KGBni doğda qoldirgan ayol – Stalinning qizi nega AQŞga qoçib ketgandi?

Stalinning yovuz işlarida 1938 yildan boşlab NKVDni boşqargan Lavrentiy Beriya asosiy taşkilotçi va ijroçi bölgan. Aynan Beriyaning çaquvlari va taşabbuslari bilan köplab insonlar qamalgan va öldirilgan.

Stalin ikki marta uylangan. Birinçi xotini Yekaterina Svanidze bölgan va undan Yakov ismli öğil farzand körgan. 1907 yilda Yekaterina vafot etadi.

Şundan söng Stalin uzoq yillar davomida uylanmay yuradi. 1919 yilda Nadejda Alliluyevaga uylanadi. Öşa paytda Stalin 41 yoşda, Nadejda 18 yoşda bölgan.

Stalin va Nadejda ikki farzand körişadi. 1921 yilda Vasiliy, 1926 yilda Svetlana tuğiladi. Stalin xotini va bolalariga nisbatan juda qattiqqöl bölgan. Hatto xotinini tez-tez döpposlab turgan.

1932 yil 9 noyabr kuni Stalin hayotida noxuş hodisa yuz beradi. Erining zuğumlari va döpposlaşlaridan töygan Nadejda Alliluyeva öz joniga qasd qiladi. Öşanda ayol bor-yöği 31 yoşda edi. Şundan söng Stalin umrining oxirigaça uylanmay ötadi.

Öşa paytlarda mamlakatda Stalindan söng ikkinçi mavqega ega bölgan Vyaçeslav Molotoning xotini Polina Jyemçujina Nadejda bilan yaqin dugona bölgan.

Xotini öz joniga qasd qilgandan söng Stalin Polina Jyemçujinani yomon körib qoladi. Biroq öşa paytda ham, ommaviy qatağonlar boşlangandan keyin ham ayolga indamaydi. Qonxör dohiy payt poylardi.

Nihoyat 1948 yilda Stalin uzoq yillar kutgan kunlar keladi. Öşa yili may oyida BMT rezolyutsiyasiga binoan Isroil davlati taşkil etiladi va arablar hamda yahudiylar orasida uruş boşlanadi.

Şunda SSSRda faoliyat yurituvçi “Yahudiy antifaşist qömitasi” taşkiloti Isroil davlatini qöllab çiqadi. Bu iş Stalinni qattiq ğazablantiradi.

Uning buyruği bilan 1948 yil sentabrda SSSRda “Yahudiylar işi” nomi bilan maşhur bölgan qatağonlar tölqini boşlanadi.

Qatağon tört yil davom etadi va mamlakatdagi közga köringan taniqli yahudiylardan 125 nafari hibsga olinadi. Ulardan 12 nafari otib taşlanadi. Qolganlari uzoq muddatlarga qamaladi.

Otib taşlanganlar orasida Qrimda yahudiy respublikasini tuziş tarafdori bölgan Isaak Fefer, qamalganlar orasida Stalin öç olişni xohlagan Polina Jyemçujina ham bor edi.

Mamlakatdagi taniqli şaxsning xotini bölişiga qaramasdan Polina Jyemçujina 1948 yildan 1953 yilgaça qamoqda ötiradi va Stalin vafotidan söng ozod qilinadi.

Stalinning vafotidan söng xor bölgan farzandlar

Stalin bolalarining taqdiri silliq keçmaydi. Tönğiç öğil Yakov uruşda iştirok etadi va nemislarga asir tuşadi. 1943 yilda u harbiy asirlar lagerida vafot etadi.

Ikkinçi öğil Vasiliy otasi hukmronlik qilgan yillarda juda erkin yaşagan va harbiy xizmatda general-leytenant unvonini olgan. Stalinning vafotidan söng u tom ma’noda xor böladi.

Stalin vafotiga ikki hafta bölganda Vasiliydan barça unvonlarni tortib olib, harbiy xizmatdan böşatib yuborişadi.

Oradan bir oy ötgaç unga nisbatan jinoyat işi qözğatiladi va sovet tuzumiga qarşi taşviqot olib borgani uçun 8 yilga qamaladi.

Qamoqxonada Vasiliy nogiron bölib qoladi va 1960 yilda muddatidan avval ozod qilinadi. Oradan uç oy ötgaç KGB uni yana hibsga oladi. Bir muddat qamoqda yotgaç Vasiliyni yana ozod qilişadi. 1962 yil 19 mart kuni u 41 yoşida vafot etadi.

