Ukrainadagi tinchlikparvar amaliyot muvaffaqiyatini ta’minlash uchun qancha harbiy kerak?
|21:53 / 04.03.20256 27910 min
Foto: ReutersFoto: Reuters
Fransiya, Britaniya va Yevropaning boshqa davlatlari o‘t ochishni to‘xtatish rejimini ta’minlash uchun Ukrainaga qo‘shin yuborishga tayyor, dedi Bloomberg agentligiga bergan intervyusida Fransiya moliya vaziri Erik Lombard.
Uning so‘zlariga ko‘ra, bu Rossiya va Ukraina o‘rtasida yarashuv bitimi tuzilgandan so‘ng mumkin bo‘ladi, bunda Yevropa tinchlikparvar kuchlariga AQShning harbiy yordami kerak bo‘ladi.
Ukrainaga tinchlikparvar kuchlarni yuborish ehtimoli haqida boshqa yuqori martabali manbalar ham gapirmoqda.
Britaniyaning Telegraph nashri ma’lumotlariga ko‘ra, London va Parij Ukrainaga kamida 30 ming yevropalik harbiyni yuborishni nazarda tutuvchi qo‘shma tinchlikparvarlik rejasini ishlab chiqqan.
Nashrning yozishicha, reja Yevropa yetakchilarining 17 fevral kuni Parijda bo‘lib o‘tgan favqulodda yig‘ilishida taqdim etilgan. Tinchlikparvar kuchlarni front chizig‘ida emas, balki shaharlar, portlar va muhim infratuzilma obektlarida joylashtirish taklif qilinmoqda, u yerda ular sun’iy yo‘ldoshlar, uzoq masofali samolyotlar va dronlar yordamida vaziyatni kuzatib boradi va havodan ehtimoliy hujumlarni qaytaradi.
Bundan tashqari, Qora dengizga kemachilik xavfsizligini ta’minlash uchun patrul kemalarini yuborish rejalashtirilgan.
Wall Street Journal ma’lumotlariga ko‘ra, bu rejani amalga oshirishning asosiy murakkabligi AQSh prezidenti Donald Trampni bu missiyada AQSh harbiylarining hech bo‘lmaganda cheklangan ishtiroki zarurligiga ishontirishdir. Agar Moskva tinchlik kelishuvi shartlarini buzsa, amerikaliklar Yevropa qo‘shinlarini himoya qilishi mumkin, deb yozadi WSJ.
Xususan, gap Ruminiya va Polshada joylashgan Amerika aviatsiyasi, shuningdek, NATOning sharqiy chegaralarida yirik kontingent va havo hujumidan mudofaa tizimlarini joylashtirish imkoniyati haqida bormoqda.
Buyuk Britaniya bosh vaziri Kir Starmer ham Rossiyani ehtimoliy hujumdan tiyib turish uchun AQSh Ukrainadagi tinchlikparvar operatsiyani harbiy tomondan qo‘llab-quvvatlashi zarurligiga ishonchi komil, deb yozadi Telegraph.
Nima bo‘lganda ham, Rossiya-Ukraina urushi sharoitida 30 ming tinchlikparvar askar nima qila oladi? Mojaro tartibga solish uchun qancha kuch va vositalar kerak?
Mavzuga oid
Bunaqasi hech qachon bo‘lmagan
Ukrainada har biri bir milliondan ortiq kishidan iborat ikkita kuchli, yaxshi qurollangan armiya o‘rtasida harbiy qarama-qarshilik davom etmoqda — garchi barcha harbiylar ham janglarda bevosita ishtirok etmasa-da. Qariyb 1000 km uzunlikdagi front chizig‘ida faol harbiy harakatlar olib borilmoqda, front chizig‘ining umumiy uzunligi esa, Ukraina bosh qo‘mondoni Oleksandr Sirskiyning ma’lumotlariga ko‘ra, 3700 kilometr chiqadi.
Tarix bunday ko‘lamdagi harbiy to‘qnashuv sharoitida tinchlikparvarlik operatsiyalari o‘tkazilganiga guvoh bo‘lmagan.
