Mehnat migratsiyasi: joriy holat, muammolar va takliflar
|03:34 / 05.02.202516 39222 min
Özbekiston özining demografik dividendidan yomon foydalanyapti desak böladi. Çunki köplab vatandoşlar ba’zi rivojlanayotgan iqtisodiyotlar uçun arzon işçi kuçi vazifasini ötab beryapti. Yönalişni rivojlangan davlatlarga buriş uçun nima qiliş kerak? “Taraqqiyot strategiyasi” markazi mutaxassislari Jamşid Şaripov va Ramziddin Nuriddinov Kun.uz'ga taqdim etgan maqolasida şu haqda söz yuritadi.
Özbekiston uçun asosiy çaqiriqlardan biri bu – demografik dividenddan samarali foydalaniş. Vaholanki, işçi kuçining katta qismi yaxşi iş şaroitlari izlab xorijga migratsiya qilmoqda.
2023 yil dekabr holatiga köra, Özbekistondan mehnat migranti sifatida ketganlarning soni ikki million kişini taşkil etdi: 1 452 300 erkak (72,4 foiz) va 547 700 ayol (27,6 foiz). 2023 yilda Özbekistonga qaytgan migrantlar soni 218,8 ming kişiga yetdi (2022 yilda 214,8 ming kişi), çiqib ketgan migrantlar soni esa 233,2 ming kişini taşkil etdi (2022 yilda 221,5 ming kişi).
Özbekistonlik mehnat migrantlarining aksariyati Rossiya Federatsiyasida (1,2 million kişi yoki umumiy migrantlar sonining 60foiz), undan keyin Qozoğiston (191,8 ming kişi yoki 10 foiz), Turkiya Respublikasi (113,8 ming kişi yoki 6 foiz), Janubiy Koreya (68,1 ming kişi yoki 3 foiz) va boşqa mamlakatlarda (424,4 ming kişi yoki 21 foiz).
Özbekistonning xorijdagi mehnat migrantlari quriliş (52,7 foiz), sanoat (12,8%), xizmat körsatiş (9,7 foiz), umumiy ovqatlaniş (6,9 foiz), savdo-sotiq (6,7 foiz), transport (4,3 foiz), qişloq xöjaligi (4,1 foiz) va boşqa sohalarda (2,8 foiz) band.
Mavzuga oid
Jahon banki tomonidan “Özbekiston fuqarolarini tinglab” loyihasi doirasida olib borilgan tadqiqot natijalariga köra, mehnat migrantlari mavjud uy xöjaliklarining uluşi bugungi kunda qariyb 13 foizni taşkil etgan bölsa, 2022 yilda bu körsatkiç 20 foizga yetgan. Şu bilan birga, Jahon banki ekspertlarining fikriga köra, migratsiya aholining kam ta’minlangan qatlamlarida va qişloq joylarida istiqomat qiladigan uy xöjaliklarida keng tarqalgan.
Özbekiston Respublikasi Markaziy banki ma’lumotlariga köra, 2024 yilning yanvar-oktyabr oylari davomida Özbekistonga pul ötkazmalari hajmi 12,6 milliard AQŞ dollarini taşkil etdi, bu ötgan yilning şu davriga nisbatan 34 foizga köproqdir. Rossiyadan ötkazmalar 35 foizga oşib, 9,8 milliard dollarga yetdi, ammo uning uluşi 78 foizgaça kamaydi (Ukrainadagi mojaro boşlanişidan oldin bu körsatkiç taxminan 90 foizni taşkil etardi). Qozoğistondan 699 million dollar, AQŞdan 470 million dollar (ösiş 37 foizga), Janubiy Koreyadan 458 million dollar (+71 foiz), Turkiyadan 331 million dollar va Buyuk Britaniyadan 109 million dollar (+76 foiz) kelib tuşgan.
