Ukraina Amerika qurollarisiz omon qoladimi?

Ukrainaning eng yirik xususiy mudofaa kompaniyalaridan biri Ukrainian Armor rahbari Vladislav Belbasning sözlariga köra, FPV-dronlaridan taşqari, harbiy-sanoat kompleksi zirhli transport vositalari, minomyotlar, artilleriya tizimlariga bölgan öz ehtiyojini töliq, şuningdek, öq-dorilarga bölgan ehtiyojni qisman qoplaydi.

«Biz özimizning öq-dorilar işlab çiqarişni faol rivojlantirmoqdamiz — hozirning özidayoq biz sovet kalibridagi öq-dorilarni barça ğarblik hamkorlarimizdan köproq işlab çiqarmoqdamiz», — deya qayd etdi Belbas.

Şuningdek, Ukraina hukumati Yevropa qurol işlab çiqaruvçilari bilan qöşma korxonalar yaratiş ustida faol işlamoqda. Allaqaçon zirhli texnikalardan tortib raketalargaça bölgan turliça qurol-yaroğ namunalarini birgalikda işlab çiqariş bilan şuğullanadigan önga yaqin şunday korxonalar işlamoqda.

Ukrainaga taqdim etilgan Amerikaning F-16 qiruvçi samolyotlariga xizmat körsatiş ham muammoga aylanmasligi kerak, deya ta’kidlaydi Kiyevdagilar.

«Yevropada bunga ixtisoslaşgan bitta korxona bor, şuning uçun AQŞ yordamini almaştiriş mumkin», — deydi BBC’ga ukrainalik mulozim.

Starlink sun’iy yöldoş aloqasi bilan ham xuddi şunday. Kompaniyaning özi va uning egasi Ilon Mask ukrainalik harbiylarni uşbu texnologiyadan mahrum qilişni rejalaştirmayotganiga qaramay, agar bu sodir bölsa, Ukrainada allaqaçon bir neçta muqobil variantlar mavjud. Ulardan biri Starlink işlamaydigan Kursk oblastida sinovdan ötkazildi.

Jiddiy qaramlik

Biroq, ukrainalik amaldorning sözlariga köra, havo hujumidan mudofaa tizimlari va ular uçun raketalar böyiça AQŞga qaramlik hamon kritik darajada qolmoqda.

Gap birinçi navbatda ballistik va aeroballistik nişonlarni urib tuşirişi mumkin bölgan Patriot havo hujumidan mudofaa tizimi haqida ketmoqda.

«Almaştiriş ustida işlayapmiz. Ammo dunyoda öz havo hujumidan mudofaa tizimlarini işlab çiqaradigan sanoqli davlatlar bor. Şuning uçun amerikaliklar örniga boşqasini topiş ança qiyin böladi», — deya qayd etadi BBC suhbatdoşi.

Volodimir Zelenskiy Ukraina Amerikaning Patriot zenit-raketa majmuasiga öxşaş tizim işlab çiqayotganini aytgan. BBC manbalariga köra, uşbu işlanma hali tugallanmagan, biroq uning ustidagi işlar «faol davom etmoqda».

Bunga parallel ravişda ukrainalik işlab çiquvçilar duşman havo nişonlarini urib tuşiriş uçun boşqa yeçimlarni topişga harakat qilmoqda, bu esa Ğarbning taqçil bölgan havo hujumidan mudofaa raketalarini tejaş imkonini beradi.

Sönggi haftalarda bu borada muayyan yutuqlarga erişildi. Rossiya har keça Ukraina şaharlari böylab uçirayotgan Shahed tipidagi zarbdor dronlar Ukrainaning arzonga tuşgan dronga tutuvçi vositalari orqali ikkinçi marta muvaffaqiyatli urib tuşirilişi qayd etildi. Bu ma’lumotni BBC’ning ikki manbasi tasdiqladi.

Kiyevning amerikalik qurolsozlarga yana bir jiddiy qaramligi bor. Gap baravar öt oçiş reaktiv tizimlari, birinçi navbatda HIMARS va ular uçun öq-dorilar haqida ketmoqda.

2022 yilning yozida bunday tizimlar frontda özini juda samarali körsatgandi. Garçi keyingi yillarda ularning samaradorligi Rossiya radioelektron reaktiv tizimi qarşiligi tufayli (bu Amerikaning GMLRS raketalarining aniqligiga bevosita ta’sir körsatdi) biroz pasaygan bölsa-da.

Şunga qaramay, Himars tizimlari hali ham Ukraina harbiylari qölida dahşatli qurol bölib qolmoqda.

HIMARS uçun raketalar

Boşqariluvçi GMLRS raketalari 2022 yil yozida Ukraina qurolli kuçlarining eng muhim zarba vositasiga aylangandi. Öşanda Ukraina armiyasi ularni qöllaş taktikasini işlab çiqqan va Rossiya öq-dori omborlariga zarbalar bergan.

