BAA taraqqiyoti: asosçi otalar va ularning davomçilari kim?
|12:30 / 16.01.202519 63914 min
Birlaşgan Arab Amirliklari mustaqillik, federal hamkorlik va tinç-totuv davlatçilikning 54-yiliga qadam qöydi. Bu davrda erişilgan olamşumul yutuqlar neft omilidan taşqari, avvalo samarali boşqaruvning mevasi böldi. Xöş, bu boşqaruvçilar kim? Uşbu maqolada BAA prezidentlari va boş vazirlari – Abu Dabi va Dubay amirlari haqida hikoya qilinadi.
Kollaj: Kun.uzKollaj: Kun.uz
Özbekiston prezidenti Şavkat Mirziyoyev uç kunlik amaliy taşrif bilan Birlaşgan Arab Amirliklarida bölib qaytdi. Nufuzli xalqaro tadbirlar va yuqori darajadagi xalqaro uçraşuvlar ötkaziş uçun allaqaçon dunyodagi eng maqbul lokatsiyalardan biriga aylangan Abu Dabi navbatdagi nufuzli tadbirda öz mehmonlarini qabul qildi.
BAAning global raqobatbardoşlik körsatkiçlaridagi yuqori reytinglari, uning keng qamrovli rivojlaniş strategiyasi, innovatsion davlat boşqaruv tizimi, xizmatlar va qulayliklarni taqdim etişdagi mukammalligi hamda global investorlar, ijodkorlar va iste’dodlarni jalb qilişdagi samaradorligi yana bir bor namoyiş qilinmoqda.
BAA yaşaş va işlaş uçun eng maqbul joy sifatida arab va Körfaz hamkorlik kengaşi davlatlari orasida yetakçilik qilyapti. US News & World Report ötkazgan sörovda, BAA hayot sifati, köngiloçar tadbirlar, mehnat bozori va daromad darajasi böyiça mintaqada birinçi va jahon miqyosida 33-örinni egallagan.
Mazkur maqolada birlaşgan amirliklarning şu singari ajoyib natijalari va taraqqiyot yölining dastlabki bosqiçlarida pessimistlarning umidsiz başoratlari asossiz ekanini isbotlab qöygan yetakçilar haqida hikoya qilinadi.
Şayx Zoid bin Sulton Ol Nahayon – zamonaviy amirlik asosçisi
150 yillik hukmronlikdan söng, 1968 yilda Buyuk Britaniya Fors körfazidan çiqib ketişini e’lon qildi. Bu holat mahalliy hukmdorlarni siyosiy böşliq holatiga yuzlantirgan bir vaqtda, Şayx Zoid bin Sulton Ol Nahayon (1918-2004) yetakçilikni qölgan oldi va Dubay amiri Şayx Raşid bin Said Ol Maktum bilan birgalikda kuçli davlat barpo qilişga kirişib, qolganlarni ham bunga işontira oldi.
1971 yil 2 dekabrga kelib, rasmiy ravişda BAAni taşkil etişda yetti amirlik Şayx Zoidga ergaşdi. “Ittifoqqa bölgan işonçimiz arab va islomiy merosimizdan kelib çiqadi”, – degan edi Şayx Zoid ittifoq zaruriyatini ta’kidlab. Şu tariqa, u imkonsizdek köringan işni uddaladi va kelajakda global davlat maqomini oladigan yangi davlatning asosçisi böldi.
Ma’lumki, “BAA möjizasi” asosida qora oltin – neft yotadi. Lekin hamma faqat gap bunda emas. Neft va gaz singari qimmatbaho boyliklarga ega davlatlar oz emas va ularning hammasi ham bu boyliklardan foydalanib öz möjizalarini yaratolgani yöq. Şayx Zoid neft bilan nima qiliş mumkinligini va uning oxiri ham borligini yaxşi bilardi. Şuning uçun u butun faoliyatida neftdan samarali, oqilona, adolat bilan foydalaniş harakatida böldi.
Mavzuga oid
“Xudo xalqimizga ato etgan neft boyligi vatandoşlarimiz hayotini yaxşilaş va millatimiz kelajagini yuksaltiriş uçun xizmat qilişi lozim... Xudoning marhamatiga sazovor böliş uçun, eng avvalo, bu boylikni mamlakatimizni obod qiliş, xalqimizga farovonlik va yuqori turmuş darajasini ta’minlaş yölida oqilona sarflaşimiz kerak”, – degandi u.
