reutersʼga aytishicha, ushbu ikkita bankka zarba berishi – yirikroq moliya institutlariga jiddiy tiyib turuvchi ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Ammo, sanksiyalar bo‘yicha ekspertlar bu – Pekinning javob choralarini keltirib chiqarishidan ogohlantirgan.
Shu bilan birga Oq uy rasmiylari yil oxirida Tramp va Si o‘rtasida kutilayotgan uchrashuv oldidan Vashington va Pekin o‘rtasidagi ziddiyatlarni yumshatishga harakat qilmoqda. Ular Xitoy ilg‘or texnologiyalar ishlab chiqarish uchun zarur bo‘lgan muhim minerallar eksportini qisqartirishi mumkinligidan xavotirda.
«Ko‘rsichqon o‘yini» – tuganmas kurash
Bulardan tashqari, AQSh – Eronning sanksiyalarni aylanib o‘tishiga va harbiy harakatlari uchun daromad yig‘ishiga yordam berayotgan shaxslar va tashkilotlarni nishonga olishda ham davom etishi mumkin.
Yaqinda Moliya vazirligi Eronning neft daromadlarini tovarlarga almashtirayotgan vositachi firmalarga qarshi sanksiyalar kiritgandi. Ammo, tahlilchi Brett Eriksonning ta’kidlashicha, bunday choralar «ko‘rsichqon o‘yini» – biri yo‘q qilinsa, boshqasi paydo bo‘ladigan yondashuviga teng. Chunki, bunday sanksiyalar Eronning xatti-harakatlarini o‘zgartirmaydi, eronliklar ularning o‘rniga shunchaki yangi tashkilotlarni tuzib olaveradi.
Sanksiyalar bo‘yicha yana bir ekspert Miad Malekining aytishicha, Bessent, ehtimol, Eronga – to‘lovlarni amalga oshirishga yordam beruvchi neft tashuvchilar, xaridor va valyuta ayirboshlovchilar ustidan nazoratni kuchaytirishga ishora qilgan bo‘lishi mumkin.
Uning qo‘shimcha qilishicha, AQSh «dengiz qamali»ni e’lon qilgan bir paytda, Eronning imkoniyatlarini pasaytirishga qaratilgan aviatsiyaga oid navbatdagi sanksiyalar ham kiritilishi mumkin.
Quruqlik qamali
AQSh va Isroilning ayrim rasmiylari quruqlikdan qamal qilish ehtimolini ilgari surishdi, deb yozmoqda nashr. Bu esa Eronning qo‘shnilari: Iroq, Turkiya, Pokiston, Afg‘oniston, Turkmaniston, Ozarbayjon va Armanistonning yordamini talab qiladi.
Tramp ma’muriyati Afg‘onistondan tashqari bu davlatlarning barchasi bilan turli darajadagi yaqinlikka ega. Ammo, u yerdagi chegara shundoq ham tog‘li va nazorat qilish o‘ta qiyin hudud hisoblanadi.
Tramp, masalan yaqinda o‘z iqtisodiyotdagi dollar taqchilligidan chiqib ketish uchun AQShdan 10 milliard dollar naqd pulda qarz so‘ragan Pokistonga ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Bundan tashqari, AQShning F-35 harbiy samolyotlari dasturiga qaytishga intilayotgan Turkiyaga nisbatan ham bu reja ishlashi mumkin.
Quruqlik qamali - oziq-ovqat, energiya va to‘qimachilik mahsulotlari importini to‘xtatib qo‘yish orqali Eron xalqiga bosimni kuchaytirishi mumkin. Ammo ekspertlarning ta’kidlashicha, bunday qadamni amalga oshirish qiyin bo‘ladi va u Eronda ichki bosimga olib kelmasligi mumkin.
Ikkilamchi tariflar
Oliy sud bunday soliqlarning huquqiy asosini bekor qilganiga qaramay, Tramp Eron bilan biznes qiladigan mamlakatlarning tovarlariga bojlar kiritish bilan bir necha bor tahdid qilgan.
O‘tgan haftada Senat Rossiyaga qarshi keng ko‘lamli sanksiyalar to‘g‘risidagi qonun loyihasini qabul qildi. Nashrga ko‘ra, ushbu hujjat Eronga qarshi yangi sanksiyalarni ham o‘z ichiga oladi. Bu esa Donald Trampga – Eron savdosiga yordam beradigan mamlakatlarga qarshi foydalanishi mumkin bo‘lgan yangi tarif vakolatlarini beradi.
Biroq bu qonun hujjatlari hali AQSh Vakillar Palatasidan o‘tishi kerak. Kongressda tarif choralariga nisbatan keng tarqalgan xavotirlarni hisobga olganda, buni amalga oshirish qiyin kechishi mumkin.
Trampning yangi iqtisodiy bosimi va quruqlik blokadasi tahdidlariga javoban, Eron rasmiylari Ho‘rmuz bo‘g‘ozini yopish va AQShdan tovon talab qilish orqali qarshi bosimni davom ettirib kelmoqda. «Uzoq yillik sanksiyalar bilan yashash tajribasi» Tehronni «omon qolish iqtisodiyoti»ga o‘tkazgan, deyish mumkin.
Shu bilan birga Eron AQSh va uning ittifoqchilari manfaatlariga qarshi harbiy choralar ko‘rishi mumkin. Xitoy bilan yashirin yoki ochiq neft eksporti orqali AQSh blokadasini zaiflashtirish ham davom etadi.
Bundan tashqari, rasmiy Tehron – Donald Tramp saylovchilari va partiyadoshlari bosimiga duch kelayotganini ham yaxshi tushunib turibdi.
