May ham ötdi, qonundan esa darak yöq: davlat xizmatçilari daromadi qaçondan deklaratsiyalanadi?

Demak, pul faqat xalqniki bölişi mumkin degan umumiy konsept paydo böldi va xalq öziga xizmatkorlarni yollaydi. Bular davlat xizmatçilari. Şuning uçun ham davlat xizmatçilari deydi buni. Özi aslida davlat xizmatçilari emas, bular mohiyatan xalq xizmatçilari. Çunki xalqning puliga işlaydi va mana şu konsept asosida ulardagi qilinayotgan har bir işi şaffof bölişi kerak, degan umumiy prinsiplar vujudga keldi.

Ya’ni ularda oylikdan taşqari pul bölişi mumkin emas. Xonlarda oylikdan taşqari pul bölişi majburiy edi. Çunki u deylik, xon yoki imperatorning fuqarosi yöq edi, unda tabaa bor edi. Fuqaro degani bu siyosiy tuşunça, davlatni boşqarişda iştirok etadi, pul uniki, pullarini ham, hokimiyatni ham nazorat qiladi degan bir qoida bor edi. Va biz şunaqa davlatmiz.

Demak, hokimiyat heç kimga, ya’ni mansabdorlarning heç biriga tegişli emas, xalqqa tegişli. Demak, pul ham xalqqa tegişli va bular biz uni nazorat qilib turişimiz kerak degan qoida asosida vujudga kelayotgan talablar. Şuning uçun mana şunaqa zamonaviy, modern davlatlarida davlat hokimiyati organlari xodimlarining pullari, oilasining pullari nazorat qilib turilişi kerak deyiladi”, – deydi siyosatşunos.

U sözida davom etarkan, Özbekistonda “Davlat xizmatçilarining daromadlari va mol-mulkini deklaratsiya qiliş töğrisida”gi qonun qabul qilinmayotganining nazariy sabablaridan biri sifatida hokimiyatning kamçilik qölida töplanib qolgani va hokimiyat vakolatlarini taqsimlaşga majbur qiladigan siyosiy institutlarning yaxşi işlamayotganini keltirdi.

“Qonundan maqsad – ijtimoiy munosabatlarni tartibga soliş”

Javonşer Rustamov esa qonun qabul qilinmayotganini 3 ta sabab: siyosiy iroda, qonunçilik bazasi va texnologik imkoniyatlar yetarli emasligi bilan boğladi.

“Birinçisi, siyosiy institutlar, ya’ni bu demokratiya, davlatda siyosiy rejimlar tizimi bilan boğliq bölsa, ikkinçisi, ya’ni bu uçala omil ham bir-biridan mustaqil harakat qila olmaydi.

Ikkinçi omil — qonunçilik bazasi dedik. Qonunçilik bazasi nimaga? E’tibor bersak, birinçi “Korrupsiyaga qarşi kuraşiş töğrisida”gi qonun 2017 yilda qabul qilindi. Bizda bu paytgaça unaqa qonun yöq edi. Keyin “Davlat xizmatçisi töğrisida”gi qonun qabul qilindi. 2024 yilda “Manfaatlar töqnaşuvi töğrisida”gi qonun qabul qilindi. 2025 yil, adaşmasam, may yoki aprel oyida farmon qabul qilindi, davlat xizmatçilarini kategoriyaga bölişdi, kim nimaga mas’ul, qanaqa darajalar berilişi belgilandi.

Ya’ni Hamid aka aytganlaridek, ba’zi bir islohotlarni amalga oşirmasdan turib, bu qonunni qabul qiliş heç qanaqa ahamiyatga ega emas va qabul qiliş imkoniyatsiz. Bizda mana, endi qonunçilik bazasi şakllanyapti. Yuqorida aytib ötilgan qonunlar qabul qilindi. Bu qonunni qabul qilmasdan turib, biz 2017 yilda berilgan topşiriq böyiça ikki oy içida yoki 2020 yilda berilgan ikki oy içida loyiha işlab çiqsak, uni amalda tatbiq qila olmas edik”, – dedi Rustamov.

Huquqşunosning aytişiça, bu qonun işlab çiqilişidan asosiy maqsad – ijtimoiy munosabatlarni tartibga soliş va kuçsizlarni kuçlilardan himoya qilişdir. "Ammo ayni qonun loyihasida bunday ruhiyat yöq", – deydi u.

“Bu qonunni qabul qilişdan qörqiş kerak emas”

Hamid Sodiqning aytişiça, qonundagi eng asosiy vazifa hokimiyatdagi balansni buzmaslik bölişi kerak. Ya’ni siyosatşunos hokimiyat aslida eng katta kuç ekanini, bu kuç atrofida pul kabi turli resurslar yiğilişi tabiiy ekanini, yuqorodagi kabi hujjatlar esa buni tartibga solişi kerakligini bildirdi.

“Politologiyada oligarxlar bor, poligarxlar bor. Mana şu deklaratsiyalaş töğrisidagi qonun poligarxlarga qarşi kuraşiş uçun [yozilgan]. Bu nima degani? Oligarx degani — bu iqtisodiy, moliyaviy sohada turib, katta mablağlarga ega bölgan odamlar. Xöp, ularning muammosi yöq.

Poligarxlar esa özi siyosatda turib, juda ham katta pul orttirganlar. Ya’ni, "poli" degani bu "politika" degani, "garx" degani öşa puli bor, katta sarmoyaga ega insonlar. Eng yomoni – mana şu poligarxlar. Çunki poligarxlar gibrid böladi. Ya’ni, ular bilan qanday kuraşişni bilmaysan.

Ularda juda ham katta pul hosil bölgandan keyin, qarasang, juda ham kuçli ommaviy axborot vositalari bor, juda ham kuçli jinoyat olami vakillaridan tanişlari bor va şu bilan birga milliardlab pullarni aylantirgandan keyin, ularning geosiyosiy balansni ta’minlaydigan sub’yektlari ham davlatdan taşqarida, demak, imkoniyatlari bölgani uçun hokimiyatlar taqsimlaş prinsipini butunlay buzib taşlaydi.

Men aytgan bölardimki, bu qonunni qabul qilişdan qörqiş kerak emas. Tayyorgarlik çeksiz bölişi kerak emas. Konfliktga kira olişni siyosiy iroda deydi. Agar sen raqobatbardoş bölmasang, nima bor? Şaffof böla olmaydigan bölsang, nima bor? Şaffof böla oliş kerak”, – deya qayd etadi siyosiy tahlilçi.

Intervyu davomida suhbatdoşlarimiz bunga qarşi kuraşişda siyosiy institutlar işlaşi kerakligini, qolaversa, mansabdorlar orasida manfaatlar töqnaşuvi masalasi, Özbekistonda bu vaziyat qandayligi, Korrupsiyaga qarşi kuraşiş agentligining faoliyatiga ham töxtalib ötişdi.

Töliq videoni yuqoridagi havola orqali tomoşa qilişingiz mumkin.

Dilşoda Şomirzayeva suhbatlaşdi.