Şayx Zoid arab-islom an’analari negizida farovonlik, adolat va qadr-qimmatga asoslangan yangi jamiyat qurişni maqsad qilgan, milliy boylikni adolatli taqsimlaşni öz burçi deb bilgan. Şu boisdan, özining maşhur hikmatiga amal qildi:
“Agar boylik xalq farovonligi va rivojiga xizmat qilmasa, u heç qanday qiymatga ega emas”.
BAA ta’sis qilingan vaqtda xorijiy kuzatuvçilar amirliklarning qöşnilari bilan (xususan Eron) kelişmovçiliklari va hatto içkarida, amirliklar örtasida ham hali mavjud bölgan tafovutlarga işora qilib, qiyinçilik va boşboşdoqlik röy berişini başorat qilgan edi. Şayx Zoid esa köproq optimist edi va öşa dastlabki pessimistlarning başoratlari asossiz ekanini isbotladi. Bugungi kunda BAAni tavsiflovçi farovonlik, totuvlik va zamonaviylik kabi ta’riflar – asosçilarning uzoqni közlagan qaraşlari va qat’iyati tufayliekaniga şubha yöq.
Şayx Xalifa bin Zoid Ol Nahayon – ikkinçi prezident
BAA – sulolaviy boşqaruvdagi mamlakat. 7 ta amirlikning har birini alohida hukmdorlik oilasi boşqaradi. Mamlakatga asos solingan 1971 yildan buyon davom etib kelayotgan an’anaga köra, Abu Dabi amiri mamlakat prezidenti va qurolli kuçlar boş qömondoni, Dubay amiri esa vitse-prezident va boş vazir böladi. Amirlar vafot etganida, ularning öğli yoki yaqin erkak qarindoşi taxtga ötiradi.
Şunga köra, Şayx Zoid 1971 yildan to vafotiga qadar, 2004 yilgaça BAA prezidenti va Abu Dabi amiri bölib qoldi. Amalda esa 1990-yillarning oxiridan – davlat rahbarining soğligi yomonlaşa boşlagan paytdan boşlab, tönğiç öğli Şayx Xalifa uning islohotlarini davom ettirdi.
“Har qanday ilğor davlatning asl boyligi – uning xalqidir, ayniqsa, bilimdonlari. Xalqning farovonligi va muvaffaqiyati ularning bilim darajasi bilan ölçanadi”, – degan ikkinçi prezident öz faoliyatida inson kapitalini rivojlantirişga asosiy urğu qaratdi.
Şayx Xalifa amirliklarda hayot sifatini yaxşilaş, mamlakatning eng yuqori natijalar va taraqqiyot maqsadlariga erişiş maqsadida bir qança taşabbus va qarorlar qabul qildiki, provardida bu qarorlar BAAni global iqtisodiyotning mintaqaviy markaziga aylantirdi.
U mamlakat iqtisodini neftga qaramlikdan olib çiqiş yölidagi muqobil manba sifatida fan, texnologiya va innovatsiyalarning ahamiyatini yaxşi tuşungan. Şu maqsadda 2015 yilni innovatsiyalar, 2016 yilni esa kitobxonlik yili deb e’lon qilgan, şu orqali milliy kadrlarni şakllantirişga qaratilgan sa’y-harakatlarni kuçaytirişni maqsad qilgan edi.
“Inson kapitali – bu mamlakatning haqiqiy boyligi, neftdan oldin ham, keyin ham şunday böladi. Vatandoşlar manfaatiga xizmat qiliş – biz har kuni intiladigan maqsad. Inson resurslarini şakllantiriş ijtimoiy va iqtisodiy rivojlanişning markaziy qismidir”, – degan edi Şayx Xalifa.
Ikkinçi prezident boşqaruvining yana bir yutuği – u mamlakatga işlaş uçun kelgan xorijlik işçilarga munosib mehnat şaroiti va turmuş tarzini va’da qilib, ularni yagona maqsad – BAA taraqqiyoti yölida birlaştirdi. U mamlakatdagi işçi kuçining 85 foizi xorijliklar ekanini nazarda tutib, şunday degandi:
“Tirikçilik Allohdan, pul Allohniki, yer Allohniki, inoyat Allohnikidir, biz hammamiz Allohnikimiz. Yaratganga işongan kişi heç qaçon mağlub bölmaydi va bizga kelganlar, xuş kelibsiz”.
