«Ozarboyjon böysunişga tayyor emas»: Boku va Moskva bahsi nima bilan tugaydi?
|00:30 / 08.07.202515 61611 min
Foto: Getty ImagesFoto: Getty Images
Yekaterinburgda ikki ozarboyjonlik ölimi Moskva va Boku munosabatlarida misli körilmagan inqirozni keltirib çiqardi, ammo bu inqiroz sabablari yillar davomida töplanib qolgandi, deyişmoqda ekspertlar. Ozarboyjon sobiq metropoliyasi bilan munosabatlar xarakterini özgartirişni, Rossiyaning Janubiy Kavkazga ta’sirini kamaytirişni hamda «yaqin xorij» mamlakatidan teng huquqli hamkorga aylanişni xohlaydi. BBC ekspertlardan hozirgi mojaro Ozarboyjonning Rossiyadan töliq uzoqlaşişiga olib kelişi ehtimoli va mintaqaning boşqa davlatlariga qançalik ta’sir qilişi mumkinligi haqida söradi.
Bokuning Kreml bilan bahsi qança davom etadi?
Rossiya boş vaziri örinbosari taşrifi bekor bölişi, Rossiya huquq-tartibot organlari qiynoqqa soliş va öldirişda ayblanişi, Bokuda rossiyaliklar qölga olinişi, Sputnik-Azerbayjan axborot agentligi ofisida reyd ötkazilişi va davlat naşrlarida Rossiya natsistlar Germaniyasiga tenglaştirilişi – bu ötgan oy oxirida Yekaterinburgda aka-uka Safarovlar vafot etganidan keyin Ozarboyjon taşlagan qadamlarning notöliq röyxati.
Bunday javob Moskvadagilarni ğaflatda qoldirgani körinib turibdi. Kremldagilar buni demarş deb atadi hamda Rossiya TIV va televideniyedagi asosiy propagandaçilarning ohangi rasmiy ittifoqçining (hozir Rossiya va Ozarboyjon munosabatlari aynan şunday maqomga ega) xatti-harakatlarini tuşunmaslik va afsuslanişni ifodalamoqda.
Moskva va Boku örtasidagi munosabatlar «strategik ittifoqçilik xarakteriga ega va şubhasiz, buni yoqtirmaydigan kuçlar ham bor», – deya eslatdi TIV rasmiy vakili Mariya Zaxarova. «Rossiya heç qaçon Ozarboyjonga tahdid qilmagan va qilmaydi ham», – dedi Rossiya prezidenti matbuot kotibi Dmitriy Peskov.
Ilgari heç qaçon bunga öxşaş epizodlar ikki mamlakat munosabatlariga bu qadar jiddiy ta’sir körsatmagandi. 2021 yilda Novosibirskda qölga oliş çoğida bir ozarboyjonlik halok bölgan, 2020 va 2023 yillarda esa Qoraboğ uruşlari doirasida rossiyalik harbiylar Ozarboyjon qöşini harakatlari qurboniga aylangan.
Aka-uka Safarovlarning ölimi Ozarboyjonni larzaga keltirdi. Foto: Reuters
Ammo Yekaterinburgdagi hodisa – inqiroz sababi emas, balki ötgan yil dekabr oyida «Ozarboyjon havo yöllari» samolyoti halokatga uçraganidan keyin töplanib qolgan kelişmovçiliklarning yuzaga çiqişi xolos, deydi Berlindagi Karnegi markazining Rossiya va Yevrosiyoni örganiş böyiça ilmiy xodimi Zaur Şiriyev.
Mavzuga oid
Öşanda Rossiya havo hujumidan mudofaa tizimi xatolik tufayli ozarboyjonliklarning yölovçi samolyotiga zarba bergan va bortdagi yölovçilar va ekipaj a’zolaridan 38 kişi halok bölgandi. Vladimir Putin özaro telefon muloqotida buning uçun uzr söragan, ammo bu yetarli bölmagandi – Ozarboyjon prezidenti Ilhom Aliyev Rossiyadan aybni rasman tan oliş va batafsil tekşiruv ötkazişni talab qilgandi.
1 iyul kuni Ozarbayjondagi hukumatga moyil naşrlardan biri 2024 yil dekabr oyida Rossiya raketasi Ozarboyjon samolyotiga zarba berganiga oid lavhani e’lon qildi. Maqolada «öt oçiş» buyruğini bergan havo hujumidan mudofaa ofitserining tuşuntiriş xati ham ilova qilingan.
