Qiynalayotgan budjet, ğalati xususiylaştiriş va IMVda rokirovka - iqtisodiy taymlayn
|21:40 / 05.08.202341 67513 min
Dollar kursi 11700 sömdan oşdi. Uy-joy bozorida narx pufagi paydo bölyapti. Eng katta banklardan biri ğalati tarzda xususiylaştirilişi mumkin. Prezident soliqçilarni jiddiy tanqid qildi. Hukumatning iqtisodiy blokida rokirovka. Kun.uz hafta iqtisodiy yangiliklarini iqtisodçi Otabek Bakirov bilan tahlil qildi.
Özbekistondagi ma’muriy islohotlardan 7 oy ötib, iqtisodiy sohani muvofiqlaştiruvçi iqtisodiyot va moliya vaziri Şerzod Qudbiyev yana Soliq qömitasiga qaytdi. Ayni vaqtda Soliq qömitasi yana mustaqil tuzilma bölib, vazirlik tarkibidan çiqarildi. Jamşid Qöçqorov esa iqtisodiyot va moliya vaziri böldi.
— Tajribalar faqat muvaffaqiyatlardan iborat bölmaydi. Ayrim hollarda xatolar ham anglaşiladi. Xatolar birinçi marta qilingan bölsa, ular keçiriladi. Oldinga qarab qadam bosişda davom etiş kerak. Adminreforma doirasida iqtisodiy blokda mavjud bölgan idoralarning bitta supervazirlikka birlaştirilişi xato edi. Adminreformaning birinçi kunlaridayoq juda köp ekspertlar bu haqda aytdi. Qarşi argument ölaroq Fransiyada şunday tajriba borligi aytildi, lekin fransuz tajribasining qolgan qismi ham bor: ularda yagona vazirlikka birlaştirilgan departamentlar mutlaq avtonomiyaga ega. Ular bir-biriga muvozanatli va mustaqil qarorlar qabul qila oladi. Bizning şaroitimizda esa daromadlarni ham, budjet xarajatlarini ham bitta vazirlik ostida nazorat qiladigan, boşqariladigan vazirlikka aylantirilişi töğri iş bölmagani aniq edi. Va bu amaliyotda tuşunib yetildi.
Hozir iqtisodiyotimiz va budjet muvozanatida yuzaga kelayotgan qator muammolar ham xato ma’muriy qadamning aks-sadolaridan biri hisoblanadi. Masalaga qaytadigan bölsak, bu ajraliş şu bilan yakunlanmasligi kerak. Çunki hozir Iqtisodiyot va moliya vazirligi tarkibida bojxona qömitasi saqlanib turibdi, u ham daromad şakllantiradigan davlat idorasidir. Iqtisodiyot va moliya vazirligidagi funksiyalar vertikali özgartirişlarda davom etsa kerak. Muvaffaqiyatli moliya va fiskal boşqaruv prinsiplariga köra, daromad topuvçilar taqsimlovçilarga, yoki taqsimlovçilar daromad topuvçilarga aylanmasligi kerak, deydi Otabek Bakirov.
Mavzuga oid
Eng yirik davlat banklarini xususiylaştiriş keçiktirildi. SQBga noodatiy sxema tanlandi
Özbekistondagi eng yirik davlat banklaridan biri Özsanoatqurilişbankning xususiylaştirilişi 2024 yil oxirigaça, Asabakabankniki esa 2025 yil oxirigaça uzaytirildi. Qişloq quriliş bank IPOsi esa 2024 yil 1 martga qadar çözildi. Bu yangilikdagi asosiy jihat şundaki, Özsanoatqurilişbankni xususiylaştiriş uçun noodatiy sxema tanlandi.
— Aslida xususiylaştiriş haqida gap ketganda davlatning qaysidir biznes sub’yekti tarkibidagi boşqaruvidan mulkdor sifatida töliq ketişi tuşuniladi. Oçiq bozor, fond bozori şakllangan, erkin bozor qoidalari amal qilayotgan boşqa mamlakatlarda qaysidir yirik banklarda davlat uluşi saqlanib qolayotganini qabul qiliş mumkin. Çunki u yerda kuçli korporativ qoidalar amal qiladi. Bozor davlatni iştirokçi sifatida bozor qoidalari asosida öynaşga majbur qiladi. Lekin bizga öxşagan bozor qoidalari tomon töliq yetib bormagan mamlakatlar uçun davlatning qaysidir xususiylaştirilayotgan biznesda uluşini saqlab qolişi xususiylaştirişga savollar qoldiradi.