Şayx Xalifa federal hukumatni ham, Abu-Dabi hukumatining ham yirik qayta qurilişiga raislik qildi. Şayx Xalifa amirliklar ehtiyojlarini örganiş uçun BAA böylab keng sayohatlar uyuştirib, uy-joy, ta’lim va ijtimoiy xizmatlar bilan boğliq qator loyihalarni amalga oşiriş böyiça körsatmalar berdi. Uning boşqaruv yillarida BAA iqtisodiyoti misli körilmagan darajada ösdi, Yaqin Şarqning sayyohlik, savdo va moliyaviy markaziga aylandi.
Şayx Muhammad bin Zoid Ol Nahayon – uçinçi prezident
Şayx Xalifaning vafotidan söng, 2022 yilda BAA prezidenti va Abu Dabi amiri vakolatlari mamlakat asosçisining uçinçi öğli Şayx Muhammadga ötdi.
Şayx Muhammad – harbiy. U Angliyaning Sandherst şahridagi qirollik harbiy akademiyasini tamomlab, söng BAA Qurolli Kuçlarida xizmat qilgan, 2005 yilda general unvonini olgan. 2004 yildan boşlab BAA Qurolli Kuçlari Boş qömondonining örinbosari lavozimida bölgan. U amirliklar xavfsizligiga bevosita rahbarlik qilgan va qilayotgan davr dunyoda terrorçilik hujumlari avj olgan, Yaqin Şarqda turli radikal guruhlar faollaşgan vaqtga töğri keladi. Şunga qaramay, BAA jahonning eng tinç mamlakatlari reytinglarida doimiy ravişda eng yuqori örinlarni egallab kelmoqda.
Amaldagi prezident otasi va akasining izidan borib, mamlakatni yanada jipslaştirişga harakat qilmoqda. Iqtisodiyotda asosiy e’tibor – uzoq istiqbolda neftga qaramlikni tugatiş uçun iqtisodiyotni diversifikatsiya qiliş, Norvegiya modeli kabi strategiyalarni jiddiy tatbiq qilişga qaratilmoqda.
Şayx Raşid bin Said Ol Maktum – Dubay poydevorini qurgan hukmdor
Şayx Raşid 1958 yildan 1990 yilgaça (vafotiga qadar) Dubay hukmdori bölgan. U, şuningdek, 1971 yildan umrining oxirigaça BAA vitse-prezidenti va boş vaziri edi. Şayx Raşidning boşqaruvi davrida Dubay Yaqin Şarqdagi eng muhim logistik nuqtaga aylandi, jahon moliyaviy va biznes xaritasidan mustahkam joy oldi.
1970 yillarning boşlarida Şayx Raşid Dubay amirligida ulkan şahar, dengiz porti va aeroportlar bölişini aniq tasavvur qilgan. Uning qaraşlariga köra, Dubay infratuzilmasini rejalaştiriş aholining tezkor ehtiyojlariga javob berişga qaratilmasligi, balki şaharning kelajakdagi rivojlanişi haqidagi ulkan ğoyalar bilan çambarças boğliq bölişi kerak edi va u buni amalga oşira oldi.
1985 yilda Şayx Raşid BAA va mintaqadagi birinçi erkin iqtisodiy zona – Jyebel Alini oçdi. Yillar ötib, bu zona raqobatdoş erkin hududlar uçun namunaga aylanib, BAAning asosiy daromad manbalaridan bölgan logistika sektorining asosini taşkil etdi. Dubay hukmdori fidoyi va mehnatsevar amaldorlarni rağbatlantirişi ularni ilhomlantirgan, Dubay muvaffaqiyatining kaliti bölgan öziga xos rivojlanişga zamin yaratgan.
Şayx Maktum bin Raşid Ol Maktum — “savdogar şahzoda”
Şayx Maktum bin Raşid Ol Maktum 1990–2006 yillarda Dubayni boşqarib, uni Yaqin Şarqning birinçi raqamli savdo markaziga aylantirdi. Uning boşqaruv falsafasi asosida “savdo va siyosat alohida dunyolarda yaşaşi kerak” degan ğoya yotar edi.
