Toşkentda havo ifloslanişi JSST normasidan 6 barobar yuqori. Yaşil hududlar maydoni 6 yilda 34 foizdan 13 foizgaça kamaygan. Elektr tarmoqlarining 26 foizi avariya holatida. Sönggi sakkiz yil içida avtomobillar soni deyarli ikki baravar köpaygan bölsa, yöl tarmoğining uzunligi qisqargan. Suv ta’minotidagi quvurlarning 60 foizi eskirgan. 2024 yildagi 14,8 mln tonna çiqindining atigi 6 foizi qayta işlangan. Bu muammolarni hal qiliş mumkinmi?
Foto: Kun.uzFoto: Kun.uz
Özbekiston bugungi kunda jadal urbanizatsiya davrini boşdan keçiryapti. Bu ayniqsa jihatdan asosiy ma’muriy tuzilmalar, universitetlar, şuningdek, sanoat va madaniyat markazlari joylaşgan poytaxtda jiddiy sezilyapti.
«Taraqqiyot strategiyasi» markazi eksperti Jamşid Şaripovning tahlillariga köra, bunday holat tabiiy ravişda Toşkentni içki migratsiya «magniti»ga aylantiradi, bu esa demografik bosimni kuçaytiradi va uy-joy, transport, energiya va kommunal xizmatlarga bölgan ehtiyojning tez ösişiga olib keladi. Biroq, infratuzilma aholi ösiş sur’atlaridan ortda qolyapti.
Xalqaro taşkilotlar sönggi tadqiqotlarida şunga öxşaş nomutanosibliklarga ega şaharlar surunkali tirbandliklar, energiya uzilişlari, ekologik vaziyatning yomonlaşuvi va hayot sifatining pasayişiga duç kelişini qayd etgan.
Özbekistonda şaharlar rivojlanişining holati
Özbekistonda urbanizatsiya tendensiyasi saqlanib qolmoqda: 2025 yil 1 iyul holatiga köra, 19,3 milliondan ortiq kişi (aholining qariyb 51 foizi) şaharlarda, 18,6 million kişi esa qişloq joylarda yaşaydi, bu esa aholining barqaror ösişi va qişloq joylardan köçişning davom etayotganini aks ettiradi. Toşkent şahrida rasman 3,1 million aholi röyxatga olingan, biroq migrantlar va talabalarni hisobga olganda, kunlik aholining haqiqiy soni bu raqamdan 30-35 foizga oşişi mumkin. Bu yöl-transport tizimi, energetika va kommunal tarmoqlarga yuklamani keskin oşiryapti.
Bunda ta’lim infratuzilmasiga alohida e’tibor qaratiş lozim, çunki mamlakatdagi 222 ta oliy öquv yurtining 98 tasi Toşkent şahrida joylaşgan. Bunday notekis taqsimot poytaxtga yoşlarning ommaviy oqimiga olib keladi, bu esa uy-joy, transport va şahar xizmatlariga yuklamani yanada oğirlaştiradi.
Yana bir omil — mavjud suv, elektr va gaz ta’minoti tarmoqlaridagi yuklamani yetarli darajada tahlil qilmasdan, köp qavatli uylarni faol quriş. Bu esa ayniqsa iste’mol eng yuqori bölgan paytlarda kommunal xizmatlarda tez-tez uzilişlarga olib kelyapti.
Asosiy muammolar
Transport. Toşkentning eng dolzarb muammolaridan biri tirbandliklar. Tiğiz soatlarda örtaça yöl vaqti 50-60 daqiqadan oşadi. Sönggi sakkiz yil içida avtomobillar soni deyarli ikki baravar köpaydi, yöl tarmoğining uzunligi esa 0,5 foizga qisqargan. Bu, öz navbatida, nomutanosiblikni keltirib çiqaradi va magistrallarga surunkali ortiqça yuklamani yuzaga keltiradi. Avtoturargohlarning yetişmasligi, jamoat transportining zaif rivojlanişi va «oxirgi milya» uçun integratsiyalaşgan yeçimlarning yöqligi qöşimça ravişda vaziyatni murakkablaştiradi.
Mavzuga oid
BMT hisob-kitoblariga köra, 2040 yilga borib dunyo aholisining qariyb 60 foizi şaharlarda yaşaydi, yuk maşinalari, yengil avtomobillar va havo transporti soni ikki baravar köpayadi, çiqindilar hajmi esa ösib boradi. Natijada, millionlab odamlar bevosita (avariyalar natijasida) va bilvosita (çiqindilar tufayli) yöl-transport hodisalarida halok böladi.