Bu taktika şunçalik samarali ediki, rossiyaliklarni frontdagi qismlarga ta’minot yetkazib beriş tizimini özgartirişga majbur qildi.

90 kilometrgaça masofadagi nişonga yetib boradigan bu raketalar ikki turdagi jangovar qismlar — oskolkali-fugas yoki kassetali qismlar, şuningdek, ikki turdagi nişonga oliş tizimlari — sun’iy yöldoş va inersial tizimlar bilan jihozlangan.

Raketa jangovar qismining yuqori aniqligi va quvvati yoyiliş tezligi bilan töldiriladi — ğildirakli HIMARS yoki zanjirli MLRS uçiriş moslamalari razvedka ma’lumotlarini olgandan keyin qisqa vaqt içida zarba beriş imkonini beradi.

Uşbu uçiriş moslamalari uçiş masofasi 300 kilometrgaça bölgan ATACMS raketalari uçun işlatiladi.

Rossiya qöşinlari GMLRS’ga qarşi turiş usullarini sinab körgan bölsa-da (ular bilan radioelektron kuraş tizimlari, sun’iy yöldoş navigatsiyasiga ta’sir qiliş yoki zenit raketalari bilan urib tuşiriş orqali kuraşmoqda), zarbadan töliq himoyalanişning iloji yöq — ayniqsa, u kutilmaganda berilganda.

Muammo şundaki, GMLRS boşqa snaryadlardan farqli ölaroq, faqat AQŞdagi Lockheed Martin zavodlarida işlab çiqariladi. Işlab çiqarişni kengaytiriş murakkab vazifa, çunki raketada yuqori texnologiyali detallar köp.

Bundan taşqari, uşbu raketalarning Ukrainada körsatgan yuqori samaradorligi butun dunyoda ularga bölgan talabni oşirdi va endi Ukrainaning köplab raqobatçilari bor.

Bu raketalarni almaştirişning iloji yöq. Na miqdor, na sifat jihatidan.

Zenit raketalar

Zenit-raketa komplekslari uçun raketalar hamda ZRKning özi Ukraina uçun juda muhim — butun davlatning havo hujumidan mudofaasi quruqlikdagi komplekslarga boğliq. Bu tizimlarning katta qismini esa AQŞ zenit-raketa komplekslari taşkil etadi.

Havo hujumidan mudofaa raketalari ahamiyatini kamaytirib bölmaydi — ular eng köp sarflanadigan materialga aylangan, bundan taşqari, Rossiya soxta nişon dronlarini tobora faolroq qöllay boşlaganidan söng, bunday raketalar sarflanişi oşdi.

Bundan taşqari, Ukraina Yevropadagi ittifoqçilaridan oladigan va Rossiya qanotli raketalariga qarşi qöllaydigan F-16 qiruvçi samolyotlari ham Amerika öq-dorilaridan foydalanadi.

Zenit raketalari Ukrainaga ikki sababga köra kerak. Birinçidan, ular mamlakat infratuzilmasini halokatli raketa zarbalaridan himoya qilişga yordam beradi.

Har safar ukrain harbiylari Rossiya qanotli raketasini urib tuşirganini xabar qilsa, bu unga kamida ikkita zenit raketa otilganini anglatadi — bu havo hujumidan mudofaa tizimlarining odatiy amaliyoti.

Katta ehtimol bilan, urib tuşirilmagan raketalarni ham urib tuşirişga harakat qilişgan va har bir uriniş uçun kamida ikkita zenit raketa işlatilgan.

Ba’zi hollarda, masalan, Rossiyaning «Kinjal» gipertovuşli raketasi yoki «Iskander» ballistik raketasi zarbasini qaytarişda faqat Amerikaning Patriot havo hujumidan mudofaa tizimidan PAC-3 raketalarini işlatiş samarali bölişi mumkin.

Bir neça oydirki, Rossiya uzoq masofali dronlar bilan yopirilma zarba berişda havo hujumidan mudofaa kuçlariga yuklama tuşiriş uçun maxsus soxta dron nişonlarini qöllamoqda.

Ukraina qiruvçi samolyotlari qanotli raketalar bilan qanday kuraşayotgan bölsa, dronlar bilan ham aviatsiya yordamida — zarbdor hamda transport vertolyotlari va hatto yengil pulemyotlar bilan qurollangan yengil motorli samolyotlar yordamida kuraşişni örganişdi.

Snaryadlar

Taktik dronlar, birinçi navbatda, FPV-dronlar frontdagi eng samarali qurol turlaridan biriga aylandi.