Mehnat migratsiyasi bilan boğliq muammolar va xatarlar
“Taraqqiyot strategiyasi” markazi mutaxassislari tomonidan ötkazilgan örganiş natijalariga qöra mehnat migratsiyasi sohasida kompleks yondaşuvni talab qiluvçi quyidagi muammolar mavjud, jumladan:
Noqonuniy migratsiya. Taşqi mehnat migratsiyasi agentligi xorijga çiqmoqçi bölgan har bir kişiga qonuniy iş topiş imkoniyatini yaratişda qiyinçiliklarga duç kelmoqda. Qonuniy yöl topa olmagan muhojirlar vositaçilarga murojaat qilişga majbur böladi, bu esa noqonuniy migratsiya, ekspluatatsiya va odam savdosi xavfini oşiradi. Yaxşiroq hayot izlab, ular boşqa mamlakatlarga yöl olişadi, ammo köpinça oğir mehnat şaroitlari, majburiy mehnat, huquqlardan mahrum böliş, ta’lim va soğliqni saqlaş xizmatlaridan foydalanişning çeklanganligi kabi muammolarga duç kelişadi.
Xalqaro migratsiya taşkiloti (XMT) ma’lumotlariga köra, Özbekiston Taşqi mehnat migratsiyasi agentligining sa’y-harakatlariga qaramay, 2023 yilda atigi 38,4 ming kişi (yoki jami çiqib ketgan migrantlarning 16,5 foizi) qonuniy işga joylaşiş kanallaridan foydalangan, natijada 141 ta odam savdosi holati qayd etilgan bölib, 193 nafar şaxs jabrlangan, bunda özbekistonlik migrantlar asosan Rossiya, Qozoğiston, Turkiya va BAA kabi davlatlarda ekspluatatsiyaga duç kelmoqda.
XMTning hisob-kitoblariga köra, 2020 yilda butun dunyo böylab migratsiya yönalişlarida 4317 nafar muhojir halok bölgan. 2023 yilga kelib bu körsatkiç deyarli ikki barobarga oşib, 8565 nafarga yetdi. Özbekistonga kelsak, mas’ul vazirlik ma’lumotlariga köra, birgina 2020 yilda xorijda yuz bergan baxtsiz hodisalar natijasida halok bölgan 200 dan ortiq fuqarolarning jasadlari vatanga qaytarilgan. Migrantlar bilan boğliq eng fojiali hodisalardan biri 2018 yil 18 yanvar kuni Çimkent-Samara yönalişida sodir bölgan avtobusdagi yonğin bölib, natijada Rossiyaga işlaş uçun ketayotgan 52 nafar Özbekiston fuqarosi halok böldi. Bundan taşqari, 13 000 özbekistonlik fuqarolar AQŞga noqonuniy kirişga urinişda qölga olinganligi kabi holatlar ham noqonuniy migratsiya muammosining avj olganligini va şoşilinç çoralar köriş zarurligini körsatmoqda.
Migrantlarning huquqiy va ijtimoiy jihatdan himoyalanmaganligi
Sönggi yillarda özbekistonlik migrantlar Rossiyadagi hayoti va mehnat faoliyatiga salbiy ta’sir körsatadigan muammolarga tez-tez duç kelişmoqda. Eng keng tarqalgan qiyinçiliklar orasida işçilarning ekspluatatsiyasi, tez-tez ötkaziladigan tekşiruvlar, maoşning tölanmasligi, me’yoriy iş vaqti rejimining buzilişi va boşqa mehnat huquqlarining buzilişi mavjud. Bu holatlar migrantlar uçun qöşimça qiyinçiliklarni keltirib çiqarib, ularga munosib va xavfsiz yaşaş şaroitlarini yaratiş imkoniyatidan mahrum etadi.
