PM2.5 deb ataluvchi mayda mikrozarrachalar hajmi shunchalik kichikki, ular oddiy tibbiy niqoblardan ham osonlikcha o‘tib ketadi va nafas bilan birga o‘pkaga yetib boradi. Organizmga kirgan zaharli moddalar birinchi navbatda nafas yo‘llarida yallig‘lanish jarayonlarini faollashtiradi: bronx va alveolalarda (o‘pkadagi eng kichik havo pufakchalari bo‘lib, ular orqali organizmga kislorod kiradi va karbonat angidrid chiqariladi) immun hujayralar favqulodda rejimga o‘tib, yallig‘lanish mediatorlarini ko‘proq ishlab chiqaradi.
Shu bilan birga, bu zarrachalar organizmdagi antioksidant zaxirasini tezda kamaytiradi: erkin radikallarni neytrallash uchun kerakli C va E vitaminlari hamda boshqa himoya elementlari tez sarflanadi. Bular natijasida immun hujayralarning samarali ishlashi susayadi, organizm patogenlarga qarshi normal javob bera olmaslik holatiga moyil bo‘ladi va allergik reaksiyalar ham kuchayadi. Klinik jihatdan mazkur jarayonlar o‘zini tez charchoq, umumiy bo‘shashish va zaiflik, bosh og‘rig‘i, shuningdek, tez-tez shamollash yoki davomiy yo‘tal kabi belgilar bilan namoyon qiladi. Bir so‘z bilan aytganda, immunitet toza havo yetishmasligi hisobiga pasayadi. Quyida iflos havoda uni balansda ushlab turishga ko‘maklashuvchi usullarni keltiramiz:
Antioksidantlar – organizm “himoya qalqoni”
Iflos havo tanaga kirganida oksidativ stressni kuchaytiradi, mazkur jarayon hujayralarni shikastlaydi, immun tizimini susaytiradi va yallig‘lanishni kuchaytiradi. Bunday sharoitda organizm antioksidantlarga ko‘proq ehtiyoj sezadi.
Antioksidantlar tananing biologik “himoya qalqoni”: ular erkin radikallarni zararsizlantirib, nafas yo‘llari va immun hujayralarini tiklaydi. Eng samarali manbalar sifatida yashil bargli sabzavotlar (ismaloq, brokkoli, kashnich), ko‘k choy, kivi, apelsin, limon kabi sitrus mevalar, shuningdek, yong‘oq, bodom, pista va ko‘k mevalar tavsiya etiladi. Zanjabil va kurkuma kabi tabiiy yallig‘lanish qaytaruvchi mahsulotlar ham o‘pkadagi shikastlanishni kamaytirib, himoya tizimini mustahkamlaydi. Antioksidantlarni muntazam va xilma-xil manbalardan qabul qilish immun hujayralarining “jangga tayyor” holatda bo‘lishini ta’minlaydi va iflos havo sharoitida tananing himoya kuchini qayta tiklaydi.
Suv – nafas yo‘llarining tabiiy filtri
Iflos havoda yurganda bronxlarimizga chang, tutun, og‘ir metall zarralari yopishib qoladi. Nafas yo‘llarining ichki qavati esa shu zarrachalarni ushlab oladigan va tanadan chiqarib yuboradigan nozik shilimshiq qatlamga ega. Agar u quruqlashsa chang to‘planadi, yallig‘lanish kuchayadi, yo‘tal va allergik simptomlar ko‘payadi.
Suv ichish bu jarayonni tubdan o‘zgartiradi. Organizm yetarlicha namlanganida shilimshiq qatlam “faol filtr”ga aylanadi: u changni yuvib, havodan kirgan zararli moddalarni mukozadan tezroq chiqarib yuboradi. Shu sabab kuniga kamida 1,5–2 litr suv iching. Bu nafaqat chanqoqni qondirish, balki bronxlarning tozaligi, immun tizimning mustahkamligi, virus va bakteriyalarga qarshi chidamlilik uchun eng sodda, eng arzon, eng samarali choradir. Suv nafas yo‘llarini iflos havodan himoya qiladigan tabiiy “filtr”ni ishga soladi: changli kunlarda suv ichishni unutish immun tizimning o‘zini himoyasiz qoldirish bilan barobar.
