Özbekistonliklar uçun dollarda pul jamğariş qançalik foydali?

Yoki, 2021 yilda 100 dollarga örtaça hisobda 18 kg göşt xarid qilgan bölsangiz, bugun bu pulga 10 kg göşt oliş mumkin. Özbekiston kabi inflatsiya yuqori mamlakatlarda ortiqça daromadni dollarga aylantirib, sandiqda saqlaş orqali ham yildan yilga kambağallaşib boriş mumkin. Şu jihatdan dollar inflatsiyadan faqat qisman himoya vositasigina xolos.

Dollar tuşdi, nega narxlar arzonlaşmayapti?

Savdo markazlarida narxlar nega oşdi degan savolga “dollar kötarildi-ku” degan javobni köp eşitganmiz. Aholining ham, biznesning ham inflyatsion kutilmalarida valuta kursining özgarişi narxlar oşişiga ta’sir qiluvçi eng asosiy omillardan biri bölib kelgan. Markaziy bank ma’lumotiga köra, 2024 yilda eksport tovarlarining 15 foizi, import tovarlarining esa 40 foizi kurs özgarişiga ta’sirçan bölgan.

Iqtisodçi Mirkomil Xolboyev dollar sömga nisbatan arzonlaşayotgan bölsa-da, narxlar nega tuşmayotganini quyidagiça izohladi.

“Birinçi navbatda valuta kursining özgarişi barça tovarlarga emas, balki import tovarlari yoki import xomaşyo işlatiladigan tovarlar narxiga ta’sir qiladi. Import narxlariga esa siz bilan biz har kuni işlatadigan valuta kursi emas, balki real valuta kursi ta’sir ötkazadi. Ya’ni import narxlariga nafaqat hamkorlar örtasidagi valuta kursi, balki ulardagi inflatsiyaning özgarişi ham ta’sir ötkazadi. Bunda asosiy hamkorlardagi inflatsiya darajasi va ularning valutasiga nisbatan sömning qanday özgarayotgani köproq ahamiyat kasb etadi.

Umuman olganda, söm yil boşidan buyon dollarga nisbatan mustahkamlanayotgan bölsa-da, birinçi çorakda asosiy hamkorlarimiz valutalaridagi keskin özgarişlar (asosan rubl) real samarali almaşinuv kursining qadrsizlanişiga olib keldi. Real samarali almaşinuv kursining qadrsizlanişi esa import qimmatlaşişiga olib keladi (narx ösişining tezlaşişiga). Xususan, yanvar-aprel oylarida import tovarlarining narx ösişi 4,5 foizni taşkil etgan. Taqqoslaş uçun, 2024 yilning mos davrida import tovarlari narxi 4,8 foizga, 2023 yilda esa 1,9 foizga oşgan edi. Ya’ni import narxlarining ösişi birinçi 4 oyda sezilarli darajada yuqori bölgan.

May oyidan esa nominal kurs (biz har kuni köradigan va işlatadigan kurs) qatorida real kurs ham mustahkamlanişni boşladi. Natijada may-sentabr oylarida import tovarlarining narx ösişi 1,1 foizni taşkil etdi. Taqqoslaş uçun 2024 yilning mos davrida import tovarlari narx ösişi 5,5 foizni, 2023 yilning mos davrida esa 4,3 foiz bölgan. Ya’ni bu davrda import tovarlarining narx ösişi oldingi yillar bilan taqqoslaganda sezilarli sekinlaşgan.

Ta’kidlaş kerakki, bu davr savdo uruşining ham kuçayişini ham öz içiga oladi. AQŞ kabi yirik iqtisodiyotning boşqa yirik iqtisodiyotga bojlarni oşirişi biz kabi kiçik davlatlar uçun narxni pasaytiruvçi xarakterga ega. Ya’ni Xitoy tovarlariga AQŞda talabning pasayişi boşqa davlatlarda Xitoy tovarlari narxi pasayişiga olib keladi”, deya yozdi iqtisodçi.

Hisob-kitoblarda söm uluşi ortyapti

Sömning mustahkamlanişi fonida Özbekiston iqtisodiyotidagi dollarlaşuv darajasi sezilarli qisqargan. Markaziy bank raisi Timur Işmetovning ma’lum qilişiça, bank sektorida dollarlaşuv darajasi kreditlar böyiça 41 foizdan 37 foizgaça, depozitlar böyiça 26 foizdan 23 foizgaça pasaygan.

Şuningdek, sömning mustahkamlanişi taşqi qarzga xizmat körsatiş xarajatlarini kamaytiriş imkonini bergan. Dastlabki hisob-kitoblarga köra, davlat qarzi böyiça 1,3 trillion söm, korporativ qarz böyiça 3,6 trillion söm iqtisod qilinişi kutilyapti.