2023 yilda Mehnat nizolarini hal etişga kömaklaşiş markazi tomonidan Rossiyadagi 400 ga yaqin Özbekiston fuqarosiga mehnat nizolarida bepul yuridik yordam körsatilib, ularga qiyin şaroitlarda öz huquqlarini himoya qilişda yordam berildi. Masalan, Volgograd viloyatidagi iş beruvçiga nisbatan Özbekiston fuqarolarining şikoyatlari örganilganda, migrantlarning hujjatlarini musodara qiliş, iş haqini tölaşni keçiktiriş va iş kunlarini haddan taşqari uzaytiriş kabi qonunbuzarliklar iş beruvçi tomonidan sodir etilganligi aniqlangan.
Bunday holatlar nafaqat Volgograd viloyatida, balki Rossiyaning boşqa mintaqalarida ham kuzatilmoqda, bu esa migrantlar huquqlarini yanada samarali himoya qiliş va mehnat qonunçiligiga rioya etilişi ustidan nazoratni kuçaytiriş zarurligini körsatmoqda.
Til tösiği va malaka yetişmasligi köpçilik migrantlarni past maoşli sohalarda işlaşga majbur qilmoqda. Xalqaro migratsiya taşkiloti (XMT) ma’lumotlariga köra, Özbekistondan xorijda röyxatga olingan mehnat muhojirlarining asosiy qismi quriliş sohasida vaqtinçalik iş bilan band (52,7 foiz). Şu bilan birga, malaka yetişmasligi migrantlarni axborot texnologiyalari, tibbiyot, muhandislik kabi yuqori maoşli sohalarda işga joylaşiş imkoniyatlaridan mahrum qilmoqda.
Şuningdek, til tösiği sababli özbekistonlik migrantlarning asosiy qismi işlaş uçun Rossiya va Qozoğistonga ketmoqda. Tilni bilmaslik yaxşi yaşaş va köproq daromad oliş imkoniyatlari mavjud bölgan Yevropa va Ğarb mamlakatlariga mehnat migratsiyasi geografiyasini çeklamoqda. Masalan, Markaziy Osiyodan kelgan mehnat migrantining Moskvadagi örtaça maoşi 54,5 ming rublni (taxminan $597 yoki 7,5 million sömni) taşkil qiladi. Yevropa Ittifoqi mamlakatlaridagi minimal oylik maoş esa Bolgariyada 399 yevroni, Lyuksemburgda esa 2387 yevroni taşkil etadi. Bu esa mehnat migrantlarining imkoniyatlarini kengaytiriş va ularning daromadlarini oşiriş uçun til bilişning muhimligini yana bir bor körsatadi.
Xalqaro amaliyot va xorijiy tajriba
Birlaşgan Millatlar Taşkiloti ma’lumotlariga köra, dunyoda taxminan 281 million xalqaro migrant mavjud bölib, bu umumiy aholining 3,6 foizini taşkil etadi. Mojaro, zöravonlik, siyosiy yoki iqtisodiy beqarorlik, iqlim özgarişi va boşqa ofatlar tufayli öz mamlakatlarini tark etayotganlar soni yanada ortib bormoqda. Biroq Jahon Banki ekspertlarining ta’kidlaşiça, migratsiya farovonlik va taraqqiyotning kuçli manbai bölişi mumkin: agar töğri boşqarilsa, u yuboruvçi va qabul qiluvçi mamlakatlar uçun ham foyda keltiradi.
Xalqaro migrantlarni qabul qiluvçi (çap tomonda) va yuboruvçi (öng tomonda) top 20 ta mamlakat:
Şuni ta’kidlaş kerakki, pul ötkazmalari hajmi dunyo böyiça 831 milliard dollarga yetdi, bu rivojlanayotgan mamlakatlarga berilayotgan rasmiy yordam va töğridan-töğri xorijiy investitsiyalar hajmidan ança köpdir. Özbekiston böyiça esa Markaziy bank ma’lumotlariga asosan, 2023 yilda iqtisodiyotga kiritilgan töğridan-töğri xorijiy investitsiyalar hajmi 7,2 mlrd dollarni taşkil etgan bölsada, pul ötkazmalari hajmi 11,4 mlrd dollarga yetgan. Uşbu körsatkiçlar migratsiyaning mamlakat iqtisodiy ösişidagi ahamiyatini yana bir bor tasdiqlab, uning milliy iqtisodiyotni qöllab-quvvatlaş va fuqarolar farovonligini yaxşilaşdagi muxim örnini körsatmoqda.
