Pasayişlar kötarilişlardan köp: Özbekistonning xalqaro reytinglardagi örni qanday özgaryapti?
|01:15 / 13.06.202516 1928 min
Oxirgi bir yilda Özbekiston özi uçun ustuvor deb e’lon qilgan 15 ta xalqaro reyting va indekslarning 7 tasida pastladi, 6 tasida kötarildi. Yana 2 ta reyting – söz erkinligi va korrupsiya darajasi böyiça Özbekistonning “qizil” toifadagi örni özgarişsiz qolgan bölsa-da, töplangan ballar pasaygan.
Foto: Kun.uzFoto: Kun.uz
May oyi oxirida Oliy Majlis Senatida Özbekistonning ustuvor xalqaro reyting va indekslardagi örnini yaxşilaş töğrisidagi milliy ma’ruza körib çiqilgan edi. Kun.uz şu munosabat bilan bu boradagi sönggi bir yillik tendensiyani körib çiqdi.
2024 yilda kuçga kirgan qarorda Özbekiston uçun ustuvor 15 ta xalqaro reyting va indekslar röyxati keltirilgan. Uşbu maqolada mamlakatning ana şularga e’tibor qaratamiz.
Iqtisodiy erkinlik indeksi (Index of Economic Freedom)
Bu indeks Heritage Foundation tadqiqot markazi tomonidan e’lon qilib boriladi. “Iqtisodiy erkinlik indeksi – 2025” hisobotida Özbekiston 184 ta mamlakat orasida 58 ball bilan 100-örinni egallagan. Mamlakat reytingi 2024 yilga nisbatan 2,1 ballga yaxşilanib, 3 poğonaga yuqorilagan bölsa-da, iqtisodiyoti erkin bölmagan mamlakatlar qatorida qolyapti.
Iqtisodiy erkinlik indeksida respublika 12 ta indikatorning 8 tasida ijobiy özgarişlarni qayd etgan, 2 ta indikatorda esa salbiy özgarişlar kuzatilgan. Yana 2 ta indikator böyiça natijalar özgarişsiz qolgan.
“Özbekistonda umumiy qonun ustuvorligi zaif. Mamlakatdagi mulkçilik huquqi, sudning samaradorligi va hukumat yaxlitligi reytingi jahondagi örtaça körsatkiçdan past”, deyiladi hisobotda.
Matbuot erkinligi indeksi (Worldwide Press Freedom Index)
“Çegara bilmas muxbirlar” xalqaro taşkilotining 2025 yilgi OAV erkinligi indeksida Özbekiston 180 ta mamlakat orasida ötgan yilgi kabi 148-örinni egalladi va söz erkinligi böyiça vaziyat “juda jiddiy” davlatlar qatorida qoldi.
Özbekistondagi OAV erkinligining darajasi ötgan yili 100 balldan 37 ballga, bu yil esa 35 ballga baholangan. Reytingga asos böladigan indikatorlarning beşalasida ham pasayiş qayd etilgan.
Mavzuga oid
Inson taraqqiyoti indeksi (Human Development Index)
BMT Taraqqiyot dasturi tomonidan tayyorlangan 2025 yilgi Inson taraqqiyoti indeksida Özbekiston 193 mamlakat va hudud orasida 107-örinni egalladi. Avvalgi yilga nisbatan mamlakat bir poğona pastladi.
Indeksda davlatlar inson taraqqiyotining uçta asosiy körsatkiçi böyiça baholangan: kutilayotgan umr köriş davomiyligi, kutilayotgan va amaldagi ta’lim oliş yillari, aholi jon boşiga xarid qobiliyati pariteti böyiça yalpi milliy daromad.
Özbekistonning inson taraqqiyoti indeksi 0,740 ni taşkil etdi, bunda maksimal körsatkiç – 1,000. Respublika inson taraqqiyoti indeksi “yuqori” bölgan mamlakatlar toifasiga kiradi. Reytingda Özbekiston Janubiy Afrika Respublikasi va Boliviya örtasida joylaşgan.
Markaziy Osiyo davlatlari orasida faqat Qozoğiston 60-örin bilan inson taraqqiyoti indeksi “juda yuqori” bölgan davlatlar toifasiga kirgan.
Korrupsiyani qabul qiliş indeksi (Corruption Perception Index)
Transparency International xalqaro nodavlat taşkilotining 2024 yil uçun Korrupsiyani qabul qiliş indeksida Özbekiston 180 ta davlat orasida 121-örinda qayd etildi.
Mamlakatning bu reytingdagi örni özgarmagan bölsa-da, reyting körsatkiçi bir ballga kamaygan.
100 balli indeks böyiça (0 – korrupsiya darajasi öta yuqori, 100 – öta past) Özbekiston 32 ball töpladi (2023 yilda – 33 ball). Angola, Ekvador, Keniya, Şri-Lanka va Togoda ham korrupsiyaga qarşi kuraşiş darajasi aynan şunçaga baholangan.
Özbekistonning bu indeksdagi balli 2012 yildan beri birinçi marta yomonlaşdi.
Özbekiston 2025 yildagi Logistika samaradorligi indeksi böyiça 139 ta davlat içida 107-öringa tuşgan. Bundan oldin 88-örinda edi. Özbekistonning körsatkiçi 0,1 ballga pasayib, 2,5 ballni taşkil etgan.