Ingiçka optik tolali şnur orqali boşqariladigan dronlar paydo bölganidan söng, ular radioelektron kuraş tizimlari uçun zaif bölmay qoldi. Bunday dronlar zirhli texnika kolonnasi hujumini töxtata oladi, ular hatto alohida askarlarni ham ovlaydi.

Şaxsiy tarkib jiddiy taqçilligini boşdan keçirayotgan Ukraina qurolli kuçlari uçun FPV-dronlar haqiqiy najot böldi, çunki ular rossiyaliklar son jihatdan ustun bölgan taqdirda ham mudofaani saqlab qoliş imkonini beradi.

Front çiziğining köplab uçastkalarida pozitsiyalarni bir neça kilometrlik polosa ajratib turadi. Va hujum paytida duşman pozitsiyalariga yetib boriş uçun şu masofani bosib ötiş kerak.

Biroq dronlarning öziga yaraşa kamçiliklari ham bor. Birinçi navbatda, har bir dron alohida operator tomonidan boşqariladi va şuning uçun dronlarning ommaviy qöllanişi operatorlar soniga boğliq.

Ikkinçidan, Ukrainada dronlar işlab çiqariş portlovçi moddalar miqdori bilan çeklangan — zaryadlar şunçaki yetarli emas.

Şuning uçun oddiy artilleriya snaryadlari uruşda eng muhim zarba beriş vositasi va eng köp talab qilinadigan resurslardan biri bölib qolmoqda. Havoda zarbalarni yönaltiruvçi dron bor bölsa, zamonaviy gaubitsalar aniqligi turli nişonlarni yöq qiliş uçun yetadi.

Ukraina qurolli kuçlari foydalanayotgan har bir 155 millimetrli M107 snaryadi yetti kilogrammdan sal kamroq portlovçi moddani öz içiga oladi va uning korpusi 36 kilogrammlik pölat bölaklaridan iborat.

Amerikadan öq-dorilar yetkazib berilişi Ukraina uçun juda muhim, biroq 2022 yildan beri Ukrainaning hamkor davlatlari koalitsiyasi («Ramştayn guruhi») öq-dorilar işlab çiqarişni sezilarli darajada kengaytirişga erişdi.

Eng yomon ssenariy

Avvaliga Amerikaning Ukrainaga yordami töxtatilişi voqealar rivojining eng yomon ssenariylaridan biri sifatida körilardi, ammo endi buning ehtimoli oşdi va unga tayyorgarlik köriş kerak.

Wall Street Journal gazetasi bilan suhbatlaşgan harbiy ekspertlar apokaliptik bölmasa-da, ança xavotirli başoratlar bildirgan.

«Biz Yevropaga öq-dorilar işlab çiqarişni köpaytirişi uçun yana bir yil berişga, ehtimol, yarim yil yoki bir yil bardoş bera olamiz [...] Biz yöqotişlarga duçor bölişimiz, ehtimol, hududning bir qismini yöqotişimiz mumkin. Ammo qiyinçiliklarga qaramay, jang qilişdan boşqa ilojimiz yöq», deydi Ukrainaning «Omon qayt» xayriya fondi katta tahlilçisi Mikola Beleskov.

«Garçi nazariy jihatdan Yevropa AQŞ xarajatlari darajasiga yetişi mumkin bölsa-da, men unda kerakli qurollarning barça nomenklaturasini ta’minlaş imkoniyatini körmayapman va havo hujumidan mudofaa tizimi raketalari kabi ba’zi muhim toifalar böyiça miqdor muammosi tezda paydo böladi», — deydi Şvetsiya mudofaa universiteti eksperti Oskar Yonsson.

Havo hujumidan mudofaa raketalarini almaştiriş imkonsiz. Ularni işlab çiqarişni köpaytiriş ham oson iş emas — yangi işlab çiqarişni yölga qöyiş bilan boğliq sof texnologik qiyinçiliklardan taşqari, investitsiyalar, taşkil etiş muammosi ham bor.

Iqtisodiy nuqtayi nazardan, Yevropa Ittifoqi öziga xos tuzilma bölib, u AQŞ yoki Rossiyadan bitta milliy harbiy sanoat mavjud emasligi bilan ajralib turadi.

Yevropaliklar işlab çiqariş hajmini oşiriş masalalarini bir vaqtning özida hal qilişlariga töğri kelsa-da, ular buni harbiy sanoat kompleksini isloh qiliş bilan bir vaqtda amalga oşirişga harakat qilmoqda.

Bu murakkab jarayonlar oxiriga yetişiga hali borligida ukrainlar frontda artilleriya va hatto havo hujumidan mudofaa tizimini yangi turdagi dronlar bilan almaştiriş orqali, ya’ni özlari yaxşi uddalayotgan usullar bilan ança samarali yeçimlarni topişga muvaffaq bölmoqda.