“World Migration Report 2024” hisobotiga asosan, migratsiya inson taraqqiyotiga yordam beradi, migrantlarga ham, ularning oilalariga ham foyda keltiradi, çunki migrantlarning xorijdagi daromadlari aksariyat hollarda öz vatanidagi daromadlaridan ança yuqori böladi. Şu bilan birga, migrantlar ilm-fan, san’at va tadbirkorlikda asosiy örinlarni egallab, jahon iqtisodiyoti va innovatsiyalarda muhim rol öynaydi. Şuningdek, yoş işçilarning migratsiyasi yuqori daromadli va aholisi qariyyotgan davlatlarning pensiya tizimlariga tuşadigan yukni kamaytirişga yordam beradi.
Mehnat migratsiyasi sohasidagi ilğor tajribalarni örganiş maqsadida işçi kuçi eksporti böyiça yetakçi davlatlardan biri hisoblangan Filippin, Indoneziya, Pokiston va Hindiston tajribasi tahlil qilindi. Uşbu mamlakatlar tajribasini tahlil qiliş mehnat migratsiyasini samarali taşkil etiş amaliyotlarini aniqlaş, uning kelib çiqqan va qabul qiluvçi mamlakatlar iqtisodiyotiga ta’sirini baholaş, şuningdek, migrantlarni tayyorlaş, ularning huquqlarini himoya qiliş va noqonuniy migratsiyaga qarşi kuraşiş masalalarini körib çiqiş imkonini beradi.
Filippin. Taşkillaştirilgan migratsiya, asosan, xususiy agentliklar orqali amalga oşiriladi. Xususiy agentliklar yoşlar va kattalarga çet elda iş topişda yordam beradi. Uşbu agentliklar Filippinning çet elda işga joylaşiş boşqarmasi (POEA) tomonidan beriladigan litsenziyaga ega bölişi va belgilangan qonunçilik qoidalariga rioya qiliş maqsadida 1 million peso miqdorida (taxminan 22 000 dollar) depozit qöyişi kerak.
Şu bilan birga, agentliklar işga joylaşiş şartlarini kelişiş va mehnat migratsiyasi qoidalarini töliq oçib beriş majburiyatini oladilar. Şuningdek, agentliklar iş beruvçilar bilan birgalikda mas’uliyatni bölişadi. Iş qidiruvçilar esa litsenziyaga ega xususiy agentliklarni DOLE tomonidan taqdim etilgan onlayn vosita orqali tekşirişlari mumkin.
Şuningdek, filippinliklar POEA, WorkAbroad.ph, JobStreet.com, OFWguru.com, Kalibrr va Seaman Jobsite kabi xorijda iş topiş saytlarida iş izlaşlari mumkin. Bu veb-saytlarning barçasi xavfsiz, qonuniy va Filippinning çet elda işga joylaştiriş boşqarmasi tomonidan nazorat qilinadi, bu esa iş izlaş jarayonida xavfsizlikni ta’minlaydi.
Bundan taşqari, Filippinda mehnat migratsiyasini samarali taşkil etiş maqsadida migrantlarni tillar, kasbiy könikmalar va madaniy moslaşuvga faol tayyorlaşga alohida e’tibor beriladi. Şuningdek, filippinlik işçilarning yuqori malakali va intizomli mutaxassislar sifatida ijobiy imijini yaratişga qaratilgan faol marketing kampaniyasi ham amalga oşiriladi.
