Bitkoin quladi, O‘zbekistonga avtomobillar importi karrasiga qisqardi - iqtisodiy dayjest

Maskning Tesla'si sotilmay qoldi. O‘zbekiston 1,5 mlrd dollarlik obligatsiyalar chiqardi. Bitkoin narxi bir kunda 7 foizga tushib ketdi. O‘tgan hafta jahon va O‘zbekiston iqtisodiy hayotida ro‘y bergan shu va boshqa yangiliklar – iqtisodchi Ahliddin Malikov sharhida.

Tesla sotuvlari tushib ketdi

Milliarder Ilon Maskka tegishli Tesla kompaniyasining aksiyalari o‘tgan haftada 8 foizga pasaydi va bozor kapitalizatsiyasi 2024 yil noyabridan beri birinchi marta 1 trillion dollardan pastga tushdi. Shuningdek, Tesla'ning Yevropadagi savdoci so‘nggi bir yil ichida 45 foizga pasaygan. 2024 yil yanvarida 18 mingdan ziyodroq avtomobil sotilgan bo‘lsa, 2025 yil yanvarida bu ko‘rsatkich 9945 donagacha tushgan.

Bunga sabab sifatida bir nechta omillarni sanab o‘tish mumkin. Birinchidan, Ilon Maskning oxirgi paytlardagi siyosiy pozitsiyasi, xususan, Yevropa mamlakatlaridagi o‘ng partiyalarni qo‘llab-quvvatlashi xaridorlar orasida Tesla brendiga nisbatan salbiy fikrlar uyg‘ota boshlagan.

Ikkinchidan, hozirda Y modelini yangilash uchun zavodlarni modernizatsiya qilish jarayoni vaqtincha ishlab chiqarish pasayishiga olib kelgan. Shuning uchun xaridorlar yangi modelni kutish rejimida bo‘lishi mumkin.

Uchinchidan, butun dunyoda Xitoy elektromobil ishlab chiqaruvchilari Tesla uchun kuchli raqobatchiga aylanib boryapti. Xususan, o‘tgan oylarda Xitoy ishlab chiqaruvchilaridan biri bo‘lgan SAIS Group Yevropada Tesla'dan ikki baravar ko‘p elektromobil sotgan.

Bitkoin narxlari tushib ketdi

Bitkoin narxlari noyabrdan beri eng past darajaga tushdi va so‘nggi ikki yildagi eng katta haftalik yo‘qotishni qayd etdi. Bozor qiymati bo‘yicha dunyodagi eng yirik kriptovaluta hisoblanadigan bitkoin juma kuni 7 foizgacha pasayib, $78,273 ga tushdi, bu – noyabr oyining 10-sanasidan beri eng past daraja hisoblanadi.

Birinchi navbatda, bitkoin texnologiya sektoridagi aksiyalar, xususan "Katta yettilik" deb atalgan yirik texnologiya kompaniyalarining ko‘rsatkichlari bilan kuchli bog‘liqlikka ega. Shuning uchun ushbu sektordagi qisqarishlar (masalan, NVIDIA kabi kompaniyalarning kutilmaganda past natijalari) to‘g‘ridan to‘g‘ri kriptovaluta bozoriga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda.

Bundan tashqari, kriptovalutalar bozorida investorlar ishonchini kamaytiradigan voqealar, masalan, Bybit platformasiga qilingan xakerlik hujumi bitkoin narxi tushishiga sabab bo‘lgani ehtimoldan xoli emas. 21 fevral kuni hakerlar Bybit platformasidan 1,5 milliard dollarlik kriptovalutalarni o‘g‘irlagandi. Bloomberg buni kriptovaluta tarixida kuzatilgan eng yirik o‘g‘rilik deb atagan.

O‘zbekistonning 2025-26 yillar uchun iqtisodiy o‘sish prognozlari

27 fevral kuni Yevropa tiklanish va taraqqiyot banki (YeTTB) “Mintaqaviy iqtisodiy istiqbollar” to‘g‘risida o‘zining eng so‘nggi hisobotini e’lon qildi. Unga ko‘ra, O‘zbekiston yalpi ichki mahsuloti 2025-26 yillarda 6 foizga barqaror o‘sishi kutilmoqda. O‘zbekistonning bunday nisbatan baland iqtisodiy o‘sish ko‘rsatkichlarini saqlab qolishi bir nechta omillar bilan izohlanmoqda.

Xususan, O‘zbekistonga chet eldan pul o‘tkazmalarining sezilarli darajada – 30 foizga oshgani savdo defitsitini qisqartirishga yordam berishi kutilmoqda. Bundan tashqari, oltin narxlarining oshishi tufayli 2025 yil yanvar oyida chet el valuta zaxiralari 42,9 milliard dollarga ko‘tarilgan. Bu kelgusi davrda makroiqtisodiy stabillikka hissa qo‘shuvchi omillardan biri sifatida qayd etilmoqda.

2024 yil o‘rtalarida inflatsiya 10,6 foizlik yuqori ko‘rsatkichni qayd etgan bo‘lsa-da, hukumat tomonidan amalga oshiriladigan fiskal konsolidatsiya choralari natijasida, Markaziy bank 2026 yilga kelib uning 5 foizlik maqsadli ko‘rsatkichiga tushishini bashorat qilmoqda.

