Bu noyob inşoot Xitoyda birinçi imperator hukmronligidan ham oldinroq barpo etilgan. U Şandun provinsiyasi şarqidagi tor toğ yölagidan ötadi.
Olimlar topgan devorning kengligi dastlab taxminan 10 metr bölgan, biroq Urişayotgan podşohliklar davrida (miloddan avvalgi 475-221 yillar) u sezilarli darajada mustahkamlanib, qurib bitkazilgandan söng, uning kengligi 30 metrga yetgan. Devor bölaklaridan taşqari, tadqiqotçilar uy-joy, yöl va xandaqlar qoldiğini, şuningdek, hayvon suyaklari hamda ösimlik qoldiqlarini topdi. Uşbu topilmalar mudofaa inşootining yoşini aniqlaş imkonini berdi.
Ba’zi ommaviy axborot vositalari mazkur kaşfiyotni Buyuk Xitoy devori ilgari taxmin qilinganidan 300 yil oldin qurila boşlaganiga dalil deb baholamoqda. Biroq mutaxassislar bu fikrga mutlaqo qöşilmaydi. Quddusdagi Yahudiylar universitetining Osiyo tadqiqotlari böyiça professori Gideon Şelax-Lavining tuşuntirişiça, topilgan istehkomlar Buyuk Xitoy devorining bir qismi emas, balki alohida obektdir. U Xitoy hududi köplab mustaqil davlatlarga bölingan davrda qurilgan: bu davlatlar doimiy ravişda özaro uruşlar olib borgan.
Şunday mudofaa inşootlaridan biri Buyuk Tsi devori (yoki Uzun devor) hisoblanadi. U Şandun provinsiyasi orqali ğarbdan şarqqa, Pinin okrugidan Tinç okeani qirğoqlarigaça çöziladi. Uşbu obektning uzunligi 322 kilometrdan oşadi. Biroq yangi istehkom Tsi devorining bir qismi emas, çunki u ança oldin, miloddan avvalgi 800 yilda qurilgan, Buyuk Tsi devori esa miloddan avvalgi 441 yilda qurilgan.
Yahudiy universiteti professori Yuriy Payns olimlarning yangi topilmasini “juda muhim” deb atadi va u Tsi davlatiga bostirib kiriş uçun işlatilgan strategik ahamiyatga ega toğ yölagida joylaşganini ta’kidladi. Ehtimol, u yerda doimiy askar garnizoni joylaşgan, ular ötiş joyini himoya qiliş maqsadida uşbu devorni qurgan bölişi mumkin. Tadqiqotçilarning fikriga köra, bu mudofaa inşootlari Uzun devorning bir qismi bölmagan, balki tor yölak bilan çegaralangan mahalliy himoya çiziği vazifasini bajargan.
Buyuk Xitoy devori tarixi boy va rang-barang. Xitoyning birinçi imperatori Tsin Şixuan (miloddan avvalgi 221-210 yillar) davrida qurilişi boşlangan devor alohida davlatlar tomonidan qurilgan oldingi devorlarning bir qismini, şu jumladan, Tsi devorini öz içiga olgan. Keyinçalik, Min sulolasi davrida (1368−1644) inşoot sezilarli darajada modernizatsiya qilindi va mustahkamlandi.
Yangi arxeologik kaşfiyot Xitoyda murakkab mudofaa inşootlari tizimi mamlakat yagona imperiyaga birlaşişidan ança ilgari qurilganini yana bir bor tasdiqlaydi. Şubhasiz, qadimgi Xitoyda mustahkam devorlar barpo etiş duşmanlardan himoyalanişning an’anaviy usuli bölgan.