Indoneziya. Mehnat migrantlarini himoya qiliş va qöllab-quvvatlaşni yaxşilaş maqsadida Indoneziya mehnat resurslari vazirligi Indonesian Migrant Workers Information System (SIPMI) ilovasini işga tuşirgan. Uşbu ilova nafaqat indoneziyalik mehnat migrantlar uçun xizmatlar sifatini yaxşilaydi, balki ularning oilalari uçun ham ma’lumotlardan qulay foydalaniş imkonini beradi.
Imkoniyatlar va xavf-xatarlar töğrisida ma’lumot: Foydalanuvçilar çet elda işlaş şartlari, şuningdek, xavfsiz migratsiya uçun huquqlar, majburiyatlar va zarur könikmalar bilan tanişişlari mumkin. Mazkur ma’lumotlar yuzaga kelişi mumkin bölgan qiyinçiliklarni çetlab ötiş va asoslangan qarorlar qabul qilişga yordam beradi.
Favqulodda yordam: Favqulodda vaziyatlarda ilova orqali hamkasblar yoki mahalliy xizmatlar bilan tezda boğlaniş mumkin, natijada ular zarur yordamni taqdim etadi. Uşbu funksiya qiyin vaziyatlarda migrantlar xavfsizligini ta’minlaş uçun juda muhim.
Interaktiv imkoniyatlar: SIPMI orqali sörovlarda qatnaşiş va dolzarb ma’lumotlarni oliş mumkin. Bu foydalanuvçilarga jamiyatda iştirok etiş va tajriba almaşiş imkonini beradi, bu esa migrantlar örtasidagi aloqalarni mustahkamlaydi.
Oila bilan aloqa: Ilova migrantning hozirgi joylaşuvi töğrisida ma’lumotni oilasi va yaqinlari bilan almaşiş imkoniyatini beradi, bu esa vatandan uzoqda bölgan migrantlarga ruhiy yordam körsatiş uçun juda muhim hisoblanadi.
Moliyaviy baholaş: Foydalanuvçilar öz xarajatlari va daromadlarini kuzatişi mumkin, bu esa şaxsiy mablağlarni yaxşiroq boşqariş va budjetni rejalaştirişga yordam beradi. Şuningdek, bu migrantlar va ularning oilalarining moliyaviy barqarorligiga xizmat qiladi.
Hindiston. 2018 yilda Hindiston taşqi işlar vazirligi kasb mahorati va tadbirkorlikni rivojlantiriş vazirligi bilan hamkorlikda «Pre Departure Orientation Training»(PDOT) dasturini işga tuşirgan. Uşbu dastur emigrantlarga xorijga işlaş uçun jönatişdan oldin 8 soatlik bepul yönaliş beruvçi (oriyentatsion) kurslarda öqitişni nazarda tutadi. Öquv kurslari işlaş mamlakatining odob-axloq qoidalari, migrantlarning huquqlari va Hindiston hukumati tomonidan körsatiladigan ijtimoiy qöllab-quvvatlaş çoralari bilan tanişişni öz içiga oladi. Mehnat migrantlari boradigan mamlakat madaniyati, tili va qonunlari töğrisida ma’lumot oladi. Şuningdek, migrantlar ijtimoiy muhofaza markazlari va portallaridan, jumladan: Hindiston jamoatini rağbatlantiriş fondi (ICWF), Pravasi Bharatiya Bima Yojana (PBBY) suğurtasi, eMigrate va MADAD portallari, Pravasi Bharatiya Kendras (PBSKs) markazi hamda Hindiston elçixonalari va konsulliklaridagi 24 soatlik yordam liniyalaridan ma’lumot oliş imkoni mavjud.