Svetlananing hayoti boşqaçaroq keçadi. Otasining davrida u barça imkoniyatlarga ega edi. Qiz hali baloğatga yetmasdanoq sevgi munosabatlarini boşlagan va unga xuşomad qilganlarning bir neçtasi hatto qamalgandi.

Jumladan, Svetlanaga xuşomad qilib, yaqin aloqalarda bölib yurgan rejissyor Aleksey Kapler uzoq yilga qamalgan va 1954 yilgaça GULag lagerlarida ötirgan.

Öşanda Stalin qizi özidan 23 yoş katta bölgan rejissyor bilan yaqin aloqada bölib yurganidan qattiq darğazab böladi va Alekseyni jazolaşni buyuradi.

1944 yilda 18 yoşga kirgan Svetlana Grigoriy Morozovga turmuşga çiqadi. Baloğat yoşiga yetgani uçun bu safar Stalin uning bu qaroriga indamaydi.

1945 yilda ular öğil farzand körişadi. Biroq bu turmuş uzoqqa çözilmaydi va 1948 yilda ular ajraşib ketişadi. 1949 yilda Svetlana olim Yuriy Jdanovga turmuşga çiqadi. 1950 yilda ular qiz farzand körişadi.

Svetlananing ikkinçi turmuşi ham “öxşamaydi” va u 1952 yilda Jdanov bilan ajraşadi. 1953 yilda Stalin vafot etadi. Öşa paytda Svetlanada yöqotadigan amal ham, boylik ham yöq edi. Şu uçun otasining ölimidan söng unga indaşmaydi.

1957 yilda ayol Ivan Svanidzega turmuşga çiqadi va ikki yildan söng u bilan ham ajraşadi. Svanidze Stalinning birinçi xotini Yekaterina Svanidzega jiyan edi.

Hindistonga safar

Şundan söng Svetlana xorijga ketişga qaror qiladi. Biroq unga ruxsat berişmaydi. Şundan söng u Moskvaga kelib yaşab yurgan hindistonlik Brajyeş Singxga turmuşga çiqadi.

Öşanda sovet hukumatiga sobiq SSSR rahbarining qizi xorijlik şaxsga turmuşga çiqqani yoqmaydi. Biroq Svetlanaga indaşmaydi.

Çunki SSSR va Hindiston örtasidagi aloqalar döstona edi. Qolaversa, Svetlana va Brajyeş Singx rasmiy nikohdan ötmasdan yaşaşadi.

Öşa paytlarda Svetlana maoşi yaxşi joyda işlar, hukumat darajasidagi uyda yaşardi. Unga xizmat maşinasi va dalahovli berilgandi.

1966 yilda Svetlananing eri Brajyeş Singx vafot etadi. Şundan söng ayol davlat rahbari Leonid Brejnevga maktub yöllab, erining xokini Hindistonga olib borişga ruxsat söraydi.

Brejnev uning iltimosini siyosiy byuroga havola qiladi. Byurodagilar esa bir muddat öylovda qolişadi. Mabodo ayolga xorijga çiqişga ruxsat berişsa muammo keltirib çiqarmasmikan?

KGB Svetlana xotiralar kitobi ustida işlayotganini bilardi. Oxir-oqibat Svetlana bilan döstona aloqada bölgan hukumat raisi Aleksey Kosigin uning Hindistonga borib-kelişiga ruxsat beradi.

KGBga ayolga qölyozmalarini xorijga olib çiqmaslik şartini qöyadi. Şu bilan birga, SSSRning Hindistondagi elçisi Ivan Benediktovga ayolni közdan qoçirmaslik va uning har qadamini kuzatiş topşiriği beriladi.

Svetlana Hindistonga 1966 yil 20 dekabr kuni uçib boradi. Benediktov uni kutib oladi va elçixona xodimlari yaşaydigan şaharça hududidan ijaraga olingan kvartiraga joylaştiradi. Ayolning pasporti olib qöyiladi.

Svetlanaga Hindistonga borib-kelişga bir hafta muhlat berilgandi. Biroq ayol u yerda bir oy yaşaydi va Benediktovdan Moskvadan muddatni yana bir oyga çözdirişni iltimos qiladi.