Bularning barçasi Bokudagilar Moskvaning uşbu fojiaga munosabatidan hali ham norozi ekanini körsatadi. «Vaziyat matryoşkaga öxşaydi, faqat buning aksi: har bir yangi hodisa ikki tomonlama munosabatlardagi tobora çuqur va murakkab ziddiyatlarni oçib beradi», – deb hisoblaydi Zaur Şiriyev.
Uşbu qarama-qarşiliklar orasida eng asosiysi – Kremlning possovet hududida asosiy öyinçi bölib qoliş istagi, bu esa Bokuning Janubiy Kavkazdagi eng yirik iqtisodiyot va eng kuçli armiyaga ega mintaqaviy kuç sifatidagi ambitsiyalariga zid keladi.
Sönggi yillardagi harbiy va diplomatik muvaffaqiyatlar Ozarboyjonni «salmoqli mintaqaviy kuç»ga aylantirdi, deb yozadi Rossiyaning Moskva davlat xalqaro munosabatlar instituti (MGIMO) yetakçi ilmiy xodimi Sergey Markedonov. Bu muvaffaqiyatlar qatorida 2020 yilda Armanistonga qarşi uruşda ğalaba qozoniş, 2023 yilda Qoraboğ qaytarib olinişi, Ğarb va Eron bilan munosabatlar yaxşilanişi, Turkiya va Isroil bilan harbiy hamkorlik kengayişi kabilar bor.
«Afsuski, bu jarayon ma’lum bir „muvaffaqiyatlardan boş aylanişi“ bilan birga keladi. Şu bilan birga, Rossiya bilan munosabatlarni izdan çiqariş kerakmi? Ritorik savol», – deya qöşimça qiladi rossiyalik mutaxassis.
Ammo Moskvadan keskin reaksiya bölib körinayotgan narsa Bokudagi hisob-kitob natijasi bölişi mumkin. U yerda Rossiyaning xatti-harakatlaridan ğazablaniş töplangan, köproq mustaqillikka va taşqi ta’sirlardan xoli bölişga intiliş ham bor. Ukrainadagi uruş tufayli Rossiyaning Janubiy Kavkazdagi pozitsiyalari zaiflaşişi esa munosabatlarni qayta körib çiqiş uçun şaroit yaratadi.
«Rossiya „yaqin xorij“ga nisbatan iyerarxiya va nazoratga asoslangan munosabatlarni afzal köradi. Ammo Boku böysunuvçi şerik rolidan manfaatdor emas», – deydi Şiriyev.
2023 yil Qoraboğda RF tinçlikparvar missiyasi qömondoni örinbosari Ivan Kovgan halok bölgan, ammo uning ölimi ikki mamlakat örtasidagi munosabatlarga ta’sir körsatmagandi
Foto: RF Şimoliy floti matbuot xizmati
Savdo hamkori va mafkuraviy şerik
Moskvaning ham nominal ittifoqçisidan norozi böliş uçun sabablari bor.
Aliyev va Putin 2022 yil fevralida, Rossiyaning Ukrainaga keng kölamli bosqini boşlanişidan atigi bir neça kun oldin ittifoqçilik töğrisidagi deklaratsiyani imzolagandi. Ammo uşbu davlatlar baribir haqiqiy ittifoqçilarga aylana olmadi – masalan, Ozarboyjon Ukrainaning hududiy yaxlitligini qöllab-quvvatlaydi va Kiyevga insonparvarlik yordamlari jönatib keladi.
Ammo sanksiyalar va xalqaro izolyatsiya şaroitida Moskva hamkorlarga muhtoj, Ozarboyjon esa Rossiyaga Osiyo bozorlariga çiqiş imkonini beruvçi «Şimol-Janub» yölagi iştirokçisi sanaladi.
«Moskva Ozarboyjondek davlatga avvalgiga qaraganda köproq qaram – va Boku bu makondan ehtiyotkorlik bilan foydalanmoqda», – deydi Şiriyev.
Ammo savdodan taşqari, Putin va Aliyevni mafkuraviy pozitsiyalar boğlab turadi, deydi Xalqaro inqiroz guruhining Janubiy Kavkaz böyiça katta tahlilçisi Joşua Kuçera.
«Rossiya Ozarboyjon uçun foydali hamkor bölib qolmoqda, çunki Boku Moskvaning Ğarb gegemonligini zaiflaştirişga intilişini qöllab-quvvatlaydi – ayniqsa, inson huquqlari va demokratiya talablari borasida. YeI va AQŞ ilgari surayotgan bu normalarni Boku va Moskva Ğarb öz manfaatlarini ilgari suriş uçun ikkiyuzlamaçilik bilan foydalanayotgan vositalar sifatida köradi», – deydi Kuçera BBC uçun bergan intervyusida.
Ekspert inqiroz qançalik keskin körinmasin, u uzoq muddatli bölişi dargumonligini ta’kidlaydi.