Jahon banki «Promoting Livable Cities by Investing in Urban Mobility» hisobotida şaxsiy transportdan foydalanişning ösişi tirbandliklarning köpayişiga, havoning ifloslanişiga va iş örinlari hamda ijtimoiy xizmatlardan foydalaniş imkoniyatlarining pasayişiga olib kelayotganini qayd etgan.
Energetika. Energiya ta’minoti eng jiddiy muammolardan biri bölib qolmoqda. Boş prokuratura tomonidan 2025 yil yozida ötkazilgan örganiş natijalariga köra, Toşkent şahrida 2540 kilometrdan ortiq (26 foiz) elektr tarmoqlari avariya holatida bölib, podstansiyalarning bir qismi modernizatsiya yoki quvvatni oşirişni talab qiladi. Bundan taşqari, avariya brigadalarining yetişmasligi, eskirgan uskunalar va kadrlar qönimsizligi vaziyatni yanada oğirlaştirmoqda: faqat sönggi uç yil içida tizimdagi xodimlarning qariyb 30 foizi, şu jumladan ekspluatatsiya xizmatlari mutaxassislari işdan ketgan. Bu iste’mol eng yuqori bölgan davrda elektr energiyasi ta’minotida uzilişlar va şahar infratuzilmasining barqarorligi pasayişiga olib keladi.
Osiyo taraqqiyot banki özining «Harnessing Uzbekistanʼs Potential of Urbanization: National Urban Assessment» hisobotida ta’kidlaşiça, Özbekiston şaharlari bugunning özidayoq infratuzilma taqçilligi, iqlim va ekologik xavf-xatarlar, ayniqsa, unça katta bölmagan va örta şaharlarda sifatli şahar xizmatlarining yetişmasligini boşdan keçirmoqda.
Ekologiya. Toşkent şahrida ekologik vaziyat yildan yilga yomonlaşib bormoqda. Şaharda PM 2,5 ning örtaça yillik konsentratsiyasi JSSTning örtaça yillik körsatkiçidan olti barobar yuqori. Şu bilan birga, ifloslanişning asosiy manbalari — bu issiqlik ta’minoti tizimi (≈28 foiz), transport (≈16 foiz), sanoat (≈13 foiz) va yoz faslida asosiy örin tutadigan transçegaraviy şamol çanglaridir (≈36 foiz).
Şuni ta’kidlaş kerakki, nazoratsiz quriliş va yaşil maydonlarning qisqarişi şaharning çang va issiqlik orollari bilan kuraşiş qobiliyatini pasaytiradi. Sun’iy yöldoşdan olingan NDVI (ösimlik qoplami farqlarining standartlaştirilgan indeksi) suratlariga köra, atigi olti yil içida şahardagi ösimlik qoplami maydoni 34,6 foizdan 13,1 foizga kamaygan. Şu bilan birga, xalqaro standartlarga köra, şahardagi yaşil maydonlarning minimal me’yori hududning kamida 25 foizini yoki bitta yaşovçiga 9 kvadrat metr yaşil hududni taşkil etişi kerak.
Suv ta’minoti. Toşkent aholisi uçun suv ta’minoti bilan boğliq muammolar tobora sezilarli bölib bormoqda. Mutaxassislarning hisob-kitoblariga köra, şahar içimlik suvi tarmoqlarining qariyb 60 foizi eskirgan, quvurlarning katta qismi 40-50 yildan ortiq işlatilgan, bu esa tez-tez avariyalar, suv sizib çiqişi va sifatining yomonlaşişiga olib kelmoqda.
Jahon bankining «Uzbekistan Infrastructure Governance Assessment» hisobotida ta’kidlanişiça, suvning katta qismi sizib çiqişlar, noqonuniy ulanişlar va hisobga oliş tizimining zaifligi tufayli yöqotilmoqda. Tarmoqlarga xizmat körsatiş va yangilaş uçun mablağ yetişmasligi avariyalar xavfini oşiradi va xizmatlar sifatini pasaytiradi. Qaytmas suv muammolari (oqib ketiş, past bosim, zaif boşqaruv) suv ta’minoti tizimlarining barqarorligiga putur yetkazadi. Bularning barçasi birgalikda asosiy kommunal xizmatlardan foydalaniş imkoniyatini pasaytiradi va aholi salomatligiga xavf tuğdiradi.
Çiqindilarni boşqariş. Qattiq maişiy çiqindilar bilan işlaş tizimi yetarli darajada rivojlanmagan. Rasmiy ma’lumotlarga köra, 2024 yilda qattiq maişiy, suyuq va quriliş çiqindilari hajmi ösişi davom etdi, bu esa ularni töplaş, utilizatsiya qiliş va qayta işlaş quvvatlarini kengaytirişni talab qiladi, çiqindilar tarkibida plastikning uluşi 10 foizga yaqinlaşmoqda, biroq qayta işlaş korxonalarining quvvatlari çeklangan.