Birlashgan Millatlar Tashkiloti homiyligida o‘tkazilgan avvalgi yirik tinchlikparvar missiyalarda — Kongo, Kipr, Livan, sobiq Yugoslaviya mamlakatlari hududidagi amaliyotlarda — odatda 15-40 ming harbiy xizmatchi ishtirok etgan, barcha tomonlarning jangchilari umumiy soni 300 ming kishigacha bo‘lgan.
Ko‘pincha ajratilgan kuch va mablag‘lar yetarli bo‘lmagan — masalan, 1995 yilda Srebrenitsada Niderlandiya tinchlikparvar kuchlari bosniyalik musulmonlar ommaviy qirg‘in qilinishining oldini ololmagan.
NATO, AQSh va Yevropa Ittifoqi davlatlari homiyligi ostida o‘tkazilgan missiyalar soni ko‘p. Ammo bu operatsiyalar, xuddi o‘sha sobiq Yugoslaviya yoki Afg‘onistonda bo‘lgani kabi, tinchlikparvarlik operatsiyalari tushunchasiga to‘liq mos kelmaydi — hech bo‘lmaganda birinchi bosqichda bunday amaliyotlar yoppasiga bombardimon qilish va quruqlikdagi faol harbiy harakatlar olib borish bilan birga kechgan. Qolaversa, raqib tomon ham ancha zaif bo‘lgan.
Ko‘rinib turibdiki, Ukraina bilan bo‘lgan holatda o‘t ochishni to‘xtatish, harbiy harakatlarni muzlatish va front chizig‘i bo‘ylab demilitarizatsiya (qurolsizlantirilgan) hududi yaratish to‘g‘risidagi kelishuvsiz hech qanday tinchlikparvarlik operatsiyalari haqida gap bo‘lishi mumkin emas. Ammo muammo faqat bunda emas.
Bir kilometrga bir vzvod
Faol harbiy harakatlar olib borilayotgan ming kilometrlik front chizig‘iga ehtimoliy 30 ming tinchlikparvar askar — bu har bir kilometrga taxminan 30 kishi yoki bir vzvod to‘g‘ri keladi degani. Amalda esa ancha kam — bu miqdorning uchdan bir qismi ta’minot bilan shug‘ullanadi, yana uchdan bir qismi rotatsiya uchun zaxirada qoladi.
Bu miqdor 60 mingga yetkazilsa ham, bu baribir Rossiya yoki Ukraina tomonida jang qilayotgan ko‘plab qo‘shinlar guruhlaridan birining miqdoriga teng emas.
Bunday kam sonli kuchlar bilan Rossiya-Ukraina o‘rtasidagi ehtimoliy yangi to‘qnashuvning oldini olish — jang qilayotgan fil va karkidonni ajratishga urinish bilan barobar.
Tinchlikparvar kuchlar faqat eng xavfli uchastkalarga jamlangan taqdirda ham, ular baribir kamlik qiladi. Birinchidan, qayerda keskinlik yuzaga kelishi mumkinligini hech kim bilmaydi, bunday hollarda dushman tomonlar tinchlikparvar kuchlar bilan maslahatlashmaydi.
Ikkinchidan, agar tomonlardan biri sulhni buzishga qaror qilsa, bu xalqaro kuchlar tomonidan zaif himoyalangan hududda sodir bo‘lishi mumkin.
Uchinchidan, chegara chizig‘idagi tinchlikparvar kuchlar bilaturib noqulay vaziyatda — ikki o‘t orasida, logistika va havodan himoya ishonchsiz holatda turadi.
Tahdid orqali tinchlik
Telegraph nashri yozishicha, yevropaliklar bularning barchasini yaxshi tushunadi va agar yarashuv bitimi tuzilsa, o‘z tinchlikparvar kontingentini Ukraina hududi ichkarisiga joylashtirmoqchi.
Bu g‘oyaning mohiyati — harbiy mojaro yanada keskinlashuvi tahdidi orqali Rossiya va Ukraina o‘rtasida tinchlikni ta’minlashdir.
Oddiy qilib aytganda — chegara chizig‘i o‘zgarmasligini Ukraina va Rossiya quruqlik qo‘shinlari ta’minlaydi, Qora dengizdagi kemalar qatnovi va havo kengligi xavfsizligi uchun esa Rossiya, Ukraina va NATO davlatlari birgalikda javobgardir.