Şundan söng ayol eri tuğilib ösgan qişloqqa borib kelişini aytadi va ertasi kuni kvartiradan çiqib ketadi. Elçixona xodimlari uning izini yöqotişadi. Ayol ikki oy dom-daraksiz ketadi va mart oyining boşlarida ijaraga olingan kvartiraga qaytadi.

Svetlana elçidan Hindistonda qoliş muddatini surib berişni sörab yana iltimos qiladi. Bu safar Benediktov uning qöliga pasporti va 8 mart kuni Moskvaga uçiş uçun olingan aviaçiptani tutqazadi.

Svetlana parvozdan bir neça kun oldin yaqinlariga sovğa-salom oliş bahonasida köçaga çiqadi. Uni yaşirinça kuzatişadi. Ayol restoranga kirganida xorijlik sayyoh qiyofasidagi KGB xodimi unga içimlik quyib beradi va Svetlanadan gap olişga urinadi.

Şu joyda biroz mast bölgan ayol SSSRga qaytişni xohlamasligini va Ğarbga çiqib ketiş uçun ayrimlar bilan kelişib qöyganini aytadi.

Bu gap Benediktovga yetkazilganda elçi işonmaydi. Biroq elçixona xodimlariga ayolni sinçkovlik bilan kuzatişni topşiradi. Ayolning har bir qadami kuzatuv ostiga olinadi.

Biroq Svetlana baribir qoçişning uddasidan çiqadi. U 1967 yil 6 mart kuni özini kuzatib yurgan KGB xodimlarining közini şamğalat qilib sovet elçixonasiga yaqin hududda joylaşgan AQŞ elçixonasi hududiga kirişga muvaffaq böladi.

U yerda ayol AQŞdan siyosiy boşpana söramoqçi ekanini ma’lum qiladi. Svetlanani elçixona hududida uzoq vaqt uşlab turib bölmasdi. Şu uçun öşa kuni tunda u MRB xodimlari hamrohligida Rimga uçadi.

Söng Şveytsariya orqali Germaniyaga ötadi va okean ortiga uçib ketadi. Ayol ötirgan samolyot Kennedi nomidagi aeroportga qönganda uni rasmiy şaxslar bilan birga Amerika OAV muxbirlari va jurnalistlar kutib oladi.

SSSRda Svetlana Alliluyevaning AQŞga qoçganiga munosabat

Svetlana AQŞga qoçib ketgani haqidagi xabar Ğarb OAVda tarqalar ekan, sovet hukumati darhol bu işda AQŞni ayblab çiqadi.

Sovetlar tomonidan e’lon qilingan bayonotda Svetlana Alliluyevani Amerika maxsus kuçlari Hindistondan öğirlab ketgani aytilgandi.

Biroq bu yolğonga heç kimni işontirib bölmasdi. Çunki Svetlananing Kennedi aeroportida samolyotdan tuşiş çoğida özini kutib turgan OAV vakillariga qarata aytgan sözlari kameralarga yozib olingandi. Öşanda u şunday degandi:

“Barçaga alangali salom! Bu yerda özimni juda baxtli his qilyapman! Bu juda ajoyib!”

Svetlananing qoçişi Moskvadagi bir qança yuqori lavozimli amaldorlarni sarosimaga tuşiradi. Axir bu iş uçun ular işdan olinişi, hatto jazolanişi mumkin edi.

Moskvada katta muhokama boşlanadi. Sovet rahbariyati aybdorlarni jazolaşni xohlardi. Hukumat Svetlana Alliluyevaning okean ortiga qoçib ketganiga Hindistondagi elçi Benediktov va KGB rahbari Vladimir Semiçastniyni aybdor deb topadi.

Semiçastniy işdan olinadi va uning örniga Yuriy Andropov KGB rahbari böladi. Benediktovni öşa paytlarda aloqalar ança yomonlaşgan Yugoslaviyaga elçi qilib jönatişadi.

Bundan taşqari, ayolning qoçişiga yöl qöyganlikda ayblanib, şu işga mas’ul bölgan önlab amaldor jazolanadi.

Svetlanaga Hindistonga borib-kelişga ruxsat bergan Kosigin jazolanmaydi. Çunki ayolni kuzatiş va SSSRga qaytariş KGB va Dehlidagi elçixona xodimlariga topşirilgandi.