Belgilangan rejaga köra, 2024 yil oxirigaça Sanoatqurilişbankning davlat uluşi 50 foizdan pasaytirilişi aytilgan. Davlat bank kapitalidan töliq ketişni hali rejalaştirmagan. Asosiy yirik xalqaro moliya taşkilotlaridan olingan kredit yoki qarz liniyalari Özsanoatqurilişbankning aksiyalariga konvertatsiya qilinadi. Ya’ni qarzlar örniga aksiyalar taqdim etiladi. Şu bilan bankning kapitalidagi davlat uluşi 50 foizga tuşiriladi. Qaror çiqqandan keyin hisob-kitob qilib kördim: 200 mln dollar atrofidagi qarzlar aksiyalarga konvertatsiya qilinadi, lekin davlat qoladi. Şu nuqtayi nazardan, bunday sxemani xususiylaştirişni muvaffaqiyatli böladi deb öylamayman. Agar davlat har qanday aktivni xususiylaştirişda undan töliq ketişni reja qilmas ekan, aktivga nisbatan ta’sirini saqlab qolaveradi.
Sanoatqurilişbankni xususiylaştiriş bilan Ipotekabankning xususiylaştiriliş keysida juda katta farq böladi. Özbekistonda korporativ boşqaruv yaxşi rivojlanmagani uçun bitta bankka bitta egalik köproq samara beradi.
Boşqa banklarning xususiylaştirilişi keçikişi töğri deb hisoblayman. Çunki hozir global bozorda investorlar juda köp qarorlarni keyinga qoldiryapti. Çunki qarz bozori juda yuqori narxlar fonida şakllanyapti. Investorlar qaror qabul qilişda juda köp byurokratik tösiqlarga ega yoki huquq bilan boğliq yeçimlarda muammolari bor davlatlardan özlarini yiroq tutişyapti. Nafaqat Özbekiston, balki Qozoğiston yoki Qirğiziston bozoriga ham yirik investorlarni jalb qiliş muammoli. Çunki risklar juda yuqori. Çunki bu faqat qarz yoki fond bozoridagi muammolar bilan boğliq emas. Bizning hududimiz Ukraina va Rossiya örtasidagi uruş bilan ham boğliq.
Toşkentda uy-joy bozorida narx pufagi kengayyapti. Uning yorilişi banklarga emas, investorlarga jiddiy ta’sir qiladi
Uy-joy narxlari qimmatlaşda davom etyapti. Toşkentda narx pufagi kengaygan bölişi mumkin. Makroiqtisodiy va hududiy tadqiqotlar instituti tahlillariga köra, har bir kvadrat metr uçun eng arzon uy Qoraqalpoğistonda (390 dollar), eng qimmati esa Toşkent şahrida (1251 dollar) qayd etilgan. Poytaxtda 2022 yilning iyunidan 2023 yilning iyuligaça bölgan davrda yangi uylarning narxi örtaça 44 foizga, ikkilamçi bozordagi uylar narxi esa örtaça 33 foizga qimmatlaşgan.
— Xöş, narx pufagi nima? Bunda xalq ommasi tuşunadigan narsa – spekulyatsiya, ya’ni tovar yoki xizmat narxi bozorni fundamental omillariga emas, spekulyativ omillarga boğliq holda oşişni boşlaşi tuşuniladi. Ya’ni Toşkent şahridagi narx pufagi köproq fundamental emas, spekulyativ omillar bilan oşa boşladi. Bu investorlarning foydasini köpaytiriş maqsadida bozorga pul tikişni boşlaşi, bizdan taşqaridagi Rossiya yoki boşqa hududlardan relokantlarning ötgan yil fevral-mart va sentabr-oktyabr oylarida kirib kelişi bilan şakllandi. Ya’ni ungaça butun Özbekistonda uy-joy narxlarining oşişi fundamental qoida va faktorlar – aholining ösişi, daromadlar ösişi, soğlom talabning ösib borişi asosida şakllanayotgan edi.