Yanada osonrog‘i — quruqlikda o‘zingiz hal qiling (kuchlar muvozanati imkon beradi), lekin agar kimdir tinchlik kemasini cho‘ktirsa yoki havodan tinchlikparvar kuchlarga zarba bersa, uni jiddiyroq raqib bilan to‘qnashuv kutadi.
Qanday raqib ekani, tushunarli. Lekin...
Moskvaga qarshi
Agar u NATO yoki alyansga a’zo davlatlardan birining homiyligida o‘tkaziladigan bo‘lsa, tinchlikparvar operatsiyaning hech qanday formati Rossiyani qoniqtirmaydi.
Yaqinda Saudiya Arabistonida bo‘lib o‘tgan Rossiya-AQSh muzokaralari chog‘ida Rossiya tomoni Ukrainada NATO davlatlaridan hech qanday qo‘shin joylashtirilishini qabul qilmasligini bildirdi.
Moskva nazariy jihatdan rozi bo‘lishi mumkin bo‘lgan tashqi kuchlar ishtirokidagi yechimning yagona varianti — mojaro zonasiga BMT tinchlikparvar kontingentini yuborish bo‘lib ko‘rinadi. Bunday holda, Xavfsizlik Kengashi tarkibiga kiruvchi Rossiya xalqaro kuchlarni kiritish uchun o‘ziga ma’qul shartlarni tanlash imkoniyatiga ega bo‘lardi.
Yevropa tinchlikparvar missiyasini Moskva bilan kelishish imkoniyati juda mavhum bo‘lgani sababli, bunday operatsiya — agar uni o‘tkazish to‘g‘risida qaror qabul qilinsa — Rossiyaga ochiq chorlov bo‘lishi aniq.
Bunday holda, armiyasi son jihatidan (1 million 300 ming) NATOga a’zo davlatlarning 2/5 qismidan ko‘prog‘ini tashkil etadigan AQShning yordami juda muhim bo‘ladi. Amerika bo‘linmalarining jangovar qobiliyati va texnik jihozlanishi, shuningdek, Pentagonda tiyib turish vositasi sifatida ulkan yadroviy arsenal mavjudligi haqida gapirmasa ham bo‘ladi.
BMT tinchlikparvar kuchlari shu vaqtgacha tomonlaridan biri yadroviy davlat bo‘lgan mojaroni hal qilishda ishtirok etmagan.
O‘z-o‘zidan NATOning Turkiya, Fransiya, Germaniya, Britaniya, Polsha, Ispaniya, Italiya kabi alohida a’zolarining harbiy kuchlari ham katta va Yevropa kuchlarining umumiy qudratini AQShning imkoniyatlari bilan taqqoslash mumkin.
Ammo Ukrainadagi tinchlikparvarlik operatsiyasi kabi xavflarni o‘z zimmasiga olishga hamma ham tayyor emas. AQShning yangi ma’muriyati esa Ukraina ittifoqchilariga qarama-qarshi signallar yubormoqda.
Prezident Donald Tramp Vashingtonda Britaniya bosh vaziri Kir Starmer bilan uchrashuvda Birlashgan Qirollik harbiylariga ko‘p maqtov so‘zlarini aytdi, ammo Ukrainada hujumga uchragan taqdirda britan qo‘shinlari AQShning yordamiga umid qila oladimi, degan savolga aniq javob bermadi.
«Inglizlar aql bovar qilmaydigan askarlar, aql bovar qilmaydigan harbiylar bo‘lishgan va ular o‘zlariga g‘amxo‘rlik qila oladi. Agar ularga yordam kerak bo‘lib qolsa, men doim britaniyaliklar bilan birga bo‘laman, xo‘pmi? Men doim ular bilan birga bo‘laman. Ammo ularga yordamning hojati yo‘q», — deya Trampning so‘zlarini keltiradi Politico.
Oval kabinetdan chiqqandan so‘ng jurnalistlarning NATO nizomining alyans a’zosiga hujum butun alyansga hujumni anglatishi haqidagi 5-moddasini qo‘llab-quvvatlaysizmi, deb berilgan savoliga Tramp tasdiq ma’nosida javob qaytardi, ammo agar NATO qo‘shinlari Ukrainada joylashtirilsa, bunga ehtiyoj bo‘lishi dargumonligini qo‘shimcha qildi.