2024 yilda mamlakatda 14,8 million tonna maişiy çiqindi hosil bölgan, şundan atigi 900,5 ming tonnasi yoki 6,1 foizi qayta işlangan. Maişiy çiqindilarning törtdan bir qismini qoğoz, plastmassa, rezina, şişa, töqimaçilik qoldiqlari taşkil etadi. Şu bilan birga, Toşkent şahrida yiliga 700 ming tonna çiqindining atigi 18 foizi qayta işlanadi. Çiqindilarni alohida yiğiş darajasi ham juda pastligiça qolmoqda, bu esa ikkilamçi qayta işlaş imkoniyatlarini pasaytirmoqda va çiqindi poligonlarining yuklamasini oşiryapti.
Muammolarni qanday hal etiş mumkin?
Şahar rivojlanişining dolzarb muammolari tahlilidan kelib çiqib, şuningdek, «Özbekiston-2030» strategiyasining hududlarni kompleks rivojlantiriş va urbanizatsiya darajasini 51 foizdan 60 foizga yetkaziş böyiça maqsadlarini töliq amalga oşirişni ta’minlaş maqsadida «Taraqqiyot strategiyasi» markazi eksperti tomonidan dunyoning yetakçi şaharlarida öz samaradorligini isbotlagan va Özbekistonning yirik şaharlari şaroitiga moslaştiriş mumkin bölgan innovatsion çora-tadbirlar majmuasi taklif etilyapti. Uşbu tavsiyalarda raqamli texnologiyalar, nomarkazlaştirilgan boşqaruv modellari va «yaşil» amaliyotlarni birlaştirib, şahar muhitining barqarorligini ta’minlaydigan tizimli yeçimlardir.
Transport. Toşkent şahrida surunkali tirbandliklar muammosini «Mobillik xizmat sifatida» (Mobility-as-a-Service, MaaS) konsepsiyasini joriy etiş orqali hal qiliş mumkin. Bunday tizim allaqaçon Xelsinkida muvaffaqiyatli işlamoqda, u yerda metro, avtobuslar, taksilar, karşering va velosipedlarni yagona raqamli platformaga birlaştiriş atigi ikki yil içida şaxsiy avtomobillardan foydalanişni 12 foizga kamaytiriş imkonini bergan.
Yana bir yönaliş — harakatni boşqarişning intellektual tizimlarini qöllaş, jumladan, real vaqt rejimida yöl harakatini kuzatiş va başorat qiliş, intellektual svetoforlarni boşqariş, sun’iy intellekt yordamida trafikni başorat qiliş va intellektual avtoturargoh yeçimlari. Xitoyning aholi ziç joylaşgan megapolislarida, masalan, Şanxayda sun’iy intellektga (SI) asoslangan harakatni boşqariş texnologiyalarini joriy etiş tirbandliklarni 18 foizga kamaytiriş va örtaça sayohat vaqtini 9 daqiqaga qisqartiriş imkonini bergan.
Şanxayda tiğiz vaqtlarda harakat tezligining özgarişi (SI asosidagi harakatni boşqariş texnologiyalari joriy etilişidan oldin va keyin)
Toşkent şahrida şunga öxşaş yeçimlarni moslaştiriş 2030 yilga borib yöllardagi tirbandlik darajasini 20-25 foizga kamaytiriş va tiğiz vaqtlarda örtaça harakatlaniş vaqtini hozirgi 60 daqiqadan 45 daqiqagaça qisqartirişga yordam beradi.
Energetika. Şaharlarda energiya ta’minoti barqarorligini oşiriş uçun virtual elektr stansiyalari (VPP) va mahalliy mikrotarmoqlar kabi nomarkazlaştirilgan yeçimlardan foydalaniş imkoniyatini körib çiqiş maqsadga muvofiqdir.
Germaniyada Next Kraftwerke loyihasi 15 mingga yaqin kiçik energiya manbalarini yagona tarmoqqa birlaştirdi, bu esa energiya ta’minoti barqarorligini oşirdi. Next Kraftwerke kompaniyasining öziga xos xususiyati şundaki, qurilmalar quvvatni birlaştiriş orqali VPP yirik markaziy elektr stansiyalari yoki sanoat iste’molçilari bilan bir xil xizmatlarni taqdim etişi, ularni töplaşi va keyinçalik xuddi şu bozorlarda sotişi mumkin.