Yana bir muhim nuqta – O‘zbekistonda xizmatlar sektori iqtisodiy o‘sishning asosiy harakatlantiruvchi kuchi bo‘lib qolmoqda. Sanoat sohasida ishlab chiqarish esa kengayishda davom etmoqda. Ushbu omillar O‘zbekistonni barqaror iqtisodiy o‘sishga erishishi uchun qulay zamin yaratadi, ammo global noaniqliklar sharoitida inflatsiya bosimini boshqarish va fiskal intizomni ta’minlashga ko‘proq e’tibor qaratish zarur.

O‘zbekistonga yengil avtomobillar importi qisqardi

O‘zbekiston Bojxona qo‘mitasining keltirgan ma’lumotlarga ko‘ra, 2025 yil yanvar oyida xorijdan import qilingan avtomobillar qiymati o‘tgan yilning mos davriga nisbatan qariyb 7 barobarga qisqargan. Importdagi bu qisqarish elektromobillar va benzinli yengil avtomobillar kesimida har xil bo‘lgan – elektromillar importi 6,7 barobarga qisqargan bo‘lsa, benzinli yengil avtomobillar importi 2,5 pastlagan.

Umuman olganda, avtomobil importi 2024 yilning aprel oyida kuchga kirgan avtomashinalar bo‘yicha muvofiqlik sertifikatini rasmiylashtirishga oid o‘zgarishdan keyin pasayuvchi trendni ko‘rsatayotgan edi. Lekin o‘tgan yilning noyabr oyidagi avtomobillarni texnik ko‘rikdan o‘tkazish bo‘yicha talablarning qattiqlashtirilishidan so‘ng bir oy ichida import qilingan avtomobillar qiymatining avvalgi oylarga nisbatan 2 barobarga qisqarganini ko‘rish mumkin. Ma’lumot uchun, 2024 yil 1 noyabrdan boshlab import qilingan avtomobillarni bojxona hududida emas, Piskentdagi poligonda texnik sinovlardan o‘tkazish boshlangandi.

Temu marketpleysi O‘zbekistonda yopilishi mumkin

O‘zbekistonda Xitoyning Temu marketpleysi faoliyati to‘xtatilishi mumkin. Bu haqda Istiqbolli loyihalar milliy agentligi ma’lum qilgan.

Regulyator Temu'dan O‘zbekistonda yo o‘z shu’ba korxonasini ochishi, yoki soliq tizimida ro‘yxatdan o‘tib, QQS to‘lovchisiga aylanishni talab qilmoqda.

O‘zbekiston davlat qarzidagi so‘nggi o‘zgarishlar

O‘zbekiston umumiy hajmi 1,5 mlrd dollarlik suveren obligatsiyalar, ya’ni qarz qimmatli qog‘ozlarini muomalaga chiqardi. Bu obligatsiyalar 7 yillik AQSh dollaridagi, 4 yillik yevrodagi va 3 yillik milliy valutadagi obligatsiyalarini o‘z ichiga oladi.

Tushgan mablag‘lar 2025 yilgi davlat budjeti taqchilligi va ipoteka dasturini moliyalashtirish uchun yo‘naltiriladi.

Hukumat soliqlar, bojxona to‘lovlari va boshqa manbalardan daromad oladi. Lekin xarajatlar daromaddan oshib ketganda, hukumat qarz qimmatli qog‘ozlari, ya’ni obligatsiyalarni chiqarish orqali farqni qoplaydi. Investorlar bu qimmatli qog‘ozlarni sotib oladilar va buning evaziga foiz daromadlari oladilar. Lekin gap shundaki, agar qarz juda katta bo‘lib ketsa, investorlar xavotirga tusha boshlaydilar. Ular hukumat uni qaytara oladimi degan savolni bera boshlaydilar.

Umuman olganda, o‘tgan o‘n yil davomida qarzimiz o‘sib bormoqda. Masalan, 2024 yil O‘zbekiston davlat qarzi 5,3 mlrd dollarga oshib, 2025 yil 1 yanvar holatiga 40,2 mlrd dollarni tashkil etgan. Rivojlanayotgan mamlakatar “qarz tuzog‘i” deb ataluvchi tuzoqqa tushib qolishdan ehtiyot bo‘lishlari zarur.

Davlat qarzini suv solingan idishga o‘xshatish mumkin. Har yili bu idishning bir qismi olingan qarz foiz to‘lovlarini qoplash uchun soliq daromadi bilan to‘ldirilishi kerak. Agar idish juda katta bo‘lib ketsa, qarzga to‘lanadigan foiz stavkalarining ozgina oshishi ham tushayotgan soliq yig‘imlarinining sezilarli qismining qarzni to‘lash uchun sarflanishini taqozo etishi mumkin. Agar qarzlar o‘sishda davom etsa va samarali loyihalarni moliyalashtirish uchun ishlatilmasa, soliq daromadi faqat foizlarni qoplaydigan, ijtimoiy xizmatlar, xususan ta’lim, sog‘liqni saqlash va infratuzilma uchun esa kam mablag‘ qoladigan nuqtaga yetib kelishi mumkin.

O‘zbekistonning hozirgi davlat qarzi boshqarsa bo‘ladigan darajada. Muomalaga chiqarilgan so‘ngi obligatsiyalar uchun talabning yuqori bo‘lgani ham O‘zbekistonga qarzni to‘lashda qulay shartlarni taqdim etadi. Ya’ni bu olinayotgan qarz uchun pastroq foiz to‘lash mumkinligini bildiradi. Ammo, barqaror iqtisodiy o‘sishga erishish makroiqtisodiy muvozanatni saqlash, tizimli islohotlarni tezlashtirish va qarz mablag‘laridan shaffof va samarali foydalanishni ta’minlashga bog‘liq bo‘ladi.

Ahliddin Malikov,
iqtisodchi