Toşkentda narx pufagi yuzaga kelişi mumkinligi Markaziy bankning bir neça oy oldingi hisobotida aytilgandi. Bunga media keçroq e’tibor qaratdi. Yangi uy-joy bozori böyiça yangi şarhlar taqdim etilgani yöq. Aynan öşa 2022 yil yakunlari böyiça şarhda bozor narxlari va fundamental narx örtasidagi farq kengayib borayotgani ifoda etilgan. Taxminan 100 mln söm qiymatdan yuqoriroğini taşkil etayotgani borasida xavotirlar bildirilgan. Bu xavotirlar nima bilan boğliq? Uy-joy narxiga ta’sir qiladigan eng asosiy indikatorlardan biri – daromadlarning ösişi hisoblanadi. Daromadlarning ösişidan uy-joy narxlarini ösişi oxirgi 1,5-2 yil içida juda katta farq qilmoqda. Daromadlarning real ösişi 6-10 foiz asosida saqlanayotgan bölsa, uy-joy bozoridagi ösiş ikki xonali raqam – 30-40 foizdan yuqori şakllanyapti.
Bu xavotirlar örinli. Ammo kreditlar va banklarning risklari nuqtayi nazaridan Markaziy bank aytyaptiki, biz bu risklarni minimallaştiriş uçun ipotekaning eng yuqori çegarasini belgilab qöyganmiz. Qolgan risk, uy-joy narxlarining keskin pasayib ketişi bilan boğliq risklar uy-joy egalarining böynida böladi. Şartli ravişda 800 mln sömga sotib olingan uyning 416 mln sömi kredit hisobidan, 384 mln sömi uy egasining hisobidan. Ehtimoliy ravişda uy-joy narxlarining 750 mln sömgaça pasayişi oqibatlarini köproq uy-joy egasi his qiladi. Ya’ni bu yerda bank va kredit nuqtayi nazaridan heç qanday vahimaga örin yöq deb hisoblayman. Lekin uy-joyga investor sifatida qarayotganlar, narx oşişidan foyda olaman deganlar uçun bu köproq oqibat yaratadi. Uyni yaşayman deb sotib olayotganlar uçun bu heç qanday oqibat olib kelmaydi.
Bu pufak Toşkent şahri va Toşkent viloyatidagi hududlarda kuzatilyapti. Boşqa hududlarda bunday pufak şakllanmayapti. Şartli aytganda ayrim depressiv hududlarimizda uy-joy narxlari hatto pasayişni boşlagan.
Budjet taqçilligining çeklangan miqdori oşirilyapti
Davlat budjeti defitsitining YaIMga nisbatan çeklangan miqdorini 5 foizga oşiriş taklif qilinyapti. Bu hukumatning joriy yilda ham qonunda körsatilgan 3 foizlik limitga “siğmayotganidan” darak beradi. Kuni keça Markaziy bank iqtisodiyotda narxlar barqarorligini saqlaş uçun limitga amal qiliş muhimligini bildirgandi.
— Budjet taqçilligi masalasida hukumat, Markaziy bank va parlament örtasida konsensus bölişi kerak. Har yili iqtisodiy maqsadlarga qarab, davlatning ijtimoiy siyosatida közda tutilgan loyihalarga qarab turib budjet defitsiti ongli belgilanişi kerak. Bu qanday maqsadlar bölişiga qaramay iqtisodiy asoslangan bölişi kerak. Budjet daromadlarini ta’minlaş va xarajatlarni kamaytirişga közingiz yetmasa, avvalboşdan defitsitni özingiz bajara oladigan qoidalar asosida belgilaşingiz kerak. Markaziy bank ham xuddi şu qoidalardan kelib çiqib pul-kredit siyosatini amalga oşirişi kerak. Agarda sodda tuşuntirsam, 3 foizlik defitsit şaroitida boşqaça, undan yuqori defitsit şaroitida Markaziy bank boşqaçaroq siyosat yuritişi kerak böladi. Markaziy bankning asosiy vazifasi – inflatsiyani minimallaştiriş. Hukumatning asosiy vazifasi – iqtisodiy ösişni ta’minlaş. Ular har doim ham bir-birini muqoyasa qiladi deb aytiş qiyin. Şu ma’noda Özbekistonda budjet konsensus sifatida – Markaziy bank, parlament, jamiyat, hukumat örtasida qabul qilinişi kerak.