COVID-19 pandemiyasi çeklovlari va PDOT markazlariga taşrifdagi qiyinçiliklarga javoban Hindiston taşqi işlar vazirligi Online PDOT modulini joriy etdi, bu modul emigrantlarga öziga qulay vaqtda onlayn ta’lim oliş imkonini berdi. Migrantlar onlayn yoki oflayn ta’limni tanlaşlari va kursni tamomlaganlaridan söng PDOT ötganligi töğrisidagi sertifikatni yuklab olişlari mumkin. Uşbu yangilik dasturning qamrovi va mavjudligini sezilarli darajada kengaytirib, xavfsiz va qonuniy migratsiyani ta’minlaşga, şuningdek, hindistonlik migrantlarning huquq va imkoniyatlarini qöllab-quvvatlaşga yordam berdi.
Bundan taşqari, 2022 yil dekabr oyida Germaniya va Hindiston migratsiya va mobillik sohasida hamkorlik töğrisidagi bitim (MMPA) imzoladilar, mazkur bitim har ikki davlat uçun fuqarolarning harakatlanişini milliy qonunlarga muvofiq ta’minlanişini nazarda tutadi. Uşbu bitim könikmalarni uzatişni tartibga soladi, adolatli migratsiyani qöllab-quvvatlaydi va munosib mehnat tamoyillariga amal qilişga e’tibor qaratadi, malakali mutaxassislarni etik jihatdan işga qabul qilişga ahamiyat beradi.
MMPA yoş hindistonlik migrantlarga Germaniyada professional tajriba orttiriş, öqiş yoki tayyorgarlikdan ötiş imkoniyatini beradi, bu esa Germaniya mehnat bozorida malakali işçilarga bölgan ehtiyojni qondirişga yordam beradi. Şuningdek, turli toifadagi fuqarolar, jumladan, talabalar va stajyorlar uçun kiriş va qoliş şartlari, stipendiyalar, öqişdan keyingi vizalar va til kurslari haqidagi ma’lumotlar ham mavjud.
Pokiston. 1982 yilning may oyida Pokistonda Xorijda mehnat qiliş va bandlik byurosi (BEOE) Davlat hayot suğurta korporatsiyasi bilan birgalikda kelajakda mehnat muhojirlari uçun suğurta dasturini joriy etdi. Har bir mehnat muhojiri 2500 rupiy miqdoridagi suğurta badalini tölaydi va bu badal 5 yil davomida 1 000 000 rupiy miqdoridagi suğurta qoplamini ta’minlaydi.
Suğurta badalini tölagandan söng, mehnat muhojiri Overseas Pakistanis Foundation taşkiloti a’zosiga aylanadi va bu unga bir qator imtiyozlar beradi. Masalan, uşbu a’zolik öz farzandlarini ta’lim muassasalariga beriş imkonini beradi. Bundan taşqari, fond xodimlari xalqaro aeroportlarda yuridik va boşqa zarur masalalar böyiça yordam körsatadilar. A’zolik, şuningdek, turar joy dasturlari doirasidagi imtiyozlarga, sanoat sektorida sarmoya kiritiş imkoniyatlariga va baxtsiz hodisa, kasallik yoki ölim holatlarida moliyaviy yordam oliş imkonini beradi.
2021 yilning dekabr oyida Pokiston va Saudiya Arabistoni örtasida Pokistonlik işçilarni işga joylaştiriş va ularning malakasini baholaş dasturi böyiça ikkita bitim imzolandi. Birinçi bitim Pokistondan Saudiya Arabistoniga turli kasblar böyiça işçi kuçini yuboriş jarayonini takomillaştirişga qaratilgan bölib, bunda işçilarning huquqlarini himoya qiliş va ularga keng qamrovli yuridik yordam körsatişga alohida e’tibor qaratiladi. Şuningdek, uşbu bitim şartnomaviy nizolarni hal qiliş va pokistonlik işçilarni bandlik agentliklari va kompaniyalar tomonidan sodir etilişi mumkin bölgan xavf-xatarlardan himoya qilişga yordam beradi. Ikkinçi bitim esa Pokistondan Saudiya Arabistoniga malakali va sertifikatlangan işçi kuçini yuborişni kengaytirişga qaratilgan.