Fors körfazida neft topilişidan ança oldin Dubay Arabiston va Hindiston yarimoroli örtasidagi strategik yönalişda joylaşgan, rivojlangan savdo markazi edi. U neft va gazga emas, aynan mazkur qulay joylaşuvga urğu bergan. Mohiyatan, bu omil bugungi kunda Dubayning asosiy roli bölib qolmoqda.
Dubay özining muhim rolini yöqotmasligini ta’minlaş uçun Şayx Raşid ham, Şayx Maktum ham ikki şart har doim bajarilişiga intildi. Birinçisi, Dubay u yerda savdo qilmoqçi bölgan barçaga öz eşiklarini oçişi va ularni barça zarur qulayliklar bilan ta’minlaşi şart. Ikkinçidan, siyosatning savdoga aralaşuviga yöl qöymaslik kerak.
Ular buni uddaladi va mazkur falsafa Dubay taraqqiyotining asosiy ikki ustuni bölib kelmoqda.
Şayx Muhammad bin Raşid Ol Maktum – Dubayning amaldagi hukmdori
Şayx Muhammad bin Raşidning Dubay amiri, BAA vitse-prezidenti va boş vaziri sifatidagi faoliyati 2006 yil 4 yanvardan boşlangan. U 2007 yilda BAA böylab barqaror rivojlanişga erişiş, federal resurslardan yanada samarali foydalaniş, federal tuzilmalar böyiça hisobdorlik va şaffoflikni ta’minlaşga qaratilgan BAA hukumati strategiyasini e’lon qildi.
2010 yilda BAA hukumati “Vision 2021” dasturini işga tuşirdi. Bu dastur BAAning 2021 yilgaça bölgan rivojlanişining keyingi bosqiçini belgilab, 2021 yilda ittifoqning oltin yubileyi – mustaqillikning 50 yilligi paytiga BAAni dunyoning eng yaxşi mamlakatlari qatoriga kiritişni maqsad qilgan edi va u bunga erişdi.
Kelgusi marra – BAA taşkil topganiga 100 yil töladigan 2071 yil uçun ham rejalar işlab çiqilgan. Kelajakka sarmoya kiritiş maqsadida, Muhammad bin Raşid 2021 yildan keyingi 50 yilga möljallangan “BAAning yuz yilligi – 2071”ni e’lon qildi. Bu reja amirliklarning nufuzi va yumşoq kuçini mustahkamlaş çoralarini qamrab oladi.
Şayx Muhammad bin Raşid öz boşqaruv tamoyillarini “Mening hikoyam” nomli kitobida bayon qilgan. Bu tamoyillar mamlakatda “Önta amr” deb ataladi. Ular quyidagilar:
1. Odamlarga xizmat qiling!
2. Kresloga siğinmang!
3. Reja tuzing!
4. Özingizni kuzatib boring!
5. Iş jamoangizni tuzing!
6. Yangilik kiriting yoki çekining!
7. Muloqot qiling!
8. Har doim raqobat bor!
9. Liderlarni yarating!
10. Hayotni özgartiring!
Ajoyib notiq va benazir şoir Şayx Muhammad bin Raşidning ilhomlantiruvçi aforizmlari ham mamlakat yoşlari orasida maşhur. Masalan:
“Dubay iqtisodiyotining asosi – neft emas, savdo”.
“Men xato qiladigan odamlarga murosali bölişim mumkin, lekin umuman harakat qilmaydiganlarga – aslo”.
Dubay boşqaruvçilarining siyosiy falsafasiga köra, yangi avlod ajdodlari çekkan azoblardan xabardor bölişi kerak. Bu xabardorlik ota-bobolar boşlagan quriliş va taraqqiyot dostonini nihoyasiga yetkaziş uçun ularga ğayrat va qat’iyat beradi.
Ular yutuqlar va hissalar haqidagi bu qissalarga önlab yillik tartibsizlik, qoloqlik va mahrumlikdan keyingi milliy orzu-niyatlarning timsoli deb qaraydi.
Şavkat Ikromov,
Toşkent davlat şarqşunoslik universiteti dotsenti