Svetlana Alliluyeva Amerikada

Svetlana AQŞga joylaşib olgaç Moskvada qolgan öğliga qönğiroq qiladi va unga vaziyatni tuşuntirib, izoh beradi. Biroq öğli onasini keçirmasligini, u sotqinlik qilganini aytib göşakni qöyadi. Öşanda Iosif singlisiga ham onasi bilan gaplaşişga ruxsat bermaydi.

Bir neça oydan söng Svetlana Amerikada “Döstimga yigirmata maktub” deb nomlangan kitobini çop ettiradi. U Hindistonga borib-keliş uçun ruxsat söraganda KGB xorijga olib çiqişni taqiqlagan qölyozmalar şu asarniki edi.

Ayol Dehliga uçayotganida uning yonida qölyozmalar bölmagan. Biroq keyinçalik kimdir baribir ularni yaşirinça Ğarbga olib çiqqan va Svetlanaga yetkazgandi.

Asarda Svetlana asosan otasi SSSRga hukmronlik qilgan yillardagi turli voqealarni eslagan, Stalinga “zolim” deb ta’rif berib, qatağonlar uçun uni oçiqçasiga qoralagan edi.

Agar Svetlana AQŞga qoçib ketmasa bu asar SSSRda kitob holida çiqmasdi. Çunki sovet naşriyotlariga Svetlananing kitobini çop etişga ruxsat bermaslik haqida topşiriq berilgandi.

Alliluyeva Amerikada Uilyam Piters ism-şarifli şaxsga turmuşga çiqadi va qiz farzandli böladi. Öşanda u ism-şarifini Lana Piters deb özgartirgandi.

AQŞda Stalinning nabirasi tuğilganini Amerika OAV juda katta şov-şuvli xabar sifatida tarqatadi. Svetlana amerikalik eri bilan bor-yöği ikki yil yaşaydi va ajraşib ketadi.

Keyinçalik, uning eri OAVdan biriga bergan intervyusida ajraşiş sababini quyidagiça izohlagandi:

“Oila qurganimizdan söng köp ötmay Lananing xarakterida xuddi otasinikiday diktatorlik unsurlari körina boşladi. Bunga esa toqat qilib bölmasdi”.

SSSRga qaytiş va yana okean ortiga

Svetlana Amerikada 15 yil yaşaydi va 1982 yilda Britaniyaga köçib ötadi. 1984 yilda esa u Amerikada tuğilgan qizi bilan SSSRda paydo böladi.

Moskvada taşkil etilgan matbuot anjumanida u AQŞ maxsus xizmatini ayblaydi. “Ötgan yillar davomida men MRBning qölida haqiqiy qöğirçoq böldim”, degandi öşanda u.

Keyinçalik Svetlana özining yana bir asari “Nabiralarim uçun kitob”da SSSRga öğli Iosifning iltimosi bilan qaytganini yozgan.

Biroq uzoq yillar ayro yaşagani uçun ayol öğli va qizi bilan til topişa olmaydi. Ular tez-tez “siz bizni taşlab ketgansiz”, deb yuziga solişadi.

Garçi qaytib kelib, Amerika tomonini qoralab çiqiş qilgan bölsa ham Svetlananing Moskvada yaşaşiga ruxsat berişmaydi. Uni Tbilisiga jönatib yuborişadi.

Tbilisida uni yaxşi kvartiraga joylaştirişadi. Nafaqa tayinlaşadi va barça şaroitlarni muhayyo qilişadi. Hatto xizmat maşinasi ham berişadi. Biroq uzoq yillar Amerikada yaşagan ayolga bular tatimaydi.

1985 yilda SSSR rahbarligiga Mixail Gorbaçyov kelgaç mamlakat taşqi siyosati özgara boşlaydi. Iqtisodiy islohotlar bilan birga siyosiy islohotlar ham boşlanadi.

1986 yilda Svetlana Alliluyeva AQŞga boriş uçun ruxsat söraydi. Bu safar uning sörovi tez muddatda körib çiqiladi va ruxsat beriladi. 1986 yil 16 aprel kuni u AQŞga jönab ketadi.

Svetlana umrining sönggi 20 yilini hali Britaniyada, hali AQŞda muntazam safarlar bilan ötkazadi. Tez-tez turli OAVga intervyular beradi.

Keksaygan çoğida Svetlana Alliluyevada saraton xastaligi aniqlanadi. U 2011 yil 20 noyabr kuni Viskonsin ştatidagi qariyalar uyida 86 yoşida vafot etadi.

Ğayrat Yöldoş tayyorladi.