Mehnat migratsiyasi samaradorligini oşiriş böyiça tavsiyalar
Yuqorida keltirilgan migratsiya siyosatidagi muammolarni bartaraf etiş hamda mehnat migratsiyasini yaxşilaş böyiça “Özbekiston-2030” Strategiyasining maqsadli körsatkiçlarini sifatli va öz vaqtida amalga oşirilişini ta’minlaş maqsadida “Taraqqiyot strategiyasi” markazi ekspertlari quyidagi çoralarni körişni taklif etadi:
Birinçidan, demografik dividendni samarali foydalaniş va mehnat migratsiyasiga bölgan talabning ortib borişini inobatga olib, Filippin tajribasidan kelib çiqib, çet elda fuqarolarni işga joylaştirişda xususiy bandlik agentliklarining iştirokini kengaytiriş taklif etiladi. Şu bilan birga, davlat ularning faoliyatini qat’iy nazorat qilişi va taqdim etilayotgan xizmatlar sifatiga aniq talablarni belgilaşi kerak böladi.
Xususiy sektorni jalb etiş natijasida fuqarolar özlari uçun eng qulay variantlarni tanlaş imkoniyatiga ega böladi. Bundan taşqari, xususiy agentliklar rezyume tayyorlaş, suhbat böyiça maslahatlar va yangi iş şaroitlariga moslaşiş böyiça xizmatlarni taklif qilişlari mumkin, bu esa nomzodlarning muvaffaqiyatli işga joylaşiş imkoniyatlarini sezilarli darajada oşiradi.
Qonun hujjatlarida belgilangan migratsiya qoidalariga qat’iy rioya etilişini ta’minlaş uçun agentliklardan ularning aylanmasiga mutanosib miqdorda majburiy depozit talab qilinişi maqsadga muvofiq.
Ikkinçidan, xorijdagi taniqli rekruting kompaniyalarini mamlakatimizga jalb qilişorqali çet elda fuqarolarni işga joylaştiriş va ularning samarali mehnat faoliyatini taşkil etiş imkoniyatlarini örganiş. Bu esa fuqarolarni xorijda işga joylaştiriş kanallarini diversifikatsiya qilişda muhim qadam hisoblanadi.
Adecco (Şveytsariya), Kelly Services (AQŞ), Robert Half (AQŞ), Randstad (Niderlandiya), Michael Page (Buyuk Britaniya) kabi rekruting kompaniyalari nomzodlarni baholaş, suhbatlarni taşkil etiş va işga joylaştiriş jarayoni davomida qöllab-quvvatlaş kabi keng kölamli xizmatlarni taqdim etiş imkoniyatiga ega.
Uçinçidan, mehnat muhojirlari uçun Pokiston tajribasiga öxşaş majburiy suğurta tizimini joriy etiş imkoniyatlarini örganib çiqiş. Bu esa xorijda iş yöqotiş, kasallik va ölim bilan boğliq xavf-xatarlarni kamaytirişga yordam beradi.
Suğurta polisi şoşilinç tibbiy yordam, şu jumladan homiladorlik va tuğiş, işsizlik nafaqalari va murdani repatriatsiya qiliş xarajatlarini qoplaşni ta’minlaşi lozim.
Törtinçidan, mehnat migrantlarining xabardorligini oşiriş va huquqlarini himoya qiliş maqsadida Özbekiston Respublikasi Prezidentining 2024 yil 4 apreldagi PF-59-son Farmoniga muvofiq "Işga marhamat" monomarkazlarida taşkil etilayotgan xorijiy tillar va kasbiy könikmalar böyiça öquv kurslariga qöşimça ravişda Hindistonda muvaffaqiyatli amalga oşirilayotgan dastur asosida bepul yönaltiruvçi öquv kurslarini joriy etiş. Uşbu öquv dasturi til va kasbiy könikmalarni örgatiş bilan bir qatorda, qabul qiluvçi mamlakatning madaniyati, qonunçilik tizimi, ijtimoiy himoya va xavfsizlik çoralari kabi muhim jihatlarni ham qamrab oladi.