Logistika samaradorligi indeksi oltita körsatkiçni baholaydi, jumladan:
bojxona tartib-taomillarining samaradorligi, şu jumladan tekşirişlarning tezkorligi, başoratliligi va qulayligi;
portlar, temiryöllar, avtomobil yöllari va AT tizimlarini qamrab oluvçi transport infratuzilmasi sifati;
raqobatbardoş narxlarda yetkazib berişni taşkil qiliş qulayligi;
transport va bojxona operatsiyalari kabi logistika xizmatlarining vakolatlari;
real vaqtda yukni kuzatiş imkoniyati;
belgilangan muddatda öz vaqtida yetkazib beriş.
Elektron hukumatni rivojlantiriş reytingi (UN E-Government Survey)
2025 yil uçun BMTning Ijtimoiy va iqtisodiy masalalar departamenti (UNDESA) tomonidan e’lon qilinadigan UN E-Government Survey reytingi hali taqdim etilmadi. 2024 yilda Özbekiston uşbu reytingda 0,7999 indeks hisobiga 6 poğona yuqorilab, 63-öringa çiqqan va indeksning juda baland (Very High EGDI) guruhiga qöşilgan.
Qonun ustuvorligi indeksi (Rule of Law, World Justice Project)
Qonun ustuvorligi indeksining 2024 yilgi hisobotida Özbekiston 142 davlat orasida 83-örinni egalladi.
Reytingda Özbekistonning örni 2016 yildan beri birinçi marta yomonlaşdi: mamlakat 2023 yilga nisbatan 5 poğonaga pasaydi.
Reyting hukumat vakolatlarini çeklaş, korrupsiyani jilovlaş, oçiq hukumat, inson huquqlari, himoya va xavfsizlik, qonun nazorati, fuqarolik sudlovi, jinoiy sudlov darajasi kabi körsatkiçlar asosida şakllantirilgan.
Özbekiston faqat himoya va xavfsizlik darajasi böyiça yuqori natija qayd etgan.
Ayollar, biznes va qonun indeksi (Women, Business and Law)
Jahon bankining sönggi marta 2023 yil yakunlari böyiça e’lon qilingan Ayollar, biznes va qonun indeksiga köra, Özbekiston 48 poğonaga yuqorilab, 82,5 ball bilan 190 ta davlat orasida 91-örinni egallagan.
Bunday yuqori ösiş Özbekistonnt xotin-qizlar huquqlari va gender tenglik böyiça muhim islohotlarni amalga oşirgan 5 ta davlat qatoriga kiritgan.
Global innovatsiyalar indeksi (Global Innovation Index)
2024 yilgi Global innovatsiya indeksida Özbekiston 24,7 foiz indeks bilan 133 ta davlat orasida 83-örinni egalladi. Bu 2023 yildagi körsatkiçdan 1 poğona past. Ötgan yili töplangan umumiy ball (26,2 foiz) sezilarli kamaygan.
Global innovatsiyalar indeksi 2007 yildan beri Butunjahon intellektual mulk taşkiloti va uning hamkorlari tomonidan hisoblab çiqiladi. Körsatkiç turli jihatlarni, jumladan, töğridan töğri xorijiy investitsiyalar oqimi, yalpi içki mahsulot hajmi, infratuzilma, inson kapitali, fanning rivojlaniş darajasi va boşqa omillarni hisobga oladi.
Yuqoridagilardan taşqari, Özbekiston Jahon bankining “Statistika faoliyati samaradorligi indeksi”da 80,3 ball töplab, 62-örinni (+17), “Raqobatbardoş sanoat unumdorligi indeksi”da esa 153 mamlakat içida 88-örinni (+1), “Barqaror rivojlaniş maqsadlari”indeksida 69,2 ball bilan 81-örinni (-12) egallagan.
Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot taşkilotining “Mamlakatlarga xos xatarlarni tasniflaş tizimi”dagi Özbekistonning örni (5-guruh) özgarmagan.
Jahon bankining Boşqaruv sifati indikatorlarida ham körsatkiçlar deyarli özgarişsiz qolgan: 6 ta katta indikatorning umumiy hisobda 3 tasida vaziyat yaxşilangan, 3 tasida yomonlaşgan.
Özbekiston Respublikasining xalqaro kredit reytingi ham özgarmay qolgan bölsa-da, prognoz ijobiylaşdi. 2025 yil may oyida S&P xalqaro reyting agentligi Özbekistonning suveren kredit reytingini “BB-“ darajasida tasdiqladi va ilk bor kutilmani “barqaror”dan “ijobiy”ga oşirdi.
Yuqorida körib çiqilgan 15 ta reyting va indekslar 2024 yilda rasman Özbekiston Respublikasi uçun ustuvor deb e’lon qilingan. 2020-2024 yillarda ustuvor bölgan reyting va indekslar qatorida Demokratiya indeksi (Democracy Index) ham bor edi, u 2024 yilda yangilangan röyxatga qöşilmagan. Bu indeksning 2025 yilgi talqinida Özbekiston 0,2 ball yöqotgan, şunga qaramay, boşqa davlatlarning pastlaşi hisobiga 2 poğonaga kötarilib, 146-örinni egallagan. Xalqaro kuzatuvçilar Özbekistondagi demokratiya darajasini 10 balldan 2,10 ballga baholagan. Bu – bir yil oldingi 2,12 balldan biroz past.