Biz 2021 yildan boşlab qator fiskal qoidalar belgilaganmiz. Şu qoidalardan biri YaIMga nisbatan defitsitning 3 foizdan oşmasligi. Biz buni 2021 yilda ham, 2022 yilda ham bajarolmadik, 2023 yilning yarmidan ötganda biz özimiz belgilagan qoidalarga amal qila olmasligimizni tuşundik. Avval boşdan birinçi vazifa rejalarni töğri belgilaş, xarajatlarni töğri çamalaş bölişi kerak. Ikkinçisi, agar budjet bajarilişda ortda qolayotganini inobatga olsak, xarajatlarni qilib bölmasdan muhokama qilişimiz kerak. Ötgan yil körgan bölsangiz, dekabr oyining oxirgi 10 kunligida 2022 yilgi budjet defitsiti 4 foizdan yuqoriroqqa oşirildi. Ya’ni allaqaçon xarajatlar amalga oşirilgan, allaqaçon loyihalar moliyalaştirilyapti, lekin bunday bölmasligi kerak. Hali defitsit oşmasdan turib, qaror qabul qilişimiz kerak. Yuz berib bölgandan keyin orqa sana bilan defitsitni parlamentda tasdiqlatib qöyiş dissiplina yaratmaydi. Bu qaytanga xaspöşlaş mumkinligi töğrisida qoidalar yaratadi. Hukumat, hokimliklarda parlament yil yakunlanib bölgandan keyin xarajatlarni baribir ma’qullab beradi degan qaraşni şakllantiradi, afsuski bunday könikma şakllanib ham bölgan. Keyingi yilga ham şu tajribani ötkazadi.
Prezident soliqçilarni jiddiy tanqid qildi
Prezident Şavkat Mirziyoyev 2 avgust kuni Toşkent viloyatiga taşrifi çoğida soliq organlari xodimlarini tanqid qildi. Soliq idoralari qöşimça manbalar topiş örniga eski zamon kasaliga berilib, işlayotgan tadbirkorlarning tayyor mablağlarini undirişga örganib olgani qayd etildi. Iqtisodiyotdagi ösiş samarasi budjet daromadlarida töliq körinmayotgani aytildi.
— Bizda soliq masalasida muammomiz stavkalarda emas, imtiyoz va istisnolarda. Men soliqçilarni ham, tadbirkorlarni ham tuşunaman. Hozir yiğilayotgan soliqlarni budjetga muvofiq taqsimlayotganlarni ham tuşunaman. Hammasining öz haqiqati bor. Umumiy mahraj şuki, budjet muvozanatini qiynayotgan masala – imtiyozlar va istisnolar hisoblanadi. Biz 2021 yildan keyin imtiyozlar belgilaşni kamaytiriş borasida vazifalar qöyganmiz. Oğir boşlanib, oğir davom etayotgan 2023 yilda ham soliq bilan boğliq imtiyozlarni töxtatganimiz yöq. Davlat rahbarining soliqçilarga qarata aytgan gaplariga qöşilgan holda, soliqçilarning ham pozitsiyasini eşitiş kerak deb hisoblayman. Ularga ham söz beriş kerak: muammo qayerda?
Biznes soliq yuki katta deydi, axir kimdir soliq tölamayotgan bölsa, boşqalar uning örniga soliq tölaşga majbur. Soliqçilarning pozitsiyasini ham eşitiş kerak. Bizda oxirgi 1-2 yil içida şu muloqot yöqolib qoldi. Ya’ni biznes öz muammolarini aytyapti, bular haqiqatan ham muammo, ammo ular kun tartibiga ongli ravişda çiqarilmayapti. QQSni qaytariş yoki QQS uzilişi bilan boğliq huquqiy masalalar bor. Soliqçilar ham, biznes ham öz muammolarini aytyapti. Lekin ularning muloqoti parlamentda ham, hukumatda ham sodir bölmayapti.
Davlat rahbari avgust oyida tadbirkorlar bilan uçraşadi. Men tadbirkorlarimiz qandaydir imtiyozlar söraşidan qörqaman. Soliqçilar yoki qaror qabul qiluvçilar yöq deya olmasdan, imtiyozlarni qabul qilişidan qörqaman. Çunki har bir imtiyoz budjet uçun muammo yaratadi, tadbirkorlarga soliq yukini oşiradi.