«Bu Ozarboyjon taşqi siyosatining taşrif qoğozi: asosiy hamkorlar – Rossiya, Yevropa Ittifoqi, AQŞ yoki Eron bilan muntazam taktik kelişmovçiliklar. Biroq bir neça oy ötgaç, keskinlik odatda pasayadi. Boku manyovr maydonini kengaytiriş uçun bunday muvozanat strategiyasidan yaxşi foydalanadi», – deydi u.
Ukrainadan keyin va Armaniston yonida
Turkiya dronlari Ozarboyjonga 2020 yil Armanistonga qarşi uruşda ğalaba qozonişga yordam bergan
Azerbaijani Presidency/Getty Images
Ammo diplomatik mojaro tez orada hal bölgan taqdirda ham, Boku va Kreml örtasidagi munosabatlar mustahkam bölib qolişi dargumon, deydi Zaur Şiriyev. Uning sözlariga köra, Ozarboyjondagilar hozirda Kreml qöşni davlatlar mustaqilligi ösib borişiga yöl qöyayotgani, ammo Ukrainadagi uruş tugab, Rossiya öz resurslarini tiklaganida, ular fikrini özgartirişi mumkinligini tuşunib turibdi.
Buni anglaş Bokuni tinçlik kelişuvi böyiça muzokaralarda Armanistonga peşvoz çiqişga undaşi mumkin, deydi Şiriyev.
Hozir bu jarayon boşi berk köçaga kirib qoldi, çunki Aliyev bir neçta dastlabki şartlarni ilgari surmoqda, ulardan asosiysi – konstitutsiyani özgartiriş. Armaniston boş vaziri Nikol Paşinyan ularni qabul qilişga rozi ekani, ammo buni yolğiz özi qila olmasligini bildirmoqda. Konstitutsiyaga özgartirişlar kiritiş 2026 yil iyunigaça ötkazilmaydigan referendumni talab qiladi va uning natijasini oldindan aytib bölmaydi.
Şu bilan birga, Ozarboyjon hukumatiga yaqin manbalar Paşinyanga ortiqça bosim ötkaziş uning muxoliflarini – Ozarboyjon bilan tezroq yaraşiş va Qoraboğga da’volaridan voz keçişni istamaydigan rossiyaparast kuçlarni kuçaytirişi mumkinligidan ogohlantirmoqda. Tarixan Boku 1992-1994 yillardagi Qoraboğdagi birinçi uruşdagi mağlubiyatini aynan Rossiyaning Armanistonni qöllab-quvvatlagani bilan tuşuntiradi va mojaro davom etişi –Moskvaning yangi aralaşuviga sabab bölişidan xavfsiraydi.
«Boku va Moskva örtasidagi munosabatlardagi sönggi inqiroz – tinçlik kelişuvi çözilişi Rossiyaga aralaşiş uçun köproq imkon berişi haqidagi fikrni kuçaytirişi mumkin. Agar şunday bölsa, Bokuda Paşinyan hokimiyatda ekan, tinçlikka intiliş Moskvaning ta’sirini zaiflaştiriş va uning ikki tomonga öynaşiga yöl qöymaslikning eng yaxşi usuli degan qaraş ustun kelişi mumkin».
Ikkala davlat ham hozir bir xil vaziyatga tuşib qolgan – Armaniston rossiyalik propagandaçilarning Paşinyanga hujumlari tufayli Moskva bilan navbatdagi marta sovuqçilikni boşdan keçirmoqda. Armaniston boş vaziri bir neça bor Rossiyani tanqid qilgan, endi esa öz mamlakatini Yevropa Ittifoqi a’zosi sifatida körmoqçi.
Paşinyan hokimiyatni egallab oliş rejalarida ayblanayotgan Arman apostol çerkovi yetakçilari hamda Rossiya fuqaroligiga ega armanistonlik milliarderga qarşi kuraş olib bormoqda. Uning eng yaqin safdoşlari fitnaçilar ortida göyoki Kreml turganiga şama qilmoqda, Rossiya propagandaçilari esa bunga javoban Paşinyan haqida ham Ukraina rahbariyati haqida gapirgan iboralarni qöllamoqda.
Armaniston hukumati Ozarboyjon va Turkiya bilan yaraşiş orqali Moskvaga qaramligini kamaytirmoqçi va Bokudagilar tomonidan yaxşi qarşi olinişiga umid qilmoqda.
Ammo tinçlik jarayoni natijasi va Moskva bilan diplomatik bahs qanday rivojlanişidan qat’i nazar, yaqin yillarda Ozarboyjon Rossiyadan masofani saqlab qolişini kutiş mumkin.