Virtual elektr stansiyalar sxemasi Toşkent şahri şaroitida elektr energiyasi ta’minotidagi uzilişlarni 30 foizga kamaytirişi hamda nomarkazlaştirilgan generatsiya va yuklamani optimallaştiriş orqali 15 foizgaça energiya tejalişini ta’minlaşi mumkin.
Ekologiya. Ekologik vaziyatni yaxşilaş uçun «şaharning raqamli egizagi»ni joriy etiş istiqbolli vosita bölişi mumkin. Bunday yondaşuv transport, energetika va ekologik jarayonlarni modellaştiriş, rivojlanişning turli ssenariylari oqibatlarini baholaş imkonini beradi.
«Virtual Singapore» loyihasi bunga yaqqol misol böla oladi, unda davlat organlari raqamli modeldan — siyosatni işlab çiqiş uçun, kompaniyalar va startaplar — şahar xizmatlari va atrof-muhit sohasida ilovalar yaratiş uçun, tadqiqotçilar esa — şahar muhitining aholi salomatligi va iqlim jarayonlariga ta’sirini tahlil qiliş uçun foydalanadi.
Toşkent uçun şunga öxşaş platformani joriy etiş yanada oqilona şaharsozlik, yaşil hududlar holatini kuzatiş va havo sifatini boşqariş uçun asos bölişi mumkin. «Raqamli egizak»dan foydalaniş issiqlik orollarini samarali başorat qiliş, kökalamzorlaştiriş uçun maqbul joylarni aniqlaş va ifloslaniş darajasini nazorat qiliş imkonini beradi. Dastlabki hisob-kitoblarga köra, bu 2030 yilga borib yaşil maydonlarni 15 foizga oşirişi, şuningdek, aniqroq rejalaştiriş va yaşil texnologiyalarni joriy etiş orqali issiqlik orollari ta’sirini va PM 2,5 konsentratsiyasini 10-12 foizga kamaytirişi mumkin.
Suv ta’minoti. Eskirgan suv tarmoqlari va katta suv yöqotişlari muammolarini hal qiliş uçun Toşkent «aqlli» boşqaruv tizimlariga ötişi kerak. Xorijiy tajriba bunday yeçimlarning yuqori samaradorligini körsatmoqda. Janubiy Koreyada Sosan şahrida Smart Water Management tizimi joriy etilişi bosim datçiklarini örnatiş va raqamli monitoring tufayli suv sizib çiqişini 21 foizga va favqulodda vaziyatlar sonini 15 foizga kamaytirişga imkon berdi.
Isroilda suv ta’minotini markazlaştirilgan monitoring qiliş va boşqariş tizimi dunyodagi eng kam qaytmas suv uluşini ta’minlaydi, 2020 yilgi reytingda Mekorot Water Company suv yöqotiş darajasi 3 foizdan kam bölgani sababli dunyodagi eng yaxşi kommunal kompaniyalardan biri sifatida tan olingan, soliştiriş uçun – IHTT böyiça örtaça körsatkiç 15 foizni taşkil etadi.
Bunday yeçimlarni Toşkent şahriga moslaştiriş suv tarmoqlari samaradorligini oşiriş, sizib çiqişlarni 15-20 foizga kamaytiriş, avariyalar sonini 15 foizga qisqartiriş va yangi turar joy massivlarida suvni teng tarqatiş imkonini beradi.
Çiqindilarni boşqariş. Çiqindilarni qayta işlaş samaradorligini oşiriş uçun zamonaviy qayta işlaş majmualarini rivojlantiriş va çiqindilarni alohida yiğiş tizimini joriy etiş zarur. Seul şahar ma’muriyati öz oldiga 2030 yilgaça Janubiy Koreya poytaxtini «Nol çiqindi» şaharga aylantiriş maqsadini qöygan. Tajriba sifatida Seulning 5 ta tumanida 112 ta çiqindini qayta işlaş stansiyasi örnatildi, u yerda aholi ikkilamçi xomaşyoni özi saralaydi. Natijada maişiy çiqindilar miqdori 20 foizdan ziyodga kamaydi, iştirok etişning ösib borayotgan darajasi tufayli esa yiğilgan ikkilamçi xomaşyo miqdori oşgan.
Stokgolmda maişiy çiqindilarning katta qismi issiqlik va elektr energiyasiga qayta işlanadi, bu şaharning issiqlik ta’minotiga bölgan ehtiyojining taxminan 20 foizini ta’minlaydi.
Toşkent şahri uçun bunday amaliyotlarni joriy etiş çiqindilarni qayta işlaş darajasini 2030 yilga kelib hozirgi 6-10 foizdan 35-40 foizga oşiriş, poligonlarga yuklamani kamaytiriş va metan çiqindilarini kamaytiriş imkonini beradi.