Ta’lim oliş imkoniyatini maksimal darajada ta’minlaş uçun migrantlarga özlari uçun qulay bölgan şaklda ta’lim oliş imkonini beruvçi onlayn modulni joriy etiş tavsiya etiladi. Uşbu taşabbus nafaqat mehnat migrantlarining tayyorgarlik darajasini oşiradi, balki ularning qabul qiluvçi mamlakat jamiyatiga muvaffaqiyatli moslaşiş imkoniyatlarini sezilarli darajada yaxşilaydi.
Beşinçidan, migratsiya xizmatlarini raqamlaştiriş, jumladan, mobil ilovalar va onlayn platformalar yaratiş böyiça şoşilinç çoralar köriş. Bu jarayonlarni soddalaştiriş, davlat boşqaruvi samaradorligini oşiriş va, ayniqsa, çekka hududlardagi migrantlar uçun xizmatlardan foydalanişni osonlaştiradi.
Uşbu maqsadga erişiş uçun quyidagi çoralarni köriş maqsadga muvofiq:
1. Indoneziya tajribasini moslaştirib, SIPMI ga öxşaş mobil ilovani yaratiş. Bu muhojirlar va ularning oilalariga zarur ma’lumotlarni tezda oliş, yuzaga kelgan muammolarni hal qiliş va çet elda özlarini xavfsizroq his qiliş imkonini beradi. Bunday ilova işga joylaşiş va yangi şaroitlarga moslaşiş jarayonida işonçli yordamçi böladi.
2. Foydalanuvçilarga mos böş iş örinlarini oson topiş hamda xorijda işga joylaşiş böyiça dolzarb ma’lumotlarni oliş imkonini beruvçi filtrlaş funksiyalari, elektron röyxatga oliş va mobil versiyaga ega iş qidiriş platformasini yaratiş.
Çet elda iş topiş uçun muvaffaqiyatli platforma sifatida foydalaniladigan Filippinning WorkAbroad.ph portalini namuna qilib oliş. Mazkur platformada böş iş örinlarining keng ma’lumotlar bazasi, qulay filtrlaş tizimi va mobil ilovasi mavjud. Bundan taşqari, portal muhojirlar uçun foydali materiallarni taqdim etib, ularning yangi mehnat şaroitlariga moslaşişiga yordam beradi.
Oltinçidan, tartibli va xavfsiz mehnat migratsiyasini ta’minlaş maqsadida Germaniya va Hindiston hamda Pokiston va Saudiya Arabistoni örtasida işçilarni qabul qiliş va ularning malakasini tekşiriş dasturi böyiça imzolangan Migratsiya va mobillik töğrisidagi hamkorlik bitimi (MMPA) kabi ikki va köp tomonlama kelişuvlarga erişiş.
Bunda, mehnat migratsiyasi geografiyasini kengaytirişni jadallaştiriş maqsadida mehnat migratsiyasi masalalari bilan şuğullanuvçi taşkilotlar darajasida ikki tomonlama bitimlar tuziş imkoniyatlarini körib çiqiş.
Bunday kelişuvlar migrantlar huquqlarini himoya qiliş, malakalarni özaro tan oliş va işga joylaşiş sohasida hamkorlik mexanizmlarini öz içiga olişi lozim. Bu migratsiya oqimlarini samarali boşqariş va jönatuvçi hamda qabul qiluvçi mamlakatlar mehnat bozorlarining ehtiyojlarini qondiriş imkonini beradi.
Jamşid Şaripov,
Ramziddin Nuriddinov,
“Taraqqiyot strategiyasi” markazi mutaxassislari.
