Bu inson dunyoning eng mashhur insonlaridan biri. U odam o‘ldirgan, ko‘plab gunohlar qilgan, hirs va manmanlikka berilgan. Lekin aynan shu odamni insoniyat “vijdon muhandisi” deb ataydi. Bu – Lev Tolstoy. Uning “Iqrornoma”si esa insonning o‘z qalbi bilan suhbati. Bugun “5 daqiqa”da shu asarni muhokama qilamiz.
“Iqrornoma” – bir insonning o‘z vijdoni oldidagi e’tirofi, butun insoniyat uchun ma’naviy ogohlik. Tolstoy bu asarni ellik yoshidan keyin, eng navqiron paytida yozgan. Bu yoshda odam odatda ortga qarab faxr bilan “men nimalar qildim?” deydi. Tolstoy esa aksincha, “men nima qilmadim?” deb yozadi. U o‘tgan umriga qaraydi va undan ma’no izlaydi. Bu izlanish uni jahonning eng chuqur falsafiy asarlaridan birini yaratishga yetaklaydi.
Asar syujyeti aslida yozuvchining o‘z hayoti bosqichlariga qurilgan. Bolalikda u dindor muhitda o‘sadi, lekin o‘smirlikka yetganda o‘rgatilgan barcha e’tiqodlarga shubha bilan qaray boshlaydi. Uni ilm, madaniyat va taraqqiyot qiziqtiradi. Uning atrofidagilar “ilmni biladigan”, “haqiqiy zamonaviy odam” deb ta’riflaydi, ammo Tolstoyning qalbida bo‘shliq bor edi. U boy, shuhratli, mashhur, ammo ichki xotirjamlik yo‘q edi.
“Men qilmagan gunoh qolmadi”
Tolstoy o‘zining jinoyatlarini – odam o‘ldirganini, mujiklarni qartada boy berganini, hirs va manmanlikka berilganini ochiq tan oladi. Bu iqror o‘quvchini hayratda qoldiradi: “Bu haqiqatan ham ulug‘ Tolstoymi?” deb o‘ylaydi kishi. Ammo aynan shu samimiyat, o‘zini shafqatsiz tanqid qilish orqali Tolstoy insonni anglashning oliy nuqtasiga chiqadi.
U o‘z hayotini senzurasiz tahlil qilib, “men qilmagan jinoyat qolmadi”, deydi. Ammo shunda anglaydi: haqiqiy yomonlik qilmishning o‘zida emas, balki uni yomon deb bilib ham qilishdadir.
Mutolaa davomida o‘zingizga og‘riqli savollarni bera boshlaysiz: “Nima uchun yashayapman?”, “Yashashning ma’nosi nimada?”, “Boylik, shon-shuhrat, ilm – bular nima uchun kerak?”. Bu savollar nafaqat XIX asr Tolstoyini, balki bugungi insonni ham qiynaydi.
Ruhiy bo‘shliqdan yorug‘lik sari yo‘l
Tolstoyning falsafiy yo‘li “dinsizlik”dan “ruhiy ehtiyoj”ga qarab boradi. U ateizm, ratsional fikr va ilmiy nazariyalarni sinovdan o‘tkazadi, ammo ularning hech biri unga yengillik bermaydi. U bir paytlar “insonning maqsadi – taraqqiy etish” deb o‘ylagan bo‘lsa, keyin tushunadi: taraqqiy deb atalgan illat ortida ham hirs va manmanlik yotadi. U shunday xulosaga keladi – hayotning haqiqiy ma’nosi faqat
